Archive for Οκτώβριος 2009

Περάστε κόσμε! Έχω καλό πράγμα από BBC και Καθημερινή!

Οκτώβριος 31, 2009

Καθώς νιώθω να με τριγυρίζει κάποια ίωση, θέτοντας σε κίνδυνο την πενθήμερη εκδρομή που έχω προγραμματίσει για την ερχόμενη εβδομάδα, καταφεύγω στην εύκολη λύση της αναδημοσίευσης. Από αυτή την άποψη, η παρούσα ανάρτηση εντάσσεται στην κατηγορία «Μεγάλες διαδικτυακές επιτυχίες του Ρογήρου» (διπλό CD με … 3-4 κομμάτια σε 7 διαφορετικά remix το καθένα για να γεμίσει ο δίσκος). Το κείμενο που ακολουθεί πρωτοδημοσιεύθηκε στον φιλόξενο χώρο της Λεξιλογίας τον Ιανουάριο (19.1.2009). Λίγες ημέρες μετά, ο Νίκος Σαραντάκος μου έκανε την τιμή να το δημοσιεύσει στον ιστότοπό του (τότε δεν είχε ξεκινήσει ακόμη το δημοφιλέστατο ιστολόγιό του), με τον τίτλο «Όταν το ντοκιμαντέρ χαρίζει άφθονο γέλιο» προσθέτοντας έναν πολύ κατατοπιστικό για το θέμα πρόλογο. Επομένως, οι (λίγοι αλλά εκλεκτοί) αναγνώστες του ιστολογίου μάλλον γνωρίζουν το κείμενο που ακολουθεί και μπορούν να το προσπεράσουν. Δεν υπάρχει άλλωστε λόγος ανησυχίας: οι Νορμανδοί ήδη ετοιμάζονται να φορέσουν θώρακες και κράνη και να ζωστούν τα σπαθιά τους για να σουλατσάρουν από το Μπενεβέντο ως τις Συρακούσες: το αργότερο αύριο θα σας χτυπήσουν την πόρτα για πρωϊνό καφεδάκι…

Στον πρόλογό του, ο Νίκος Σαραντάκος επισημαίνει, μεταξύ άλλων, τα εξής: 

«Θα έλεγε κανείς ότι είναι σπάνιο φαινόμενο να προκαλεί ακράτητα γέλια ένα ντοκιμαντέρ εκλαϊκευμένης επιστήμης, από αυτά τα πολύ καλοφτιαγμένα του BBC. Ένα τέτοιο ντοκιμαντέρ παρουσιάζουμε στο σημερινό σημείωμα. Το κακό είναι ότι ο σκοπός του σκηνοθέτη δεν ήταν να κάνει τους θεατές να γελάσουν –το κωμικό αποτέλεσμα οφείλεται αποκλειστικά στους ελληνικούς υποτίτλους. Έτσι, μόνο Έλληνες θεατές θα γέλασαν και μάλιστα μόνο όσοι έχουν την πετριά –δηλαδή μεταφραστές και άλλοι… ύποπτοι τύποι.

 Σκέφτομαι πάντως ότι αν η μοίρα του υποτιτλιστή γενικά δεν είναι ζηλευτή, ο υποτιτλιστής ντοκιμαντέρ που μοιράζονται σε DVD βρίσκεται στη χειρότερη θέση. Αφενός, επειδή μεταφράζει ντοκιμαντέρ, πρέπει να έχει αρκετές γνώσεις για το αντικείμενο της ταινίας. Ίσως όχι τόσες όσες ο μεταφραστής ενός αντίστοιχου βιβλίου, πάντως αρκετές. Επίσης, επειδή το ντοκιμαντέρ όσο και να ’ναι μεταδίδει γνώσεις, είναι πιο δύσκολο, αν ο μεταφραστής αγνοεί κάτι, να το πνίξει στο φλου αρτιστίκ και στη γενικολογία, όπως ίσως θα μπορούσε να κάνει σε μια ταινία μυθοπλασίας. Αφετέρου, επειδή το ντοκιμαντέρ διανέμεται σε DVD, τα πτερόεντα έπεα έχουν χάσει τα φτερά τους, δηλαδή ο απαιτητικός θεατής μπορεί να επαναλάβει δυο και τρεις φορές ένα στιγμιότυπο όπου η μετάφραση φαίνεται να πάσχει κι έτσι να βεβαιωθεί, ενώ στο σινεμά ή στην τηλεόραση συχνά υπάρχει η πιθανότητα ότι κάτι δεν ακούστηκε καλά κι έτσι ο υποτιτλιστής απαλλάσσεται λόγω αμφιβολιών.

 Όμως τα παραπάνω δεν είναι δικαιολογία για τον κακό υποτιτλισμό. Αφού οι εταιρείες που υποτιτλίζουν ντοκιμαντέρ ξέρουν τις δυσκολίες, ας πληρώσουν λίγο περισσότερο τους υποτιτλιστές τους. Σημειώνω ότι η αμοιβή για υποτίτλους (γενικώς) δεν ξεπερνάει πολύ το 1 ευρώ ανά λεπτό ταινίας! Άλλωστε, ο κύριος στόχος του σημειώματος δεν είναι ο μεταφραστής που έκανε τους υποτίτλους, αλλά η εταιρεία που παρέδωσε ανεπαρκή δουλειά και η εφημερίδα που μοιράζει ένα ελαττωματικό προϊόν».

Και καταλήγει, διορθώνοντας μια δική μου αστοχία, διευκρινίζοντας ότι η «αναφορά στη Στρατιά των Ανύπαρκτων, προς το τέλος του κειμένου, δεν είναι εκατό τα εκατό ακριβής. Πιο ταιριαστό θα ήταν να μιλάμε για Στρατιά των Αγνώριστων, μια και ο «Χάντριαν» των υποτίτλων δεν είναι ανύπαρκτο πρόσωπο, αλλά υπαρκτό (μάλλον καταλάβατε ποιο) που έγινε σχεδόν αγνώριστο από την επέμβαση του υποτιτλιστή. Ήδη τα κέντρα κατάταξης έχουν ανοίξει και σε λίγες μέρες δεν αποκλείεται να κάνει την εμφάνισή της και η Στρατιά των Αγνώριστων!»

Ακολουθεί το πρωτότυπο κείμενο:

«Είπαμε προχθές να παρακολουθήσουμε κάποιο από τα πολλά ντοκιμαντέρ που έχει μοιράσει σε DVD τα τελευταία χρόνια η «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» και διαλέξαμε τη σειρά «Wild Europe» του BBC (παραγωγή 2005-2006, ο τίτλος μεταφράστηκε στα ελληνικά ως «Άγνωστη Ευρώπη»). Τα δύο πρώτα επεισόδια αναφέρονται στη γεωλογική ιστορία της ηπείρου μας, το 3ο και το 4ο στη σχέση ανθρώπου και φυσικού περιβάλλοντος. Το ντοκιμαντέρ ήταν πράγματι εξαιρετικό (τόσο από επιστημονική όσο και από αισθητική άποψη), όχι όμως και η μετάφρασή του (η οποία πιστώνεται ή μάλλον χρεώνεται σε εταιρία), γεγονός όχι και τόσο πρωτότυπο αν λάβουμε υπόψη την ποιότητα των μεταφράσεων στη συγκεκριμένη εφημερίδα. Ακολουθεί ένα απάνθισμα μεταφραστικών καλλιτεχνημάτων από τους ελληνικούς υπότιτλους των δύο τελευταίων επεισοδίων (ομολογώ ότι δεν είχα κουράγιο να ελέγξω αν η μετάφραση είναι πανομοιότυπη και στο ελληνικό σπικάζ, ενώ δεν γνωρίζω αν η σειρά προβλήθηκε στον ΣΚΑΪ και, αν ναι, αν χρησιμοποιήθηκε η επίμαχη μετάφραση).

Α. Συμπαθητικές απροσεξίες

Το ντοκιμαντέρ αναφέρει ότι η πατάτα έφτασε πιθανώς στην Ιρλανδία όταν η θάλασσα ξέβρασε στις ακτές τα κουφάρια πλοίων της ισπανικής αρμάδας, μετά την ήττα των ισπανικών δυνάμεων από τους Άγγλους (και τα στοιχεία της φύσης) το 1588. Και συμπληρώνει ο Άγγλος εκφωνητής ότι η πατάτα είχε φτάσει στην Ισπανία μερικές δεκαετίες νωρίτερα, με τις ανακαλύψεις του Κολόμβου. Ο μεταφραστής κάτι δεν προσέχει στο κείμενό του, κάτι ξεχνά και μας χαρίζει μια νέα θεώρηση της Ιστορίας: «η πατάτα έκανε το ταξίδι από τον Νέο στον Παλαιό Κόσμο μερικές δεκαετίες πριν από τον Κολόμβο» ! Άραγε, ταξίδεψε μόνη της ή την έφερε κάποιος άγνωστος θαλασσοπόρος του οποίου το όνομα η κακούργα Ιστορία ξέχασε να καταγράψει; Ή μήπως το έκαναν οι Βίκινγκς (αν υποθέσουμε ότι η φράση «μερικές δεκαετίες» μπορεί να καλύψει και τρεις ή τέσσερις αιώνες);

Β. Αφού μοιάζουν, είναι ίδια.

Συνεχίζει ο Άγγλος εκφωνητής για τις πατάτες, «πατάτες» σερβίρει κι ο μεταφραστής του. Το ντοκιμαντέρ κάνει λόγο για μύκητες που προσέβαλαν τις καλλιέργειες στα μέσα του 19ου αιώνα, καταστρέφοντάς τες και προκαλώντας λιμό (famine, έλεγε και ξανάλεγε). Στους υπότιτλους βλέπαμε και ξαναβλέπαμε «λοιμός». Θα μου πείτε, από άποψη συνεπειών το ίδιο κάνει: είτε πανούκλα είτε πείνα, ο κίνδυνος είναι να χαζεύεις τα ραδίκια ανάποδα. Οπότε … no problem!

Άλλωστε, λίγο αργότερα και ενώ το ντοκιμαντέρ πραγματεύεται το ζήτημα της βιομηχανικής ρύπανσης από τον 19ο αιώνα και μετά, η λέξη «smog» αποδίδεται απλά και οικονομικά ως «καπνός». Πώς λέμε «οι βλαβερές συνέπειες του καπνού», ένα τέτοιο πράγμα.

Γ. Δημιουργική χρήση της νέας ελληνικής

1) Και τα βουνά έχουν ψυχή – Μας λέει το πρωτότυπο ότι κατά το παρελθόν οι κορυφές των Άλπεων «were feared and avoided». Μετάφραση: «οι κορυφές των Άλπεων φοβούνταν και αποφεύγονταν». Τι να φοβούνταν άραγε οι κακόμοιρες; Τους τουρίστες να υποθέσω;

2) Ενώ τα ποτάμια κάνουν μπίζνες – Το ντοκιμαντέρ κάνει λόγο για την εμπορική κίνηση των ποταμών της Ευρώπης και χαρακτηρίζει τον Ρήνο ως «the busiest river in Europe». Μετάφραση: «ο Ρήνος είναι ο πλέον πολυάσχολος ποταμός της Ευρώπης». Κυλά και γράφει υπομνήματα και αναφορές στον φορητό υπολογιστή του.

3) Η δύναμη του λιμανιού – Το θέμα τώρα είναι η εμπορική κίνηση στα μεγάλα λιμάνια της ηπείρου μας. Εδώ ο μεταφραστής ξεπερνά τον εαυτό του σε δημιουργικότητα: «Ένα λιμάνι σαν κι αυτό μπορεί να πηγαινοφέρνει 3.000 κοντέϊνερ το χρόνο». Λέτε να τα εκσφενδονίζει σαν τον Κινγκ Κονγκ;

Έχουμε ακόμη: «την επανένταξη των καστόρων στη Βιέννη», αφού φαίνεται ότι είχαν εθιστεί σε βαριές εξαρτησιογόνες ουσίες, αλλά ευτυχώς απεξαρτήθηκαν. Τώρα βέβαια το πρωτότυπο μιλούσε για «reintroduction near Vienna», δεν υπάρχει όμως λόγος να ασχολούμαστε με πεζά πράγματα.

Μετά από αυτά, είναι μάλλον πταίσμα να μεταφράζεις ως «καλές συνθήκες διαβιώσεως» το πρωτότυπο «optimal growing conditions», προκειμένου περί θερμοκηπίων και των φυτών που καλλιεργούνται σε αυτά.

Δ. Όχι μόνο η στρατιά… αλλά και η γεωγραφία των ανυπάρκτων

1) Το καλύτερο από όλα είναι ο «ποταμός Ρόνος». Κι εμείς που νομίζαμε ότι ο Rhône λέγεται Ροδανός στα ελληνικά.

2) Πληροφορηθήκαμε επίσης την ύπαρξη της πόλης «Σβάνσα». Αν προσθέσω ότι μιλάμε για «τη Σβάνσα της Ουαλίας», θα καταλάβετε ότι πρόκειται για το Swansea.

3) Τέλος, μια περίπτωση υποψήφια για κατάταξη στη γνωστή «στρατιά των ανυπάρκτων» που στρατολογεί ο sarant. Η μετάφραση του ντοκιμαντέρ μας πληροφορεί ότι «το τείχος του Χάντριαν χώριζε την Αγγλία από τη Σκωτία». Μεγάλε και δοξασμένε Χάντριαν ! Να υποθέσουμε ότι ο μεταφραστής δεν περνά και συχνά από την πύλη του Αδριανού;

Ηθικό δίδαγμα; Ευχαριστούμε ειλικρινά την «Καθημερινή» που μας έχει χαρίσει μια ολόκληρη βιντεοθήκη με εξαιρετικά ντοκιμαντέρ, δεν θα έβλαπτε όμως και λίγη προσοχή στον υποτιτλισμό».

Advertisements

ΜΚΟ και στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα του Μεσαίωνα – μια αιρετική σύγκριση

Οκτώβριος 28, 2009

Η ιδέα για τη σύγκριση που επιχειρείται με την παρούσα ανάρτηση γεννήθηκε πριν από τρία περίπου χρόνια, εξαιτίας ενός άρθρου γνωστού Έλληνα διανοουμένου, ο οποίος, προκειμένου να αποδείξει τη βασική θέση του ότι η ανθρωπότητα κινείται σε κατεύθυνση διαρκούς προόδου, ανέφερε τις μη κυβερνητικές οργανώσεις ως ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της εποχής μας. Πόσο πρωτότυπη είναι αυτή η μορφή οργάνωσης και δράσης; Ας το εξετάσουμε μέσα από μια σύγκριση που θα φανεί σε πολλούς παράδοξη, σε κάποιους αιρετική και βέβηλη.

Βεβαίως, εύκολα μπορεί να εμπλακεί κάποιος σε μια ατέρμονη συζήτηση σχετικά με τις μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ). Καλό θα ήταν λοιπόν να διευκρινίσω ευθύς εξαρχής τη θέση μου: η εμφάνιση, η διάδοση και η δράση των ΜΚΟ στις σύγχρονες κοινωνίες αποτελεί αδιαμφισβήτητα θετική εξέλιξη. Οπωσδήποτε υπάρχουν και ΜΚΟ «σφραγίδες», ΜΚΟ που έχουν μόνο σκοπό να αποσπούν οικονομικές ενισχύσεις από κράτη ή από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ΜΚΟ που η δράση τους ταιριάζει περισσότερο σε κρατικές μυστικές υπηρεσίες παρά σε οργανισμούς με ανθρωπιστικούς σκοπούς. Για όλες αυτές τις εξαιρέσεις υπάρχουν ασύγκριτα περισσότερες ΜΚΟ που προασπίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και παρέχουν ανθρωπιστικό έργο σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Ίσως, άλλωστε, το σοβαρότερο μειονέκτημα των ΜΚΟ να έγκειται σε μια έμμεση (και ακούσια) συνέπεια της ύπαρξής τους: η δράση τους προσφέρει στα κράτη την πρόφαση ώστε να ατονίσει η όποια ανάμειξη του Δημοσίου στον χώρο της κοινωνικής αλληλεγγύης. Το κράτος πρόνοιας συρρικνώνεται με την αιτιολογία ότι κάποιοι άλλοι (δηλαδή οι ΜΚΟ) τα καταφέρνουν καλύτερα στον τομέα αυτό. Θα με συγχωρήσετε, αλλά προτιμώ την ενεργό συμμετοχή του κράτους, όχι μόνο γιατί αποτελεί υποχρέωσή του, όχι μόνο γιατί δεν υπάρχει καμία εγγύηση διάρκειας και συνέχειας ως προς την προσφορά έργου εκ μέρους ιδιωτικών οργανώσεων, αλλά κυρίως διότι ως πολίτης μπορώ να ελέγξω το κράτος (κατά κάποιο τρόπο έστω), όχι όμως και έναν ιδιωτικό φορέα. Η συνέργεια δημόσιου και ιδιωτικού τομέα είναι αναγκαία. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η εθύνη για τον κίνδυνο αυτό δεν προσάπτεται στις ΜΚΟ, αλλά στο κράτος.

Ο στόχος, επομένως, δεν είναι να τεθεί υπό αμφισβήτηση η αναντίρρητη χρησιμότητα των ΜΚΟ, αλλά να εξετασθεί το κατά πόσο αποτελούν ένα εντελώς πρωτότυπο για την εποχή μας φαινόμενο. Φυσικά, αν ληφθεί υπόψη το σύνολο των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων τους, οι ΜΚΟ συνιστούν πρωτότυπη έκφραση της σύγχρονης κοινωνίας. Κάποια επιμέρους χαρακτηριστικά τους, όμως, απαντούν σε διάφορες προγενέστερες ιστορικές περιόδους. Πιθανότατα δε, υπάρχει ένα ιστορικό προηγούμενο που συγκεντρώνει την πλειονότητα των γνωρισμάτων των οργανώσεων αυτών.  

Ας βάλουμε, όμως, τα πράγματα σε μια σειρά. Καταρχάς, ο σκοπός: μεγάλη μερίδα ΜΚΟ έχει ως κύριο (ή και αποκλειστικό σκοπό) την παροχή ανθρωπιστικού (σε ευρεία έννοια) έργου. Ο σκοπός αυτός είναι παρεμφερής, και σε σημαντικό βαθμό ταυτίζεται, με τη φιλανθρωπία. Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι μέχρι πολύ πρόσφατα συναντούσαμε πολυάριθμες φιλανθρωπικές οργανώσεις και σωματεία με δραστηριότητα παρόμοια αυτής κάποιων ΜΚΟ. Σήμερα, οι πάλαι ποτέ φιλανθρωπικές οργανώσεις εμφανίζονται πλέον ως μη κυβερνητικές. Επίσης, η φιλανθρωπία αποτελεί έργο που απαντά διαχρονικά στις ανθρώπινες κοινωνίες, ανεξαρτήτως ιστορικής περιόδου: η κοινωνική δράση των επιφανών πολιτών των αρχαίων ελληνικών πόλεων, το φιλανθρωπικό έργο της εκκλησίας (χριστιανικής και όχι μόνο) ή των πολιτικά και οικονομικά ισχυρών κατά τον Μεσαίωνα και τα νεότερα χρόνια αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα μιας διαχρονικής ανθρώπινης συμπεριφοράς που, εκτός των άλλων, υπαγορεύεται από θεμελιώδεις ανάγκες του ανθρώπου. Σαφέστατα υπάρχουν κάποιες ουσιαστικές διαφορές: αναφερόμαστε σε δράση πολύ πιο περιορισμένη σε γεωγραφική έκταση (δεδομένου ότι συχνά δεν ξεπερνά τα γεωργαφικά όρια μιας κρατικής οντότητας) και ποικιλία δράσεων και σε ορισμένες περιπτώσεις (όπως αυτή των οργανώσεων που εντάσσονταν στις δομές της εκκλησιαστικής οργάνωσης) οπωσδήποτε πιο περιορισμένης ανεξαρτησίας από τις σημερινές ΜΚΟ.

Υπάρχει, εντούτοις, ένα ιστορικό παράδειγμα οργανωμένης ανθρώπινης δράσης που προσομοιάζει σε αυτήν των ΜΚΟ. Όσο και αν αυτό φαίνεται παράδοξο, πρόκειται για τα στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα* του Μεσαίωνα και πιο συγκεκριμένα το Τάγμα των Πτωχών Ιπποτών του Χριστού και του Ναού του Σολομώντα, τους γνωστότερους ως Ναΐτες, και το Τάγμα του Νοσοκομείου του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ, δηλαδή τους Ιωαννίτες (αφήνουμε κατά μέρος τους Τεύτονες Ιππότες, σκοπός των οποίων κατέστη σχετικά γρήγορα η δημιουργία ενός Ordensstaat, δηλαδή μιας ουσιαστικά κρατικής οντότητας διοικούμενης από το Τάγμα). Στο σημείο αυτό, εύλογα θα αναρωτηθεί κανείς πώς είναι δυνατό να συγκρίνονται ανθρωπιστικές οργανώσεις με τάγματα που υπηρέτησαν ένα θρησκευτικό και πολιτικό ιμπεριαλισμό και είχαν ως κύρια δραστηριότητα τον πόλεμο, την αιτία τόσων δεινών για την ανθρωπότητα. Κι ακόμη, πώς είναι δυνατό να επιχειρείται σύγκριση μεταξύ των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κάποιων θρησκευτικών οργανώσεων που απετέλεσαν έκφραση του επεκτατισμού και της μισσαλοδοξίας των μεσαιωνικών κοινωνιών της Δύσης στο πλαίσιο των σταυροφοριών; Στην πραγματικότητα, η προκείμενη σύγκριση προϋποθέτει ότι δεν θα ληφθούν υπόψη αξιολογικές κρίσεις, όσον αφορά τον σκοπό των μεσαιωνικών ταγμάτων, οι οποίες βασίζονται στις αντιλήψεις της σύγχρονης εποχής. Έτσι κι αλλιώς, κάτι τέτοιο θα ήταν ανακόλουθο από την άποψη των βασικών αρχών περί ιστορικής μελέτης. Εάν ξεχάσουμε αυτό που η σύγχρονη δυτική κοινωνία θεωρεί κατά πλειοψηφία ηθικά ορθό, τότε θα διαπιστώσουμε ότι οι ΜΚΟ και τα στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα του Μεσαίωνα έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά.

– Ο σκοπός τους (ανθρωπιστικό έργο και προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τις μεν, υπεράσπιση με στρατιωτικά μέσα των Αγίων Τόπων, δηλ. των φραγκικών κρατών που ιδρύθηκαν στη Συρία-Παλαιστίνη με την πρώτη σταυροφορία, προστασία των προσκυνητών και παροχή σ’ αυτούς καταλύματος και στοιχειώδους ιατρικής περίθαλψης για τα δε) είναι σκοποί που κρίνονται από τις κοινωνίες στις οποίες απευθύνεται το «μήνυμα» των οργανώσεων (δηλ. από τις  ανεπτυγμένες κοινωνίες του λεγόμενου δυτικού κόσμου και την καθολική χριστιανική Δύση, αντίστοιχα) ως «καλοί», ηθικοί, δίκαιοι και άξιοι ενίσχυσης. Εξυπακούεται ότι η κρίση αυτή βασίζεται στις εκάστοτε επικρατούσες αντιλήψεις. Λόγος για ταύτιση ως προς το περιεχόμενο του σκοπού και τη δράση αυτή καθαυτή μπορεί να γίνει, σε κάποιο βαθμό, μεταξύ ορισμένων ΜΚΟ και των Ιωαννιτών για το χρονικό διάστημα μέχρι το 1135-1140, δηλ. πριν αναπτύξουν στρατιωτική δραστηριότητα μιμούμενοι τους Ναΐτες.

– Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε μορφές οργάνωσης οι οποίες είναι «υπερεθνικές»/ μη κρατικές (ως προς τη σύσταση και τη δομή τους) και διεθνείς (όσον αφορά τη στρατολόγηση των μελών τους). Και οι μεν και τα δε δεν έχουν κρατικό χαρακτήρα, είναι οργανώσεις αυτόνομες κα, συνήθως, καιι ουσιαστικά ανεξάρτητες (τα μεσαιωνικά τάγματα χρειάζονταν κατά κάποιο τρόπο την παπική έγκριση. Ακόμη, ο πάπας είχε την τυπική εξουσία να διαλύσει κάποιο από αυτά, όπως συνέβη στην περίπτωση των Ναϊτών και του Κλήμεντος του Ε΄, το 1312. Εντούτοις, στην πράξη τα στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα διέθεταν μεγάλη αυτονομία στη δράση τους). Επίσης, αν και μη κρατικού χαρακτήρα, τόσο οι ΜΚΟ όσο και τα μεσαιωνικά τάγματα απευθύνονται στα κράτη προκειμένου να τύχουν της ουσιαστικής έγκρισης της δράσης τους και να λάβουν υλική και ηθική ενίσχυση. Το ίδιο πράττουν και σε σχέση με τους πολίτες των κοινωνιών-αποδεκτών του μηνύματός τους επιζητώντας έκριση σκοπού και ενίσχυση.

Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε εσωτερική οργάνωση με σαφή ιεραρχία και διαδικασίες διοίκησης που συχνά δεν είναι διαφανείς για το κοινό/ για αυτούς που δεν είναι μέλη. Υπάρχει κεντρική διοίκηση, πιο δημοκρατική βεβαίως στην περίπτωση των ΜΚΟ (αν και ο μέγας μάγιστρος είναι ουσιαστικά primus inter pares και δεν λαμβάνει ποτέ σημαντικές αποφάσεις χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με τους αξιωματούχους του τάγματος). Επιπλέον, η γεωγραφική οργάνωση είναι αξιοπρόσεκτη και για τις δύο κατηγορίες οργανώσεων: οι σπουδαιότερες ΜΚΟ έχουν μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση και διαθέτουν εθνικά/ ανά κράτος παραρτήματα ή και τοπικά παραρτήματα τόσο στις περιοχές δράσης όσο και στις περιοχές ενίσχυσης/ στρατολόγησης. Το ίδιο παρατηρείται και στην περίπτωση των στρατιωτικών θρησκευτικών ταγμάτων με τις διοικητικές υποδιαιρέσεις σε επαρχίες, baillies και διοικήσεις (commanderies) που ισχύουν και στις περιοχές ουσιαστικής (δηλ. στρατιωτικής) δράσης των ταγμάτων (Συρία-Παλαιστίνη, Κύπρος, Ελλάδα, νοτιοδυτική Ισπανία) και στις περιοχές όπου τα τάγματα αναζητούν ηθική και υλική ενίσχυση και στρατολογούν νέα μέλη. Συνήθως οι τοπικοί αξιωματούχοι κατάγονται ακριβώς από τις περιοχές όπου καλούνται να διοικήσουν «παραρτήματα» του τάγματος: η εντοπιότητα είναι συνήθως εχέγγυο για καλύτερες σχέσεις με τις τοπικές κοινωνίες και τις ελίτ τους. Και φυσικά, όπως οι σημαντικές ΜΚΟ έχουν μέλη πολλών και διαφόρων ιθαγενειών, έτσι και τα στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα είχαν διεθνή σύνθεση. Θα μπορούσε κάποιος να αντιτάξει ότι στα μεσαιωνικά τάγματα παρατηρείται μια ποσοτική και ποιοτική επικράτηση ανθρώπων που κατάγονται από τον γεωγραφικό χώρο της σημερινής Γαλλίας, κάτι που αντικατοπτρίζεται στην καταγωγή και των περισσότερων μεγάλων μαγίστρων**. Αυτό εξηγείται από την πολιτική και δημογραφική σημασία της Γαλλίας κατά τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Πρέπει ακόμη να υπομνησθεί ότι ο γαλλικός γεωγραφικός χώρος δεν αποτελεί ενιαία πολιτική οντότητα, ούτε καν γλωσσική ή εθνοτική. Ο Προβηγκιανός ή ο Ωβερνιάτης του 12ου-13ου αι. δύσκολα θα θεωρήσει ομοεθνή του αυτόν που κατάγεται από το Ιλ ντε Φρανς ή από τη Νορμανδία. Και, φυσικά, δεν υπάρχουν παραδείγματα σύγχρονων ΜΚΟ όπου σε απόλυτους αριθμούς και όσον αφορά την κατοχή νευραλγικών θέσεων υπερτερούν σημαντικά άνθρωποι συγκεκριμένης καταγωγής (λόγω π.χ. ιθαγένειας του ιδρυτή της οργάνωσης ή λόγω της χώρας από την οποία ξεκίνηση η δράση της);          

Επομένως, ομοιότητες υπάρχουν πολλές. Άλλωστε, αν θέλαμε να κάνουμε τη σύγκριση ακόμη πιο προκλητική, πόσο εξωπραγματικό θα μας φαινόταν το ενδεχόμενο μέσα στα επόμενα εκατό χρόνια ένα ισχυρό κράτος να επιχειρήσει να διαλύσει μια μεγάλη ΜΚΟ προβάλλοντας ισχυρισμούς περί διαφθοράς ή ανεπίτρεπτης ανάμειξης σε καθαρά πολιτικά ζητήματα, ακριβώς όπως έκανε ο Φίλιππος ο Ωραίος της Γαλλίας με τους Ναΐτες;

Σε κάθε περίπτωση, είναι νομίζω προφανές ότι μετά από κάποιες χιλιετίες ανθρώπινης δραστηριότητας στο πλαίσιο οργανωμένων κοινωνιών είναι πλέον πολύ δύσκολο μια μορφή οργάνωσης και δράσης να είναι απολύτως πρωτότυπη. Τα βασικά χαρακτηριστικά της θα έχουν σίγουρα εμφανισθεί και σε προγενέστερες ιστορικές περιόδους. Υπό το πρίσμα αυτό, η αντιστοιχία ΜΚΟ και στρατιωτικών θρησκευτικών ταγμάτων είναι σαφής όσον αφορά τον χαρακτήρα του προκρινόμενου σκοπού, τον τρόπο παρουσίασής του στις κοινωνίες-αποδέκτες του μηνύματος, την οργανωτική δομή και τη σύνθεση των μελών. Από κει και πέρα αρχίζουν οι αδιαμφισβήτητες διαφορές. Καλό είναι, άλλωστε, να δεχθούμε ότι κάθε ιστορική εποχή έχει την ιδιαιτερότητά της και, οπωσδήποτε, αυτοτελή αξία. Εξίσου χρήσιμο και το να επιχειρούμε συνδέσεις μεταξύ εποχών με σκοπό την ανεύρεση κοινών χαρακτηριστικών. Είναι κοινότοπο, αλλά το παρελθόν μπορεί πάντα να μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα το παρόν.

 

* Αποφεύγουμε στην προκειμένη περίπτωση τη χρήση του όρου «μοναστικά», καθόσον για την Καθολική Εκκλησία μοναστικά είναι μόνον τα τάγματα που ακολουθούν τον Κανόνα του Αγίου Βενεδίκτου. Αυτό αποκλείει ήδη θρησκευτικά τάγματα όπως οι Φραγκισκανοί, οι Δομηνικανοί ή οι Ιησουΐτες (που και για τους τρεις θα μπορούσε να επιχειρήσει κανείς ένα παραλληλισμό της φιλανθρωπικής και εκπαιδευτικής δράσης τους με αυτήν των ΜΚΟ. Ωστόσο, η στενή εξάρτησή τους από την κεντρική εξουσία της Εκκλησίας καθιστά πιο αδόκιμη τη σύγκριση αυτή), κατά μείζονα δε λόγο τα στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα.

** Βάσει της διαίρεσης σε διοικητικές επαρχίες που είχαν υιοθετήσει οι Ναΐτες, από το σύνολο των μαγίστρων τους οι 14 ή οι 15 κατάγονταν από την «επαρχία Γαλλίας» (οι δύο, πάντως, εξ αυτών κατάγονταν από περιοχές που δεν υπάγονταν στο Βασίλειο της Γαλλίας), 5 από την επαρχία Προβηγκίας (στην οποία υπαγόταν και το Ανζού, το Μπορντώ, το Πουατού και η Ωβέρνη), 1 ή 2 ήταν απόγονοι Φράγκων αποίκων στη Συρία-Παλαιστίνη, 2 κατάγονταν από την επαρχία Αραγωνίας-Καταλωνίας και ένας ήταν Ιταλός ή Άγγλος (η χρήση εκλατινισμένων ονομάτων και ασαφών τοπωνυμίων καταγωγής καθιστά δυνατή την αμφιβολία μεταξύ δύο τόσο άσχετων μεταξύ τους ενδεχομένων). Όσον αφορά τους Ιωαννίτες (και μόνο για το διάστημα 1307-1522 που έδρα του Τάγματος ήταν η Ρόδος), η κατανομή είναι πολύ πιο «δημοκρατική»: 7 με καταγωγή από την επαρχία («γλώσσα») Γαλλίας (ανάμεσά τους ο Φουλκ ντε Βιλαρέ που μετέφερε την έδρα του τάγματος στη Ρόδο και το προίκισε με το Ordensstaat στα Δωδεκάνησα), 5 από την επαρχία Ωβέρνης (μεταξύ των οποίων ο πολύς Πιερ Ντ’ Ωμπυσόν και ο Φιλίπ Ντε Βιλιέ, τελευταίος μεγάλος μάγιστρος με έδρα τη Ρόδο), 4 από την Αραγωνία (ανάμεσά τους και ο Χουάν Φερνάντεθ δε Ερέδια, κατόπιν παραγγελίας του οποίου μεταφράσθηκε στα αραγωνέζικα το Χρονικό του Μορέως, υπό τον τίτλο «Libro de los fechos et conquistas del principado de la Morea»), 3 Ιταλοί και ένας από την Προβηγκία.

Για μια εντελώς στοιχειώδη βιβλιογραφία για τα στρατιωτικά θρησκευτικά τάγματα του Μεσαίωνα: Alain DEMURGER «Chevaliers du Christ: les ordres religieux-militaires au Moyen Âge, Seuil, 2002, «Les Templiers: une chevalerie chrétienne au Moyen Âge, Seuil, 2005/ Malcolm BARBER «The New Knighthood: A History of the Order of the Templars», Cambridge University Press, 1993/ Helen NICHOLSON «The Knights Hospitaller», Sutton, 2001, «The Knights Templar: A New History», Sutton, 2001 και 2004/ Jonathan RILEY SMITH «Hospitallers: The History of the Orders of St. John», Hambledon, 1999.  

ΟΙ ΝΟΡΜΑΝΔΟΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΩ ΙΤΑΛΙΑ – μέρος ΙI

Οκτώβριος 25, 2009

Σε συνέχεια της πρώτης ανάρτησης σε αυτό το ιστολόγιο. Βέβαια, μια απλή αφήγηση γεγονότων, όπως η παρούσα, δεν παρουσιάζει το ίδιο ενδιαφέρον με μια ανάρτηση που έχει πιο σύνθετο και κριτικό χαρακτήρα. Επειδή, όμως, η αφήγηση αυτή αποτελεί κάτι σαν τάμα προς το άβατάρ μου, θα συνεχισθεί και μάλιστα για κάμποσο καιρό, μια και θα χρειαστούν γύρω στις δέκα αναρτήσεις για να φτάσουμε ως το λογικό της τέλος, τους Σικελικούς Εσπερινούς …

Η σταδιοδρομία του Ροβέρτου Γισκάρδου στην Κάτω Ιταλία ξεκινά … σεμνά και ταπεινά. Αν όχι σεμνά, πάντως οπωσδήποτε ταπεινά. Με ορμητήριο την αετοφωλιά του Σαν Μάρκο Αρτζεντάνο και επικεφαλής μιας ομάδας ενόπλων που ευκολότερα χαρακτηρίζεις κατασαπλιάδες και ληστές παρά ιππότες, ο Ροβέρτος επιβιώνει χάρη στις ζωωκλοπές, το πλιάτσικο και τα λύτρα που αποσπά απάγοντας πλούσιους Βυζαντινούς άρχοντες. Η πρώτη ευκαιρία για κάτι καλύτερο θα του παρουσιαστεί σε ένα ταξίδι του στην Απουλία. Ένας άλλος Νορμανδός φεουδάρχης, ο Γεράρδος του Μπουοναλμπέργκο, πιστεύοντας στις δυνατότητές του Ροβέρτου, θα του προτείνει την εξής συμφωνία: θα του δώσει ως σύζυγο τη θεία του Ωμπρέ (ή Αλβεράδα, βάσει της εκλατινισμένης εκδοχής του ονόματος), θα του δηλώσει υποτέλεια και θα του παράσχει ένα στράτευμα διακοσίων ιπποτών για να κατακτήσει περισσότερα εδάφη στην Καλαβρία. Ταυτόχρονα, θα του χαρίσει και το προσωνύμιο που επρόκειτο να τον σημαδέψει για πάντα: Γισκάρδος, δηλαδή ο πανούργος, ο πολυμήχανος («Cognomen Guiscardus erat qui calliditatis non Cicero tantae fuit, aut versutus Ulysses»). Οι ενισχύσεις θα αποδειχθούν πολύτιμες, καθώς σταθερά και μεθοδικά ο Ροβέρτος αρχίζει να δημιουργεί μια εκτεταμένη ζώνη ελέγχου και επιρροής. Οι εξελίξεις, όμως, θα τον φέρουν σύντομα βορειότερα.

Ο νορμανδικός επεκτατισμός είχε εύλογα ανησυχήσει πολλούς: το 1051 θα εκδηλωθεί μια συνομωσία Ιταλών και Βυζαντινών αρχόντων με στόχο τους Νορμανδούς φεουδάρχες της νότιας Ιταλίας. Πρώτο θύμα, ο δούκας Ντρε που θα δολοφονηθεί στο παρεκκλήσιο του κάστρου του στο Μόντε Ιλάρο. Θα τον διαδεχθεί ο αμφιθαλής αδελφός του, ο Ονφρουά. Είναι πολύ πιθανό η αντινορμανδική κίνηση του 1051 να είχε και την άμεση ή έμμεση παπική στήριξη. Από το 1048 πάπας της Ρώμης είναι ο Λέων ο Θ΄, Γερμανός που γεννήθηκε ως κόμης του Έγκισάιμ-Ντάγκσμπουργκ. Είναι πεπεισμένος ότι οι νορμανδικές κτήσεις αποτελούν αγκάθι στα πλευρά των παπικών κρατών. Έτσι, επικεφαλής ενός σημαντικού στρατεύματος αποτελούμενου από Γερμανούς (κυρίως μισθοφόρους) και Ιταλούς και με την ενίσχυση των Βυζαντινών του θέματος της Απουλίας, βαδίζει κατά των Νορμανδών. Η αποφασιστική μάχη θα δοθεί στις όχθες του ποταμού Φορτόρε, νοτιοδυτικά της Φότζα, λίγο έξω από την Τσιβιτάτε. Οι Νορμανδοί είναι λιγότεροι, είναι όμως καλύτεροι πολεμιστές και μάχονται για να σώσουν την περιουσία και το τομάρι τους. Το βράδυ τις 17ης Ιουνίου 1053 ο πάπας Λέων είναι αιχμάλωτος των Νορμανδών αρχόντων: δεν πρόκειται να ξαναδεί τη Ρώμη, καθώς θα πεθάνει σε αιχμαλωσία τον Απρίλιο του 1054 (παρεμπιπτόντως, ο θάνατός του καθιστούσε τυπικά άκυρο το περίφημο Σχίσμα των Εκκλησιών: η παπική βούλα περί αφορισμού του Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου και των πιστών του, την οποία άφησε στην Αγία Σοφία ο καρδινάλιος Ουμβέρτος του Μουαγιανμουτιέ, έφερε το όνομα ενός νεκρού πάπα. Και, φυσικά, οι εξουσίες του Ουμβέρτου ως παπικού λεγάτου μάλλον τερματίζονταν με τον θάνατο του ποντίφηκα που τον διόρισε). Η συμβολή του Ροβέρτου στη νίκη της Τσιβιτάτε ήταν καθοριστική. Το 1057, λίγο πριν πεθάνει, ο Ονφρουά θα του αναθέσει τη διακυβέρνηση του δουκάτου του και την κηδεμονία των παιδιών του. Βεβαίως, ο Ροβέρτος είναι πολύ περισσότερο Φίλιππος Β΄ παρά Αντίγονος Δόσων: ποτέ δεν θα παραδώσει την εξουσία που του δόθηκε προσωρινά. Το 1059, στην ακμή της δύναμής του, θα αποφασίσει ότι ο γάμος του με την Ωμπρέ αποτελεί αυτό που οι Γάλλοι ονομάζουν mésalliance. Προφασιζόμενος την ύπαρξη κάποιας μακρινής συγγένειας θα επιτύχει την ακύρωση του γάμου προκειμένου να νυμφευθεί τη Συκελγκάιτε, αδελφή του ηγεμόνα του Σαλέρνο.

Έτσι κι αλλιώς, οι συσχετισμοί δυνάμεων και οι συμμαχίες έχουν πια μεταβληθεί. Ο πάπας Νικόλαος ο Β΄ θα θεωρήσει ότι η συμμαχία με τους Νορμανδούς είναι πλέον προς το συμφέρον του: τον Αύγουστο του 1059 θα συναντηθεί με τον Ροβέρτο στη Βενόζα και με κάθε επισημότητα θα τον αναγνωρίσει ως δούκα Απουλίας και Καλαβρίας, νόμιμο κύριο όλων των εδαφών που κατέχει (νόμιμα και παράνομα), αλλά και αυτών που θα κατακτήσει σε βάρος των απίστων. Η κατάκτηση της Σικελίας είναι ο επόμενος στόχος.

Η νορμανδική κατάκτηση της μεγαλονήσου ξεκινά υπό συνθήκες παρόμοιες αυτών της αραβικής κατάκτησης, δυόμισι αιώνες νωρίτερα. Το 827 οι Άραβες πάτησαν πόδι στη Σικελία ύστερα από «πρόσκληση» του Βυζαντινού στρατηγού Ευφήμιου, ο οποίος είχε στασιάσει κατά του αυτοκράτορα Μιχαήλ του Β΄. Το 1061, η μικρή νορμανδική δύναμη που αποβιβάζεται κοντά στη Μεσσήνη με επικεφαλής τον Ρογήρο, αδελφό του Ροβέρτου και δωδέκατο και νεότερο γιο του Τανκρέδου της Ωτβίλλ, φθάνει στη Σικελία με τυπικό σκοπό να ενισχύσει τον Ιμπν Αλ Τουμνά, εμίρη Κατάνης και Συρακουσών, ο οποίος βρίσκεται σε σύγκρουση με τον Ιμπν Αλ Χαουάς, εμίρη του Ακράγαντα και της Έννας. Η κατάκτηση θα αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολη: μετά από την αραβική αντεπίθεση του χειμώνα του 1062-1063, ο Ρογήρος θα βρεθεί πολιορκημένος στην Τρόινα. Η στρατιωτική του ιδιοφυία θα τον βγάλει από τη δύσκολη θέση: όχι μόνο θα καταφέρει να σπάσει την πολιορκία, αλλά λίγους μήνες μετά θα πετύχει μια σαρωτική νίκη στο Τσέραμι, η οποία θα του ανοίξει τον δρόμο για την τελική επικράτηση.

Ωστόσο, η ολοκλήρωση της σικελικής εκστρατείας θα πρέπει να περιμένει. Ο Ροβέρτος, η βοήθεια του οποίου είναι απαραίτητη, θα δώσει προτεραιότητα σε ένα άλλο σχέδιο. Επιδιώκοντας να εξαφανίσει τη βυζαντινή παρουσία στην Κάτω Ιταλία θα πολιορκήσει το Μπάρι, τελευταία σημαντική κτήση που έχει μείνει στα χέρια της αυτοκρατορίας. Η πολιορκία θα αρχίσει το 1068 και θα κρατήσει σχεδόν τρία χρόνια. Στις 16 Απριλίου 1071 το Μπάρι θα παραδοθεί στον Ροβέρτο (τρεις μήνες πριν την καταστροφή του Μαντζικέρτ). Η επιτυχία αυτή θα επιτρέψει στον Ροβέρτο να τρέξει σε βοήθεια του αδελφού του που πολιορκεί το Παλέρμο. Στις 10 Ιανουαρίου 1072, τα δύο αδέλφια κάνουν την επίσημη είσοδό τους στη σικελική πρωτεύουσα που συνθηκολόγησε. Βάσει της μεταξύ τους συμφωνίας, ο Ροβέρτος θα κρατήσει τη διοίκηση του Παλέρμου, της μισής Μεσσήνης και του βόρειου τμήματος του νησιού. Τα υπόλοιπα (όσα κατακτήθηκαν και όσα πρέπει να κατακτηθούν) ανήκουν στον Ρογήρο, ο οποίος θα λάβει τον τίτλο του κόμη της Σικελίας.

Ο Ροβέρτος Γισκάρδος μπορούσε πλέον να αφοσιωθεί στον ύψιστο στόχο του, την αυτοκρατορία του Βυζαντίου. Αρχικά, χρησιμοποίησε τα διπλωματικά μέσα: επιδίωξε τη συμμαχία που θα τη σφράγιζε ένας γάμος ανάμεσα στις δύο οικογένειες. Πράγματι, το 1074, ο αυτοκράτορας Μιχαήλ ο Ζ΄ (αυτός που λόγω της άθλιας οικονομικής του πολιτικής και των τρομακτικών υποτιμήσεων του νομίσματος έμεινε στην ιστορία ως Παραπινάκης) πρότεινε στον Ροβέρτο γάμο μεταξύ του προφυρογέννητου γιου του Βυζαντινού βασιλέα και μιας κόρης του Νορμανδού ηγεμόνα. Η ιστορία τελείωσε άσχημα: πριν οι μελλόνυμφοι φτάσουν σε ηλικία γάμου, ο Μιχαήλ ανατράπηκε από τον Νικηφόρο Βοτανειάτη, η δε Νορμανδή πριγκίπισα κατέληξε σε κάποιο βυζαντινό μοναστήρι. Απέμενε η λύση των πολεμικών επιχειρήσεων. Ο Ροβέρτος συγκέντρωσε εντυπωσιακό στόλο και στρατό, και αφού έστειλε πρώτα τον Βοημούνδο, τον μεγαλύτερο γιο που είχε αποκτήσει με την Ωμπρέ, να δημιουργήσει προγεφύρωμα στις αλβανικές ακτές, σάλπαρε από το Οτράντο το 1081 με αρχικό στόχο το Δυρράχιο. Η πολιορκία υπήρξε πολύμηνη και σκληρή. Σε βοήθεια της πόλης προσέτρεξε κι ο νέος αυτοκράτορας, ο Αλέξιος Κομνηνός. Τελικός νικητής, όμως, ήταν ο Γισκάρδος. Τον Φεβρουάριο του 1082 το Δυρράχιο ήταν δικό του. Μετά την κατάληψη κινήθηκε προς τα νότια, βαδίζοντας κατά της Θεσσαλονίκης. Ενώ, όμως, βρισκόταν έξω από την Καστοριά, οι δραματικές εξελίξεις στην Ιταλία τον ανάγκασαν σε εσπευσμένη επιστροφή.

Γενικά, η μεγαλύτερη ατυχία του Γισκάρδου ήταν ότι στον θρόνο του Βυζαντίου δεν βρισκόταν κάποιος αυτοκράτορας ικανός μόνο για παλατιανές ίντριγκες, αλλά ένας ικανότατος στρατιωτικός και πολιτικός ηγέτης όπως ο Αλέξιος Κομνηνός. Ο Αλέξιος ήρθε σε άμεση συνεννόηση με τον δυτικό ηγεμόνα που τη δεδομένη χρονική στιγμή είχε κοινά συμφέροντα με αυτόν. Ο Γερμανός αυτοκράτορας Ερρίκος ο Δ΄ δεν είχε ξεχάσει την αισχρή ταπείνωση που του είχε επιφυλάξει στην Κανόσα ο Λομβαρδός πάπας Γρηγόριος ο Ζ΄. Ενισχυμένος οικονομικά από το Βυζάντιο συγκέντρωσε γρήγορα ένα πολυάριθμο εκστρατευτικό σώμα και βάδισε κατά της Ρώμης. Ύστερα από πολιορκία που κράτησε περισσότερο από ένα χρόνο, ο Ερρίκος καταλάμβανε την Αιώνια Πόλη, τον Μάρτιο του 1084. Ο πάπας δεν είχε άλλη επιλογή παρά να καλέσει σε βοήθεια τον Νορμανδό δούκα. Τον Μάϊο του 1084 οι δυνάμεις του Γισκάρδου έφταναν στη Ρώμη, την οποία είχε ήδη εγκαταλείψει ο Γερμανός αυτοκράτορας. Ακολούθησε ένα απερίγραπτο λουτρό αίματος: ο Ροβέρτος έκανε τα πάντα ώστε η παπική εξουσία να μην αμφισβητηθεί από κανένα πια. Δεν γνωρίζουμε πόσο αληθινά ευχαριστημένος ήταν ο πάπας Γρηγόριος. Μάλλον καθόλου. Γνωρίζοντας ότι μετά τα γεγονότα δεν μπορούσε πλέον να μείνει στη Ρώμη ακολούθησε ταπεινωμένος τον ισχυρό προστάτη του και κατέληξε στη μονή του Μόντε Κασσίνο, όπου και πέθανε τον επόμενο χρόνο.

Ο Ροβέρτος μπορούσε να συνεχίσει να κυνηγά τη βυζαντινή του χίμαιρα. Ο γιός του ο Βοημούνδος είχε αρχικά εδραιώσει τις νορμανδικές θέσεις γύρω από τα Ιωάννινα και είχε πετύχει δύο νίκες επί των στρατευμάτων του αυτοκράτορα. Το 1083, όμως, βρέθηκε αντιμέτωπος με πολύ μεγαλύτερες βυζαντινές δυνάμεις, έχασε την Καστοριά και οπισθοχώρησε. Το φθινόπωρο του 1084 ο Ροβέρτος σάλπαρε ξανά για τις Αλβανικές ακτές. Τώρα πια οι Νορμανδοί είχαν να αντιμετωπίσουν και τους νέους συμμάχους του Αλέξιου, τους Ενετούς με τον πανίσχυρο στόλο. Οι συγκρούσεις των επόμενων μηνών σε στεριά και θάλασσα ήταν σφοδρότατες: το θέατρο των πολεμικών επιχειρήσεων είχε πλέον μεταφερθεί στα Ιόνια νησιά. Εκτός από τον εχθρό, οι Νορμανδοί χτυπήθηκαν κι από επιδημίες. Όταν τον Ιούλιο του 1085 ο Ροβέρτος προσέγγισε τις ακτές της Κεφαλονιάς αρρώστησε βαριά: πέθανε στις 17 Ιουλίου στην τοποθεσία που ακόμη και σήμερα φέρει το όνομά του, έστω κι ελαφρώς παραφθαρμένο, το Φισκάρδο. Η σωρός του μεταφέρθηκε με χίλιες δυσκολίες στην Ιταλία και τάφηκε στην εκκλησία της μονής της Αγίας Τριάδας στη Βενόζα. Το επίγραμμα στον τάφο του, αντάξιο της αδάμαστης και τυχοδιωκτικής του προσωπικότητας, άρχιζε με τα παρακάτω λόγια: «Hic terror mundi Guiscardus».                  

 

Honi soit qui mal y pense

Οκτώβριος 21, 2009

 

 

Διαβάζουμε στα σημερινά «ΝΕΑ» για τον θόρυβο που ξέσπασε σχετικά με τη νέα παράσταση του Δ. Παπαϊωάννου (με τίτλο «Πουθενά»): ενόψει της επίσημης πρεμιέρας, η διοίκηση του Εθνικού Θεάτρου εξετάζει το ενδεχόμενο να «ντύσει» τους δύο ερμηνευτές που εμφανίζονται στην παράσταση γυμνοί, προκειμένου να μη σκανδαλιστούν οι υψηλοί προσκεκλημένοι. Δεν είναι στις προθέσεις μου να εκφέρω γνώμη επί της ουσίας του ζητήματος (η λογοκρισία οποιουδήποτε έργου τέχνης μου φαίνεται εξ ορισμού άστοχη και αδικαιολόγητη), αλλά να εξετάσω αυτό που κίνησε περισσότερο την περιέργειά μου: συγκεκριμένα, το δημοσίευμα των Νέων φιλοξενεί σχόλιο του Κ. Γεωργουσόπουλου επί του θέματος. Ο καταξιωμένος φιλόλογος, κριτικός θεάτρου και λογοτέχνης αναφέρει τα εξής:

» Τι μου θυμίζει αυτή η ιστορία που την ακούω και δεν θέλω να την πιστέψω. Κάποτε, λέει, η βασίλισσα Ελισάβετ εισερχόμενη στην αίθουσα του θρόνου, όπου την ανέμεναν όλοι οι διαπιστευμένοι πρέσβεις στον αγγλικό θρόνο, έπαθε το εξής: έσπασε η καλτσοδέτα της με αποτέλεσμα να γλιστρήσει έως τους αστραγάλους της το βρακί της. Εν μέσω τόσο σοβαρών κυρίων! Ο ευγενέστατος και σεμνότατος Γάλλος πρέσβης βλέποντας το «κάζο» της έσπευσε να αναφωνήσει:  «Ντροπή του, όποιος σκεφτεί βρώμικα γι΄ αυτό»! Έκτοτε οι έχοντες χιούμορ Άγγλοι βασιλείς καθιέρωσαν ως ανώτατο παράσημο της χώρας το Παράσημο της Περικνημίδος, μια καλτσοδέτα που φέρει μάλιστα αναγεγραμμένη γαλλιστί τη διαβόητη αναφώνηση.»

Τί σας θυμίζουν όλα αυτά; Μα φυσικά τη φράση-έμβλημα που αναγράφεται στον βασιλικό θυρεό της Μεγάλης Βρετανίας: «Honi soit qui mal y pense», το οποίο απαντά και ως  «Honi soit quy mal y pense», «Hony soyt qe mal y pense», «Hony soyt ke mal y pense», «Hony soyt qui mal pence» ή ακόμα, βάσει της σύγχρονης γαλλικής ορθογραφίας, «Honni soit qui mal y pense». Και πού είναι το πρόβλημα, θα ρωτήσετε; Το προβληματικό του σχολίου έγκειται στο ότι η ιστορία αυτή δεν έχει να κάνει ούτε με την Ελισσάβετ την Α΄ ούτε με κάποιον Γάλλο πρέσβη. Όπως αναφέρουν όλες οι πηγές η επίμαχη φράση αποδίδεται στον Εδουάρδο τον Γ΄ της Αγγλίας (βλ. για παράδειγμα  εδώ και εδώ), δηλαδή δύο ολόκληρους αιώνες πριν από τα χρόνια της Παρθένου Βασίλισσας. Υπάρχουν μάλιστα δύο εκδοχές γύρω από το πώς καθιερώθηκε η φράση αυτή. Σύμφωνα με την πρώτη, την πιο σκαμπρόζικη και αυτήν που τα περιστατικά της ταιριάζουν περισσότερο με αυτά που αναφέρει ο Κ.Γ., κατά τη διάρκεια βασιλικής δεξίωσης και ενώ χόρευε η Κόμισσα του Σώλσμπερυ έσπασε η καλτσοδέτα της, η κάλτσα έπεσε και αποκαλύφθηκε κάτι από γυμνό γυναικείο πόδι. Το συμβάν προκάλεσε τα γέλια και τις κοροϊδίες των υπόλοιπων καλεσμένων. Ως αυθεντικός ιππότης, ο Άγγλος μονάρχης παρενέβη και, αφού πέρασε το επίμαχο κομμάτι υφάσματος γύρω από το γόνατό του, πρόφερε τη φράση «Honni soit qui mal y pense» αποδοκιμάζοντας αυτούς που μέχρι εκείνη τη στιγμή κορόϊδευαν την κόμισσα. Σύμφωνα με την παράδοση αυτή, την οποία καταγράφουν και τα επίσημα χρονικά του Οίκου των Τυδώρ, η δεξίωση είχε διοργανωθεί το 1347, προκειμένου να εορτασθεί η κατάληψη του Καλαί. Η επισήμανση έχει την αξία της, διότι βρισκόμαστε στα χρόνια του Εκατονταετούς Πολέμου μεταξύ των βασιλικών οίκων Αγγλίας και Γαλλίας. Η δεύτερη, λοιπόν, και πιο πεζή εξήγηση μας λέει ότι τη φράση την πρόφερε ο Εδουάρδος αναφερόμενος στην εκ μέρους του διεκδίκηση γαλλικών εδαφών και του ίδιου του γαλλικού θρόνου, καθόσον θεωρούσε τις αξιώσεις του αυτές απολύτως νόμιμες και θεμιτές.

Όποια κι αν είναι ακριβώς η αρχή, η φράση θα γίνει έμβλημα του αγγλικού ιπποτικού Τάγματος της Περικνημίδας, το οποίο ιδρύεται από τον Εδουάρδο το 1348 (κατ’ άλλους το 1344). Η ονομασία της εξηγείται συνήθως με επίκληση του παραπάνω περιστατικού με την Κόμισσα του Σώλσμπερυ, ίσως όμως η αλήθεια να βρίσκεται σε μια άλλη παράδοση η οποία αφορά περιστατικό που συνέβη κατά τη διάρκεια της Γ΄ Σταυροφορίας και σχετίζεται, όπως είναι εύλογο, με τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο. Εκτός από το περί ου ο λόγος Τάγμα, η φράση θα καταστεί στη διάρκεια της Ιστορίας έμβλημα διαφόρων βρετανικών στρατιωτικών σωμάτων και, βέβαια, θα κάνει την εμφάνισή της και στον βασιλικό θυρεό.

Επομένως, δεν υπάρχει καμιά σχέση με την Ελισσάβετ, στην ιστορία της φράσης δεν εμπλέκεται κανένας Γάλλος πρέσβης και μιλάμε καταρχήν (και καταρχάς, εν προκειμένω) για ιπποτικό Τάγμα της Περικνημίδας κι όχι για παράσημο. Όσο για τον λόγο για τον οποίο η φράση καθιερώθηκε στα γαλλικά, αυτός είναι πρόδηλος σε οποιον έχει τις βασικές γνώσεις της Ιστορίας της περιόδου: τα γαλλικά είναι (εδώ και τρεις αιώνες) η γλώσσα της αγγλικής αυλής, ο δε βασιλιάς Εδουάρδος είναι ένας Πλανταγενέτης, στου οποίου τις φλέβες κυλά ανδεγαυικό και νορμανδικό αίμα.

ΥΓ1: Δύο απορίες. Πρώτον, πόσο εύστοχη απόδοση της γαλλικής φράσης αποτελεί το «Ντροπή του, όποιος σκεφτεί βρώμικα γι΄ αυτό»; Δεύτερον, πώς το σπάσιμο της καλτσοδέτας έχει ως συνέπεια το πέσιμο του βρακιού; 

ΥΓ2: Ευχαριστώ ιδιαιτέρως τον Αμβρόσιο (και την SBE), καθόσον τα σχόλιά τους στο φόρουμ Λεξιλογία έδωσαν την έμπνευση για την παρούσα ανάρτηση.

Παράδοξα (;) της Ιστορίας (ή πώς τα όμορφα στερεότυπα όμορφα καίγονται)

Οκτώβριος 17, 2009

Brueghel-tower-of-babel

 

 Με τη χαλαρή διάθεση που χαρίζει το Σαββατοκύριακο, μερικές παρατηρήσεις (αφόρητα κοινότοπες ίσως, τυχαία επιλεγμένες και εντελώς ασύνδετες μεταξύ τους) σχετικά με το πώς τα ιστορικά γεγονότα ανατρέπουν την αντίληψη που έχει ο μέσος άνθρωπος (αυτήν δηλαδή που του έχουν εμφυσήσει τα σχολικά εγχειρίδια, οι εφημερίδες και κάποια συγγράμματα ευρείας κυκλοφορίας).

– Πεποίθησή μας είναι ότι η παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών και η ολοκληρωμένη διαχείριση επιχειρηματικών σχεδίων αποτελούν χαρακτηριστικά της σύγχρονης εποχής. Στην πραγματικότητα είναι τόσο παλιές όσο και μερικές αρκετά στοιχειώδεις μορφές οικονομικής οργάνωσης. Αυτό τουλάχιστον αποδεικνύει, ήδη από τον 6ο αι. π.Χ., το παράδειγμα των μεγάλων εμπορικών οίκων της Βαβυλώνας, όπως οι Εγκιμπί και, αργότερα, οι Μουρασού. Ας υποθέσουμε ότι είστε ένας Πέρσης ευγενής που, όπως μας λέει κι ο Ηρόδοτος, έμαθε στη ζωή του όλα κι όλα τρία πράγματα: να λέει πάντα την αλήθεια, να ιππεύει και να ρίχνει με το τόξο. Να, όμως, που ο Μέγας Βασιλεύς αποφάσισε να σας δωρίσει εύφορες εκτάσεις γης στη Μεσοποταμία ή στη Λυδία (θέλει να σας ανταμείψει γιατί ξεκοιλιάσατε κάτι άγριους Καρδούχους ή γιατί υπηρετήσατε ευδοκίμως στα βόρεια της Σογδιανής). Εσείς, φυσικά, δεν σκαμπάζετε τίποτε από επιχειρήσεις και εμπόριο. Πηγαίνετε λοιπόν στον τοπικό εκπρόσωπο του οίκου Εγκιμπί ή, ακόμη καλύτερα, στα κεντρικά γραφεία κατά το διάστημα που η βασιλική αυλή ξεχειμωνιάζει στη Βαβυλώνα. Ο οίκος θα βρει για σας δουλοπάροικους, αγρότες ή μισθωτές για να καλλιεργούν τα κτήματά σας, επιστάτες και διαχειριστές. Θα κρατήσει το ποσοστό που συμφωνήσατε και θα σας παραδώσει τα υπόλοιπα έσοδα σε είδος ή σε χρήμα («τοξότες» σπαρταριστούς). Αν θέλετε, μπορεί να αναλάβει και την πληρωμή των φόρων και τελών που πρέπει να καταβάλετε. Εσείς, μπορείτε να συνεχίσετε να ασκείστε στην τοξοβολία ή να κυνηγάτε στον παράδεισο του τοπικού σατράπη. Άλλοι θα δουλεύουν για σας.

– Βάσει του πορτρέτου που μας άφησε ο Θουκυδίδης, είμαστε βέβαιοι ότι ο Κλέων ήταν ένας άθλιος δημαγωγός, ταπεινής καταγωγής, που έβλαψε αφάνταστα την πατρίδα του. Χωρίς να παραγνωρίζουμε τα όποια μειονεκτήματα του ανδρός, πρέπει να παραδεχθούμε ότι δεν του έλειπαν κι οι αρετές και μάλιστα σπουδαίες, όπως η πολιτική και στρατιωτική τόλμη. Βρισκόμαστε στα 425 π.Χ.: προκειμένου να σώσουν τους πολιορκούμενους στη Σφακτηρία συμπολίτες τους, οι Σπαρτιάτες προτείνουν στην Αθήνα ειρήνη με εξαιρετικά ευνοϊκούς όρους. Ο Νικίας προτείνει φυσικά στην Εκκλησία του Δήμου την αποδοχή της σπαρτιατικής πρότασης. Ο Κλέων αντιδρά και υπόσχεται ότι αν του παρασχεθούν τα μέσα θα φέρει αιχμάλωτους στην Αθήνα τους 120 Ομοίους που είναι αποκλεισμένοι στη Σφακτηρία. Ο Κλέων κερδίζει στην ψηφοφορία και με μια πραγματική επιχείρηση κομμάντο καταλαμβάνει τη Σφακτηρία και αιμαλωτίζει τους Σπαρτιάτες. Ποιός ξέρει, ίσως η απερίσκεπτη τόλμη του Κλέωνα να χάριζε στην πόλη του την τελική νίκη στον Πελοποννησιακό Πόλεμο… αν οι Σπαρτιάτες δεν είχαν να αντιπαραθέσουν έναν εξίσου φιλόφοξο και ικανό ηγέτη όσο ο Βρασίδας.

– Πιστεύουμε ότι σχετικά γρήγορα οι Σελευκίδες έκριναν ότι το κέντρο βάρους της αυτοκρατορίας τους βρισκόταν στη βόρεια Συρία, τα ζωτικά τους συμφέροντα στη Μεσόγειο. Κι όμως, στο μέτρο του δυνατού ποτέ δεν αμέλησαν αυτές που ονόμαζαν Άνω Σατραπείες, δηλ. τη Βαβυλωνία (λογικό, γιατί αυτή αποτέλεσε αρχικά το κέντρο του βασιλείου τους) και τον ευρύτερο ιρανικό χώρο (κι αυτό λογικό αν αναλογισθούμε ότι στις φλέβες των Σελευκιδών κυλούσε και ιρανικό αίμα: ο Σέλευκος Α΄ ο Νικάτωρ ήταν ο μόνος που δεν αποκήρυξε την Ιρανή σύζυγό του Απάμα ή Απάμη, κόρη του Σπιταμένη σατράπη της Σογδιανής, μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου). Έτσι, στη μάχη της Μαγνησίας του Σιπύλου, τα ιρανικά στρατεύματα αποτελούσαν μεγάλο τμήμα των δυνάμεων του Αντίοχου Γ΄. Και τον Απρίλιο του 188, παρά τη φριχτή ήττα στη Μαγνησία και την ταπεινωτική συνθήκη που σύναψε με τους Ρωμαίους στην Απάμεια της Φρυγίας, ο Αντίοχος έκρινε απαραίτητο να μεταβεί στη Βαβυλώνα για να παραβρεθεί στον εορτασμού του βαβυλωνιακού νέου έτους και να πάρει την ευλογία του Μαρδούκ.

– Εντύπωσή μας είναι ότι μετά το (στην πραγματικότητα άκυρο για τυπικούς λόγους) Σχίσμα των Εκκλησιών του 1054, απύθμενο μίσος χωρίζει Βυζαντινούς και Λατίνους. Κι όμως, υπήρξαν Βυζαντινοί αυτοκράτορες που έτρεφαν αισθήματα ειλικρινούς θαυμασμού για τους Λατίνους, τα ήθη κι έθιμά τους και την κουλτούρα τους. Όπως, για παράδειγμα, ο πολύς Μανουήλ Κομνηνός που χάρισε αξιώματα σε Δυτικούς, είχε Λατίνους μεταξύ των συμβούλων του κι έφτασε ως το σημείο να διοργανώνει τουρνουά με τη συμμετοχή ιπποτών από τη Δύση.

– Φυσικότατα, όταν σκεφτόμαστε τις σχέσεις Βυζαντίου και Τούρκων επικρατεί η βεβαιότητα ότι αυτές ήταν εκ παραδόσεως απολύτως εχθρικές. Στην πραγματικότητα, οι πρώτες διπλωματικές επαφές του Βυζαντίου με τους Τούρκους ανάγονται στον 6ο αι. (και ήταν απολύτως φιλικές). Το Βυζάντιο στρατολογούσε Τούρκους μισθοφόρους πολύ πριν το 1000, κάποιες φορές για να έχουν ρόλο πραγματικών ακριτών. Στη μοιραία μάχη του Μαντζικέρτ (1071), το στράτευμα του Ρωμανού Διογένη περιλάμβανε πολλούς Τούρκους. Κι αν κάποιοι από αυτούς αποσκίρτησαν πριν τη μάχη, οι περισσότεροι πολέμησαν με ηρωϊσμό στο πλευρό του άτυχου και προδομένου αυτοκράτορα.

– Ομοίως εχθρικές πιστεύουμε ότι ήταν πάντοτε και οι σχέσεις Σέρβων και Τούρκων. Ωστόσο, στη μάχη της Άγκυρας (1402), όπου ο σουλτάνος Βαγιαζήτ γνώρισε φριχτή ήττα από τον Ταμερλάνο, οι σερβικές δυνάμεις του Στέφανου Λαζάρεβιτς πολέμησαν μέχρι το τέλος στο πλευρό του επικυρίαρχού τους, την ώρα που πολλοί Τούρκοι αυτομολούσαν στις τάξεις του Ταμερλάνου (που, βέβαια, φυλετικά, κι αυτός Τούρκος ήταν) .

– Κατά την άλωση της Πόλης από τον Μωάμεθ, μικρό μόνο μέρος των υπερασπιστών της Βασιλεύουσας ήταν Έλληνες. Άλλωστε το Δεσποτάτο του Μορέως δεν έστειλε καθόλου ενισχύσεις: μάλλον τα αδέλφια του Κωνσταντίνου δεν του συγχώρησαν τη φιλοδυτική πολιτική του. Οι περισσότεροι μαχητές ήταν οι Γενουάτες του Τζουστινιάνι και οι Ενετοί (όσοι είχαν ζωτικά συμφέροντα να υπερασπίσουν). Και, φυσικά, υπήρχαν και οι απαραίτητοι Τούρκοι μισθοφόροι. Όπως και υπήρχαν Έλληνες στις τάξεις του στρατού του μετέπειτα Πορθητή.

– Όταν οι Τούρκοι πολιορκούν τη Ρόδο των Ιωαννιτών Ιπποτών το 1480, επικεφαλής τους βρίσκεται ένας Έλληνας εξωμότης, που είναι πολύ πιθανό να ανήκε στην αυτοκρατορική οικογένεια των Παλαιολόγων.

– Η τέχνη του Μεσαίωνα θεωρείται από πολλούς αδέξια κι αμφίβολης αισθητικής, ενώ όλοι αναγνωρίζουμε τη λαμπρότητα και αισθητική τελειότητα της αναγεννησιακής τέχνης. Μόνο που η μεσαιωνική τέχνη είναι αυθεντικά πρωτότυπη και σαφέστατα λειτουργική (θαρρώ πως αυτό θα μπορούσαν να το βεβαιώσουν και οι φίλοι της μοντέρνας τέχνης), την ώρα που το αναγεννησιακό έργο τέχνης πρέπει οπωσδήποτε να συμμορφωθεί προς τους κανόνες της κλασσικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας.

– Φανταζόμαστε ότι η θέση της γυναίκας κατά τον Μεσαίωνα δεν ήταν ζηλευτή. Κι όμως, ήταν πολύ καλύτερη σε σύγκριση τόσο με την αρχαιότητα όσο και με τα νεότερα χρόνια. Στη μελέτη του για τους Ναϊτες, ο Αλαίν Ντεμυρζέ υπολόγισε ότι περίπου το 40 % των δωρεών προς το Τάγμα είχαν γίνει από γυναίκες! Ο Μεσαίωνας δεν γνώρισε κανέναν από τους ταπεινωτικούς για τη γυναίκα θεσμούς του αρχαιοελληνικού δικαίου, όπως αυτοί που ανάγκαζαν την κληρονόμο της πατρικής περιουσίας να παντρεύεται τον πλησιέστερο συγγενή της για να μη χαθεί η περιουσία από την οικογένεια. Ούτε γνώρισε περιορισμούς της δικαιοπρακτικής ικανότητας της γυναίκας, όπως αυτοί του Ναπολεόντειου Κώδικα, που υποχρέωναν τη γυναίκα να λάβει την έγκριση του συζύγου για οποιαδήποτε δικαιοπραξία με αντικείμενο αξίας μεγαλύτερης από … τα ψώνια της λαϊκής.

– Στο μυαλό μας, Ιερά Εξέταση και Μεσαίωνας είναι πράγματα άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους. Και μπορεί, βέβαια, η Ιερά Εξέταση να συστάθηκε τον Μεσαίωνα για να καταπολεμηθεί η αίρεση των Καθαρών, πλην όμως τα όργια λ.χ. της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης συμβαίνουν στα λαμπρά χρόνια της Αναγέννησης. Το αφηνιασμένο κυνήγι μαγισσών επίσης: οι Δομηνικανοί μοναχοί Ερρίκος Κράμερ (γνωστότερος ως Ινστιτόρις) και Ιάκωβος Σπρέγγερ δημοσιεύουν το διαβόητο σύγγραμα Malleus Maleficarum το 1486-1487.   

– Άνθρωποι που θεωρούνται ως κατεξοχήν εκπρόσωποι του ορθολογισμού επέδειξαν εντυπωσιακό ενδιαφέρον για ζητήματα αποκρυφισμού και μυστικισμού: ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, το ενδιαφέρον του Καρτέσιου για τους Ροδόσταυρους.

«From D2K»: Update

Οκτώβριος 16, 2009

Σε συνέχεια του προηγούμενου ποστ…

   Τελικά, ο θόρυβος για το βιβλίο του Μάικλ Σκοττ «From Democrats to Kings» συνεχίζεται, τουλάχιστον όσον αφορά τα ελληνικά ΜΜΕ. Πολύ λογικό, μετά από το (τόσο προκλητικό όσο και ανακριβές) δημοσίευμα της Ιντιπέντεντ, το οποίο αναπαρήγαγαν ή/ και σχολίασαν «το Βήμα» (βλ. προηγούμενο ποστ), αλλά και  τα «ΝΕΑ» (την ίδια ημερομηνία, 6.10) και πιθανώς και άλλες εφημερίδες. Στο ειδικό ιστολόγιό του, ο ιστορικός απαντά στα ελληνικά δημοσιεύματα και αποκαθιστά την αλήθεια, προβάλλοντας, όπως είναι φυσικό, τα ίδια επιχειρήματα που αναφέρονται στην απάντησή του προς την Ιντιπέντεντ και τα οποία παραθέσαμε στο προηγούμενο ποστ. Επίσης, με την από 14.10 καταχώρισή του στο ίδιο ιστολόγιο, ο Σκοττ μας πληροφορεί για τη συνέντευξη που έδωσε στα «ΝΕΑ», καθώς και ότι πρόκειται να δημοσιευτεί αντίστοιχη συνέντευξή του και στο «Πρώτο Θέμα» (μάλλον την προσεχή Κυριακή).

Η συνέντευξη του ιστορικού στη Μ. Αδαμοπούλου των «Νέων» (φύλλο της 14ης Οκτωβρίου), κινείται φυσικά στο ίδιο μήκος κύματος: ο ιστορικός ανασκευάζει τις εντυπώσεις που δημιούργησε το δημοσίευμα της Ιντιπέντεντ και εκθέτει τις απόψεις του σχετικά με την πολιτική ιστορία της Ελλάδας του 4ου π.Χ. αι., αλλά και την ιστορία γενικά.

Φαντάζομαι ότι ύστερα από όλα αυτά η αλήθεια θα πρέπει να αποκαταστάθηκε και όσον αφορά τις εντυπώσεις της ελληνικής κοινής γνώμης (ελπίζω, βέβαια, λ.χ. το «Πρώτο Θέμα» να μη διανθίσει τη συνέντευξη με πατριωτική ρητορεία «περικεφαλαίας και πανοπλίας», γιατί δεν θέλει και πολύ για να διαιωνιστεί ένας μύθος). Ο συγγραφέας κέρδισε μπόλικη δημοσιότητα (έστω κι αν αυτή ήταν αρχικά αρνητική), οπότε το βιβλίο έχει όλες τις προϋποθέσεις για να πάει καλά. Απομένει να το διαβάσουμε ώστε να να έχουμε τη δυνατότητα σχολιασμού πάνω σε ιστορική καθαρά βάση.

ΥΓ: Φυσικά δεν χρειάζεται να υπενθυμίσουμε το ηθικό δίδαγμα της ιστορίας: να είστε πάρα πολύ επιφυλακτικοί όταν διαβάζετε για ιστορικά θέματα στις εφημερίδες. Ακόμη και μια έγκυρη βρετανική μπορεί να σας παραπλανήσει με τον πιο απίθανο τρόπο.

Η Ιστορία ως πεδίο επιδερμικών αναγνώσεων

Οκτώβριος 14, 2009

Με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο «From Democrats to Kings»

 Το δημοσίευμα του «ΒΗΜΑΤΟΣ» στις 6.10 (http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=292326&dt=06/10/2009) ήταν πολύ προκλητικό για να περάσει απαρατήρητο. Κάτω από τον τίτλο «Μαμμόθρεφτο ο Μεγαλέξανδρος, τραμπούκοι ο Λεωνίδας και οι 300» διαβάζουμε, μεταξύ άλλων, τα εξής:

«Τραμπούκους και λωποδύτες αποκαλεί στο καινούργιο βιβλίο του τους ηρωικούς Σπαρτιάτες του Λεωνίδα ο βρετανός κλασικιστής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ δρ Μάικλ Σκοτ, σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας Τhe Ιndependent. Στο ίδιο βιβλίο, ο συγγραφέας απορρίπτει τον Μεγαλέξανδρο αποκαλώντας τον «mummy΄s boy» (μαμμόθρεφτο) … Για την ακρίβεια, σύμφωνα με τον δρα Σκοτ, η Ολυμπιάς , μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ήταν « μια βίαιη και άφοβη μαχητής που προκαλούσε ντροπή στον γιο της γιατί πολεμούσε καλύτερα και πέθανε σαν στρατιώτης στο πεδίο της μάχης »… Η μελέτη του δρος Σκοτ, που κυκλοφόρησε χθες στην Αγγλία από τον εκδοτικό οίκο Ιron Βooks, τιτλοφορείται «From Democrats to Κings» («Από τους Δημοκράτες στους Βασιλείς») και αμφισβητεί γενικότερα τις αξίες και τα επιτεύγματα της Αρχαίας Ελλάδας…»

Φαντάζομαι ότι οι διάφοροι «πατριώτες», «Μακεδονομάχοι» κ.λπ. θα πρέπει ήδη να ακονίζουν τα ξίφη τους για να δώσουν ένα μάθημα στον «ανθέλληνα» Άγγλο ιστορικό. Έπειτα, σκέφτομαι ότι ίσως η καλή εφημερίδα να έχει κάνει την πονηριά της και τα πράγματα να μην έχουν έτσι ακριβώς. Βλέπω το άρθρο που δημοσίευσε η Ιντιπέντεντ στις 4.10  (http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/myth-of-ancient-greeces-heroes-blown-away-1797473.html) και διαπιστώνω ότι το «ΒΗΜΑ» μεταφέρει με ακρίβεια το περιεχόμενο του άρθρου της βρετανικής εφημερίδας. Μπορεί να υπάρχουν κάτι πταισματάκια που μαρτυρούν βιαστική μετάφραση, αλλά η ουσία του άρθρου είναι ίδια. Ο τίτλος («Myth of ancient Greece’s ‘heroes’ blown away») είναι κι εδώ εντυπωσιακός, αν και κάπως λιγότερο προκλητικός από αυτόν του ελληνικού δημοσιεύματος.  Όσο για το περιεχόμενο:

«Spartans! Prepare for, well, embarrassment. It seems that far from being elite, noble warriors, each worth 1,000 of any rival soldiers, King Leonidas’ crack troops were a bunch of bullying thugs. And Alexander the Great? A mummy’s boy: in fact, his mum was a better fighter by a long chalk and died a soldier’s death on the battlefield. They and other figures from antiquity are to have their reputations shattered by a new British study which reveals the «truth» behind long-established legends. Michael Scott, a classicist at Cambridge University, points to evidence that could change the way we think about our classical heroes.

The heroic Spartans of Thermopylae … are unmasked by Dr Scott as little more than war-mongering bullies of the ancient world who policed Athens with near-mindless violence, destroying anything they took a dislike to.

Alexander the Great, remembered for his conquests across the known world and spreading Greek civilisation to the east, is dismissed was a «mummy’s boy» whose endless stream of letters from the battlefield to his mother Olympias infuriated his generals. Despite the fact that Alexander was recently voted the greatest Greek of all time by in a poll in Greece, Dr Scott charges that his successes were merely opportunistic exploitation of foundations laid by his father, Philip II. Olympias, sympathetically portrayed by Angelina Jolie in the film Alexander, was a violent and fearless warrior to put her son to shame, according to Dr Scott… She was finally captured in battle and put to death in 316BC by Macedonian comrades of those whom she had slain in battle. ..

Even the great «Golden City» of Athens itself is not spared a kicking from Dr Scott. He argues that its early successes have, over time, obscured a darker history that mirrors societal problems in 21st-century Britain. Far from being a major world player, fourth-century BC Athens imploded under the weight of a crippling economic downturn, while politicians embroiled themselves in fraud. Meanwhile, they sent the army to fight unpopular foreign wars and struggled to cope with a surge in immigration.»

Μα τον Δία! Βάλθηκαν οι ανθέλληνες να αμαυρώσουν την ιστορία μας; Μάλλον, όχι. Βέβαια, εδώ και αρκετά χρόνια υπάρχει στη διεθνή επιστημονική κοινότητα και μια τάση επαναξιολόγησης της συνεισφοράς του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Η τάση αυτή είναι τις περισσότερες φορές δικαιολογημένη. Συχνά επιβάλλεται από την ανάγκη να αναδειχθεί η ιστορία άλλων αρχαίων λαών με όρους διαφορετικούς από αυτούς της παραδοσιακής αντίθεσης μεταξύ «Ελλήνων και Βαρβάρων». Π.χ. ο Πιερ Μπριάν, ως κατεξοχήν ιστορικός της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών, «περνά από το μίξερ» τις αρχαιοελληνικές πηγές περί Περσίας: η κίνηση είναι εύλογη όταν στόχος είναι να παρουσιαστεί η Ιστορία από μια πιο «περσοκεντρική» οπτική γωνία. Πολλοί ακόμη προσπαθούν να αποδομήσουν την αγιογραφική παρουσίαση της αρχαίας Ελλάδας και επιμένουν στις διαφορές της με τη σύγχρονη περίοδο. Δεν υπάρχει τίποτε το μεμπτό όταν ο στόχος είναι να δοθεί μια πιο αυθεντική εικόνα της αρχαιότητας. Οι ελάχιστες εξαιρέσεις που καταδεικνύουν γραφικότητα ή και (πολύ σπάνια) εμπάθεια και μπορούν να χαρακτηριστούν ως προσπάθειες «ιστορικού ρεβιζιονισμού» απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Η εμμονή τους να κρίνουν βάσει του υποκειμενικώς ζητουμένου και με αξιολογικά κριτήρια της εποχής μας και μόνο τις καθιστούν άλλωστε επιστημονικά αναξιόπιστες.

Θέλω να πω ότι αν ο στόχος είναι η αποδόμηση, λ.χ., της παραδοσιακής εικόνας της αρχαίας Σπάρτης, δεν είναι αναγκαία η χρήση προκλητικών χαρακτηρισμών (άσχετο αν κάθε υπερδύναμη χρησιμοποίησε ή χρησιμοποιεί τη στρατιωτική της ισχύ ως μέσο ωμού εκβιασμού). Είναι σαφές ότι το ιδανικό μιας κοινωνίας βασισμένης στα αυστηρά πρότυπα των νόμων του Λυκούργου, κι αν ακόμη υποτεθεί ότι μπορεί και να αποτέλεσε ιστορική πραγματικότητα κάποτε στην αρχαϊκή περίοδο, θα αποτελούσε ανορθογραφία για την υπερδύναμη των κλασσικών χρόνων, η οποία ηγεμόνευε στον ελληνικό χώρο και είχε διπλωματικές επαφές με όλη, σχεδόν την οικουμένη. Έτσι, η απαγόρευση κατοχής χρηματικής περιουσίας που ίσχυε για τους Ομοίους μπορούσε εύκολα να καταστρατηγηθεί: το χρήμα το είχαν οι γυναίκες τους (κι έτσι είχαμε γυναίκες Ολυμπιονίκες, σαν την Κυνίσκα την αδελφή του βασιλιά Αγησίλαου, καθώς Ολυμπιονίκης στο τέθριππο δεν ανακηρυσσόταν ο ηνίοχος του άρματος, αλλά ο ιδιοκτήτης). Ακόμη, η εικόνα του ηρωϊκού Σπαρτιάτη πολεμιστή που προτιμά να πεθάνει παρά να παραδοθεί διαψεύδεται από τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα: κατά την πρώτη φάση του Πελοποννησιακού Πολέμου, οι Αθηναίοι κατορθώνουν να αποκλείσουν στη Σφακτηρία ένα σπαρτιατικό στράτευμα, μεταξύ των οποίων και 120 Όμοιοι. Μετά από διάφορα πολεμικά και διπλωματικά επειόδια, οι Αθηναίοι, υπό τον Κλέωνα, θα καταφέρουν να καταλάβουν τη Σφακτηρία και να αιχμαλωτίσουν τους Σπαρτιάτες (οι οποίοι, ως λογικοί άνθρωποι, θα προτιμήσουν την αιχμαλωσία από τον θάνατο). Η Σπάρτη θα δώσει κυριολεκτικά τα πάντα στη μεγάλη της αντίπαλο για να πάρει πίσω τους αιχμαλώτους, οι οποίοι ανήκουν στις επιφανέστερες Σπαρτιατικές οικογένειες. Με την επιστροφή τους οι αιχμάλωτοι θα πρέπει, βάσει του σπαρτιατικού νόμου, να χαρακτηρισθούν ως «υπομείωνες» και να απωλέσουν ισοβίως τα πολιτικά τους δικαιώματα. Αμ, δε. Η στέρηση πολιτιών δικαιωμάτων δεν θα κρατήσει παρά λίγους μήνες. Έπειτα οι παραδοθέντες θα αποκατασταθούν και όλα θα συνεχιστούν όπως πριν…

Ας επιστρέψουμε, όμως, στο βιβλίο. Πού κατατάσσεται ο Μάικλ Σκοττ; Από το σύντομο βιογραφικό στην ιστοσελίδα του πανεπιστημίου του (http://www.classics.cam.ac.uk/faculty/staff-bios/research_staff/michael_scott/) διαπιστώνουμε ότι πρόκειται για ένα νεαρό ιστορικό με βασικό πεδίο έρευνας την ιστορία της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Το «From Democrats to Κings» είναι το πρώτο του βιβλίο με ευρύ θέμα και χαρακτήρα ιστορικής σύνθεσης, όπως άλλωστε είναι και το πρώτο του εκλαϊκευμένο ιστορικό βιβλίο. Μέσα στη χρονιά αναμένεται και η έκδοση του πρώτου του μεγάλου βιβλίου που θα απευθύνεται σε εξειδικευμένο/ ακαδημαϊκό κοινό: «Delphi and Olympia: the spatial politics of panhellenism in the archaic and classical periods» (Cambridge University Press). Πρώτη υπόθεση: προκειμένου να γίνει ευρύτερα γνωστός, ο νεαρός ιστορικός δεν δίστασε να διανθίσει με μερικούς προκλητικούς χαρακτηρισμούς το εκλαϊκευμένο βιβλίο του. Όσο για την επιστημονική του αξιοπιστία, αυτήν θα την υπερασπίσει με το άλλο του σύγγραμα, το «σοβαρό». Είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι για την προώθηση του From Democrats to Κings ξεκίνησε και ειδικό ιστολόγιο (http://fromdemocratstokings.blogspot.com/).

Ιστολόγιο είπαμε; Μήπως πρέπει να το κοιτάξουμε κι αυτό; Και, ως εκ θαύματος, νάτες όλες οι απαντήσεις στις απορίες μας. Φαίνεται, ότι ο ιστορικός ήταν ο πρώτος που θεώρησε καλό να αποκατασταθούν τα πράγματα μετά το δημοσίευμα της Ιντιπέντεντ, για αυτό και έγραψε ειδικώς ποστ, στις 4. 10. Αφού εκφράσει τη χαρά του που η εφημερίδα του έκανε την τιμή να αφιερώσει ολόκληρο άρθρο στο βιβλίο, ο Σκοττ επισημαίνει τα εξής:

«The tenor of the article was myth-busting. The Spartans were accused of being «thugs». My book does not call them such… I make the point solely that the Spartans were not very diplomatic in exerting their control of Greece at the beginning of the 4th century BC (100 years or so after the 300 at Thermopylae) and that many other Greek cities resented their un-diplomatic approaches.
The article went on to look at the reputation of Alexander the Great. Here I fear the journalist may have beefed up the text with some hype – while I think there is a case to be made for Alexander having a close relationship with his mother, that doesnt take away from his achievements in his own right. He certainly is not «dismissed» from my narrative as a result … Nor were his successes «merely opportunistic exploitation of…his father». Sure again I think the role of Alexander’s father, Philip, in making Macedon such a powerful force to be reckoned with has been understated BUT it takes two to tango! Alexander could not have launched such a campaign if Philip had not put the Macedonian house in order and equally Philip’s re-organisation of Macedon and conquests of Greece would have gone nowhere after his death if it had not been for the ambition and skill of his son…
Last but not least, I would never «kick» Athens – ancient or modern! What I wanted to do was show how it was not direct confrontational war that kills Athenian democracy, its the strains and stresses of a fast changing century that make its system implode and force it, eventually, to accept a dictator. Equally I do think that the golden reputation of Athens as a place of peaceful philosophical dialogue and ever clean togas (or rather chitons) needs to be tarnished with a bit more mud and blood – Athens could be a very unpleasant place to be – just ask the number of politicains executed by the ancient Athenian assembly!
The story of D2K offers an example of a world in fast, brutal change – an example we could do well to think about some more in our own turbulent times!»

Μετά από αυτό, δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτε. Απλώς, μπορούμε να πούμε ότι όλη η βρωμοδουλειά είναι έργο της Ιντιπέντεντ, ενδεχομένως σε αγαστή συνεργασία με τον εκδοτικό οίκο, την Icon Books. Όπως είναι λογικό, ο συγγραφέας δεν πρόκειται να επιβεβαιώσει τη συμμετοχή του εκδοτικού του οίκου στην πιασάρικη, λαϊκίστικη και όλως «αντιιστορική» παρουσίαση της εφημερίδας. Τουλάχιστον η καρδιά μας πήγε στη θέση της. Οι Βρετανοί ιστορικοί είναι πάντα σοβαροί. Και το βιβλίο, αφού ξεχάσουμε τα εφετζίδικα άρθρα, φαίνεται πολύ ενδιαφέρον.

Ο Αρδιπίθηκος αντεπιτίθεται!

Οκτώβριος 12, 2009

Πρόκειται για μια ακόμη αναδημοσίευση ποστ που έγραψα στο φόρουμ lexilogia (http://www.lexilogia.gr/forum/showthread.php?t=4594), για το οποίο όσο καλά λόγια και να πω πάλι λίγα θα είναι.

 Φρέσκια ανάρτηση στο in.gr (http://www.in.gr/news/article.asp?ln…7&lngDtrID=252):

Τίτλος; «Στο φως ο αρχαιότερος γνωστός πρόγονος του ανθρώπου». Στο κείμενο μας τα «γυρίζει» λίγο, βέβαια, μια και μας λέει ότι «Έπειτα από 15 χρόνια προσεκτικής εξέτασης, έντεκα ερευνητικές ομάδες παρουσιάζουν στο περιοδικό Science το προφίλ του Ardipithecus ramidus, ενός πιθανού προγόνου του ανθρώπου που έζησε στην Αιθιοπία πριν από 4,4 εκατομμύρια χρόνια, δηλαδή πάνω από ένα εκατομμύριο χρόνια νωρίτερα από το διάσημο αυστραλοπίθηκο Λούσι«. Αν συσχετίσω τίτλο και κείμενο θα πρέπει να πιστέψω ότι η «Λούσυ» (Australopithecus afarensis) ήταν μέχρι τώρα (ή μάλλον μέχρι την ανακάλυψη του Ardipithecus ramidus) ο αρχαιότερος γνωστός πρόγονος του ανθρώπου»; Αν σε κάποια χρονική στιγμή υποστηρίχθηκε κάτι τέτοιο, κανένας ανθρωπολόγος δεν δέχεται πλέον ότι η «Λούσυ» μπορεί να θεωρηθεί άμεσος πρόγονος του ανθρώπου, πιθανώς δε ούτε καν έμμεσος (μάλλον εντάσσεται σε μια παράλληλη ξεχωριστή εξελικτική διαδικασία από αυτήν του γένους Homo).

Πάμε παρακάτω: «Αν λοιπόν ευσταθούν οι εκτιμήσεις των ερευνητών, ο αρδιπίθηκος έδωσε τη θέση του στον αυστραλοπίθηκο, ο οποίος μετεξελίχθηκε στον Homo erectus, από τον οποίο προέκυψε πριν από περίπου 200.000 χρόνια ο σύγχρονος Homo sapiens». Καταρχάς, η απευθείας μετάβαση από τον αυστραλοπίθηκο (ποιόν άραγε από τα πολλά είδη του) στον Homo erectus συνιστά εξελικτικό άλμα που μπορεί να διεκδικήσει με αξιώσεις το χρυσό στους επόμενους χειμερινούς ολυμπιακούς αγώνες (ΟΚ, υπερβάλλω, το «μετεξελίχθηκε» μπορεί ακριβώς να υπονοεί ότι μεσολάβησαν κι άλλα εξελικτικά στάδια). Διαπιστώνω, όμως, εκ της παραλείψεως ότι το in.gr συντάσσεται με τις αναθεωρητικές απόψεις που εξοβελίζουν τον Homo habilis από την εξελικτική διαδικασία που καταλήγει στον σύγχρονο άνθρωπο (βέβαια, για να είμαι ειλικρινής, οι θεωρίες αυτές αρνούνται κυρίως την κατάταξη του Homo habilis στο γένος Homo, χωρίς κατ΄ανάγκη να τον διαγράφουν από άμεσο πρόγονό μας).

Πάμε, τέλος, στον χαρακτηρισμό «αρχαιότερος γνωστός πρόγονος του ανθρώπου». Αν δεχθούμε ότι ο Ardipithecus ramidus αποτελεί ενδεχομένως πρόγονό μας, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι ο παλαιότερος, αφού έχει ηλικία περίπου 4,5 εκατ. χρόνια: ο Sahelanthropus tchadensis ή Τουμάι έχει ηλικία 6,8-7,2 εκατ. χρόνια (http://fr.wikipedia.org/wiki/Sahelan…st_un_hominine), ενώ ακόμη και ο Orrorin tugenensis (http://fr.wikipedia.org/wiki/Orrorin_tugenensis) είναι 6 εκατ. ετών. Ποιά είναι η αλήθεια; Ο φίλος μας ο Αρδιπίθηκος, που διεκδικεί απλά το χάλκινο, όταν ανακαλύφθηκε θεωρήθηκε σοβαρός υποψήφιος για τον τίτλο του αρχαιότερου προγόνου του ανθρώπου. Από τότε τα πράγματα άλλαξαν, ίσως όμως ο συντάκτης του in.gr να διάβασε κάτι τέτοιο στο Science και μετά… να χάθηκε στη μετάφραση.

Argentina querida

Οκτώβριος 12, 2009

100px-Football_Argentine_federation_svg

 

Η εθνική ομάδα ποδοσφαίρου του Περού δεν αποτελεί πλέον φόβητρο. Πολύ λίγα πράγματα θυμίζουν την ομάδα των Κουμπίγιας και Όμπλιτας που πριν από 31 χρόνια εντυπωσίαζε στο Μουντιάλ της Αργεντινής. Στα προκριματικά του Παγκοσμίου Κυπέλλου της Ν. Αφρικής το Περού είναι τελευταίο στη βαθμολογία της ζώνης της Ν. Αμερικής και μάλιστα με διαφορά από τον προτελευταίο. Παρόλα αυτά, ακόμα και το αδύναμο Περού αποδείχθηκε πολύ επικίνδυνος αντίπαλος για μια εθνική Αργεντινής που παραπατά εδώ και πολύ καιρό και προερχόταν από τρεις σερί ήττες. Το βράδυ του Σαββάτου (νωρίς τα ξημερώματα της Κυριακής για μας τους Ευρωπαίους), στο Μονουμεντάλ του Μπουένος Άιρες, η Αργεντινή άνοιξε το σκορ στο 52΄με γκολ του νεαρού μεσοεπιθετικού της Ρεάλ Μαδρίτης Γκονσάλο Ιγουαΐν. Κι έπειτα, τίποτε… Η υπερδύναμη (στο όνομα) Αργεντινή έπαιζε αμυντικά για να κρατήσει το αναιμικό της προβάδισμα απέναντι στην ουραγό του νοτιαμερικάνικου ποδοσφαίρου. Η τιμωρία ήρθε με τη συμπλήρωση του ενενηντάλεπτου από τον Ερνάν Ρενχίφο, επιθετικό που βγάζει το ψωμί του στο πολωνικό πρωτάθλημα με τη φανέλα της Λεχ Πόζναν. Η τύχη δεν εγκατέλειψε όμως την ομάδα του Μαραντόνα: ο τελειωμένος για πολλούς Μαρτίν Παλέρμο πέτυχε το 2-1 στο 93΄. Με τη σέντρα, οι Περουβιανοί δοκίμασαν μια απίστευτη λόμπα από το κέντρο του γηπέδου: η μπάλα κατέληξε στο οριζόντιο δοκάρι του (εκτός θέσης) Ρομέρο και η καρδιά του Μαραντόνα και ενός έθνους γύρισε στη θέση της. Η εθνική Αργεντινής είναι ακόμα ζωντανή. Την ίδια ώρα, δύο επικίνδυνοι αντίπαλοι έβγαιναν από τη μάχη της πρόκρισης: η φιλόδοξη αλλά άπειρη Βενεζουέλα έχανε στην έδρα της από την Παραγουάη, ενώ η ασταθής Κολομβία έχανε στο Μεδεγίν από τη Χιλή. Παραγουάη και Χιλή θα πάνε στη Ν. Αφρική και θα πάνε με Αργεντίνους τεχνικούς (Χεράρδο Μαρτίνο και… Μαρσέλο Μπιέλσα, αντίστοιχα). Η Αργεντινή θα τα παίξει όλα για όλα το βράδυ της Τετάρτης στο Μοντεβίδεο με αντίπαλο τη φορμαρισμένη και πάντα επικίνδυνη Ουρουγουάη. Στην κατάσταση που βρίσκεται η Αργεντινή του Μαραντόνα κανείς δεν θα στοιχηματίσει για επιτυχία της. Και να σήμαινε η ήττα απλά την υποχρέωση του μπαράζ με τον τέταρτο της ζώνης Β. και Κεντρικής Αμερικής πάλι καλά. Όμως, η ήττα μπορεί να έχει ως τελεσίδικο αποτέλεσμα τον αποκλεισμό της αλμπισελέστε από τα τελικά ΠΚ (για πρώτη φορά από το 1970): με δυό βαθμούς λιγότερους καραδοκεί ο Ισημερινός που θα παίξει στο Σαντιάγο με την αδιάφορη πλέον Χιλή. Άρα, η ομάδα του Μαραντόνα έχει κάθε λόγο να μη χάσει τουλάχιστον στο Μοντεβίδεο. Θα το καταφέρει;  

Εύκολα το καταλαβαίνει κανείς, από τις εθνικές ομάδες που θεωρητικά διεκδικούν παγκόσμια κύπελλα η αλμπισελέστε είναι η αγαπημένη μου. Όταν όλοι προτιμούσαν τη Βραζιλία, την Ολλανδία, τη Γερμανία (και θαύμασα κι εγώ τη ρομαντική αθωώτητα της Βραζιλίας του 82 με τους δέκα υπερτεχνίτες και τον κακορίζικο τερματοφύλακα, την επαγγελματική πληρότητα της Βραζιλίας των τελευταίων 15 χρόνων, τη μεγάλη Ολλανδία, έστω και στα τελειώματά της και δίχως τον Κρόιφ, την ηρωϊκή αυταπάρνηση των Γερμανών εκείνο το βράδυ του ημιτελικού με τους Γάλλους στη Σεβίλλη) ή ακόμη και… την Αγγλία (Χριστέ μου!), εγώ επέλεξα την ομάδα του Κέμπες και του Λούκε, του Πασαρέλλα και του Μαραντόνα. Δεν ακούγεται πολιτικά ορθό, αλλά οι λαοί παίζουν μπάλλα και με τα γονίδιά τους: και βέβαια η ιστορία και οι παραδόσεις τους, οι συνθήκες και το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσαν οι ποδοσφαιριστές, αλλά και το παρόν και οι εξελίξεις σε κάθε χώρα, όλα αυτά διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του ποδοσφαίρου της. Και η Αργεντινή είναι μια χώρα που φτιάχτηκε από πρόσφατους μετανάστες που ήρθαν από την Ισπανία και την Ιταλία (το 60% των Αργεντίνων έχουν έναν Ιταλό πρόγονο): υπάρχει πολύ Ανδαλουσία, Εστρεμαδούρα και κάμποση χώρα των Βάσκων, ακόμη περισσότερη Σικελία, Καλαβρία και Καμπανία. Το όνομα του Μαραντόνα είναι ναπολιτάνικο, του Ντι Στέφανο παραπέμπει στα νότια της Ρώμης, ο προπάππος του Μέσσι ήταν από τις Μάρκε της Ανκόνα (βλ. το εξαιρετικό αφιέρωμα στο αργεντίνικο ποδόσφαιρο του Φρανς Φουτμπόλ της 29.9). Έπειτα, μπορεί να λέμε και σωστά ότι το ποδόσφαιρο είναι λαϊκό σπορ, όμως το κοινό του διαφέρει ταξικά από χώρα σε χώρα: στην Αγγλία, λ.χ., μέχρι τη δεκαετία του 1990 ήταν αυστηρά σπορ της εργατικής τάξης και μόνο. Αλλού, όμως, ενδιέφερε τους πάντες, ανεξαρτήτως ταξικής, κοινωνικής και μορφωτικής προέλευσης. Η Αργεντινή ήταν πάντα μια από αυτές τις χώρες. Έτσι, ο (γιος διπλωμάτη) Κορτάσαρ μπορούσε να αναφέρει στα βιβλία του τα ματς της Φεροκαρίλ Έστε, ενώ ένας ποδοοσφαιριστής (και εδώ και αρκετά χρόνια διοικητικός παράγοντας) σαν τον Χόρχε Βαλντάνο μπορούσε να διανθίζει συνεντεύξεις του τσιτάροντας στίχους του Ματσάδο. Πώς να συγκρίνεις τις τοποθετήσεις ενός Σέσαρ Λουίς Μενόττι με τις δηλώσεις Ελλήνων τεχνικών και ποδοσφαιριστών που κάποτε διανθίζονταν με μπόλικα «να΄ούμε» και πλέον με αφόρητες κοινοτοπίες;

Καλά όλα αυτά, όμως το παρόν δεν είναι και τόσο ρόδινο. Πέρασαν 22 χρόνια από την τελευταία κατάκτηση ΠΚ από την Αργεντινή, 16 από το τελευταίο Κόπα Αμέρικα, όταν ο «προαιώνιος εχθρός», η Βραζιλία έχει κατακτήσει στο ίδιο χρονικό διάστημα 2 ΠΚ και 4 Κόπα Αμέρικα! Δεν είναι η ώρα να μιλήσουμε για την κακοδαιμονία που δεν άφησε την Αργεντινή να φτάσει ψηλότερα στα τελευταία ΠΚ: μπορούμε απλώς να διαπιστώσουμε ότι το υλικό της σημερινής ομάδας δεν εμπνέει και τόση εμπιστοσύνη. Μέγας ο Μέσσι (αλλά δεν θυμάμαι πότε έκανε το τελευταίο μεγάλο παιχνίδι του με την εθνική), σπουδαίοι οι Τέβες και Αγουέρο (αλλά δεν συνδυάζονται και πολύ καλά μεταξύ τους), πλην όμως στο κέντρο και την άμυνα υπάρχει αρκετή μετριότητα (από τον παγκίτη στη Β΄ Αγγλίας Γκουτιέρες και τον Σκιάβι, ως τους διάφορους Λαβέτσι και Ντάτολο που μια χαρά είναι για την τωρινή Νάπολι, αλλά όχι και για εθνική που θεωρητικά είναι διεκδικήτρια ΠΚ). Και φυσικά, η επιλογή «προπονητή». Ο Μαραντόνα δεν υπήρξε ποτέ προπονητής και μάλλον δεν θα γίνει και ποτέ. Το σατανικό σχέδιο του (σχεδόν ισόβιου προέδρου της AFA) Χούλιο Γκροντόνα να βάλει στον πάγκο της Αλμπισελέστε ένα ζωντανό θρύλο υπό την υψηλή επιστασία του Κάρλος Μπιλάρδο απέτυχε παταγωδώς. Πώς μπορεί ένας εβδομηντάρης να κάνει τον παιδονόμο ενός πενηντάρη;

Περισσότερες απαντήσεις τα ξημερώματα της Πέμπτης. Τότε θα ξέρουμε αν θα έχουμε ριμέικ του 1970 ή αν θα συνεχίσουμε να ελπίζουμε να σπάσει η κακοδαιμονία και να πάψει το διαιτητικό κυνηγητό και το ανέμπνευστο κοουτσάρισμα. Θα πρέπει, όμως, να βάλει το χέρι του κι ο Θεός…

Ο Sylvain Gouguenheim, ο Αριστοτέλης… και τα γαλλικά επώνυμα με γερμανική ή αλσατική ρίζα

Οκτώβριος 9, 2009

Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά (στις 16 Ιουλίου 2009) στο μεταφραστικό και γλωσσικό φόρουμ lexilogia (http://www.lexilogia.gr/forum/showthread.php?t=4111) εισάγοντας νέο νήμα στην κατηγορία «Sharing and bonding».

180px-Folio_195r_-_The_Mass_of_Saint_Michael

Ο Sylvain_Gouguenheim είναι ένας Γάλλος ιστορικός που διδάσκει στην Ecole Normale Supérieure της Λυόν. Ο τομέας επιστημονικής εξειδίκευσής του είναι ο Μεσαίωνας, πιο συγκεκριμένα ο γερμανικός κόσμος στα χρόνια του Μεσαίωνα (http://www.ens-lsh.fr/sgouguen/0/fic…H=LABORATOIRES). Η διδακτορική διατριβή του αφορούσε την ηγουμένη Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, ενώ το μέχρι πρόσφατα σημαντικότερο βιβλίο του την ιστορία του Τάγματος των Τευτόνων Ιπποτών (εκδ. Tallandier, Παρίσι 2008).

Την περασμένη χρονιά εξέδωσε ένα βιβλίο που προκάλεσε θόρυβο και ανάγκασε τη γαλλική κοινή γνώμη να ασχοληθεί μαζί του (αν και όχι με τον τρόπο που ήλπιζε ο άτυχος ιστορικός). Το βιβλίο τιτλοφορείται «Aristote_au_Mont-Saint-Michel» (εκδ. Seuil, σειρά L’Univers Historique, Παρίσι 2008), και πιθανότατα είναι ήδη γνωστό σε αρκετούς από σας. Το βασικό επιχείρημα του ιστορικού είναι το εξής: εδώ και πολλά χρόνια (για να μην πούμε από τον Διαφωτισμό και πέρα) η κυρίαρχη άποψη στη Δύση είναι ότι κατά το Μεσαίωνα ο δυτικοευρωπαϊκός κόσμος γνώρισε τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, και ειδικότερα τον Αριστοτέλη, χάρη στις γνώσεις που τους μεταβίβασε ο ισλαμικός κόσμος (με αποφασιστική να θεωρείται η συνδρομή του Ανδαλουσιανού Αβερρόη). Για τον Gouguenheim, αυτό είναι ανακριβές: ποτέ δεν σταμάτησαν οι επαφές Δύσης και Βυζαντίου, ποτέ δεν έπαψαν να υπάρχουν ελληνιστές στη Δύση που μελετούσαν, μετέφραζαν, αλλά και ταξίδευαν στη χριστιανική Ανατολή. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να υπερτιμούμε τη συμβολή κάποιων που ούτε καν γνώριζαν ελληνικά (λέγε με Αβερρόη) κι όμως σχολίαζαν τη φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων. Η άποψη είναι ενδιαφέρουσα (όχι, πάντως, απολύτως πρωτότυπη: ένας άλλος σημαντικός Γάλλος ιστορικός του Μεσαίωνα, ο Jacques Heers, είχε εκφράσει παρόμοιες απόψεις, αν και με πιο συνοπτικό τρόπο). Είναι ενδιαφέρουσα, κυρίως, γιατί μας οδηγεί να αμφισβητήσουμε στερεότυπα (και μου φαίνεται ότι δεν υπάρχει τίποτε δημιουργικότερο από αυτό, όταν γίνεται υπό κάποιους όρους φυσικά).

Εντούτοις, το αποτέλεσμα της κυκλοφορίας του βιβλίου ήταν να προκληθεί σάλος και κατακραυγή που γρήγορα κατέληξε σε «δίκες» προθέσεων και ιδεών του συγγραφέα. Ιστορικοί, άνθρωποι του πνεύματος και άλλοι (ματαιόσπουδοι και μη) κατηγόρησαν τον Gouguenheim ότι: (1) ενθαρρύνει την «απαράδεκτη ισλαμοφοβία», (2) εκφέρει «ανεπίτρεπτες αξιολογικές κρίσεις για το Ισλάμ και τον αραβικό κόσμο», (3) εξετάζει ζητήματα που δεν εμπίπτουν στο στενό επιστημονικό πεδίο του (δηλ. θα έπρεπε να περιοριστεί στο γερμανικό μεσαίωνα και … να το βουλώσει). Μεταξύ των πρωτεργατών της αντι-γκουγκενχαϊμικής εκστρατείας συναντάμε τον πολύ Πιερ Ασσουλίν (που ευφυέστατος και γλυκύτατος και ευρυμαθέστατος είναι, αλλά πάντως εξειδίκευση στις σχέσεις Ισλάμ και Δύσης κατά τον Μεσαίωνα δεν έχει) και τον Αλαίν ντε Λιμπερά (αυτός όμως είναι πιθανώς ο σημαντικότερος Γάλλος ιστορικός της μεσαιωνικής φιλοσοφίας). Το χειρότερο για τον Gouguenheim είναι ότι στην εκστρατεία συμμετείχαν και συνάδελφοι, φοιτητές και διοικητικοί της ίδιας της σχολής του, οι οποίοι συγκέντρωσαν υπογραφές με αίτημα να διενεργηθεί διοικητική έρευνα για την ακρίβεια των μελετών του συγγραφέα και για το πολιτικώς ορθό των απόψεων και προθέσεών του (κι άμα λάχει να τον σουτάρουν κι από την ENS)!!! Ευτυχώς, ο σημαντικότερος εν ζωή Γάλλος ιστορικός του Μεσαίωνα, ο Ζακ Λε Γκοφφ, εξέφρασε την άποψη της στοιχειώδους επιστημονικής λογικής και ηθικής: «η άποψη του Gouguenheim είναι επιστημονικά αμφιλεγόμενη (discutable), αλλά οι επιθέσεις που δέχεται είναι εντελώς απαράδεκτες». Να λοιπόν που στη (μετριοπαθή κατά τα λοιπά Γαλλία) φτάνουμε στο σημείο να δικάζεται η επιστημονική έρευνα και άποψη με κριτήρια «πολιτικής ορθότητας». Τραγικό, αν σκεφθούμε ότι άνθρωποι που (ορθότατα) στηλιτεύουν ως παράδειγμα βαρβαρότητας τα βιβλία που έκαιγε το Γ΄ Ράιχ, δεν διστάζουν να ζητούν την καρατόμηση συναδέλφου τους για λόγους ιδεολογίας…

Φοβούμαι ότι οδηγούμαστε σε πολύ επικίνδυνες ατραπούς: η ποινικοποίηση (ή έστω η οιωνεί ποινικοποίηση) της επιστημονικής έρευνας και άποψης, η καταναγκαστική συμμόρφωση στην προκρούστεια κλίνη του πολιτικώς ορθού προβάλλουν σαν ζοφερές προοπτικές. Σε κάθε περίπτωση μας οδηγούν σε μια πλασματική αναθεώρηση της ιστορίας που δεν είναι καθόλου καλύτερη από το ξεπερασμένο μοντέλο της ιστορίας μέσα από τις αντιλήψεις του εθνικού κράτους του 19ου και 20ού αι. (η ιστορία στην υπηρεσία της εξύψωσης του «εθνικού μεγαλείου). 

ΥΓ: Το επώνυμο του ιστορικού εγείρει ένα μικρό γλωσσικό θέμα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, κι αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι η επιλογή των μεταφραστριών του να αποδώσουν το όνομα του συγγραφέα ως «Σιλβέν Γκουγκενέμ». Προσοχή, δεν λέω ότι είναι λάθος, δεν λέω ότι δεν υπάρχουν, ίσως, Γάλλοι που να το προφέρουν έτσι (υπάρχει, άλλωστε και το προηγούμενο του Ντυρκέμ), αλλά να … τα γαλλικά επώνυμα (και τοπωνύμια) με ρίζα γερμανική/ «γερμανοειδή» (λέγε με και αλσατική) είναι μια ιδιαίτερη και πονεμένη ιστορία. Δεν ξέρω αν ο συγκεκριμένος ιστορικός έχει αλσατική, γερμανική ή γερμανοεβραϊκή καταγωγή, ούτε αν η οικογένειά του έχει εγκατασταθεί στο Παρίσι εδώ και μια, δύο, τρεις γενιές ή δύο αιώνες (το συγγραφικό του έργο και η επιστημονική του εξειδίκευση δείχνουν όμως γερμανική ή αλσατική ρίζα), υποψιάζομαι όμως ότι θα ήταν πιο εύστοχο το όνομά του να μεταγραφεί ως «Συλβαίν Γκούγκενάιμ» (αν σας ενοχλούν οι δύο τόνοι σβήστε τον πρώτο). Γιατί; Γιατί, ας πούμε, όποιος έχει επισκεφθεί την Αλσατία (και, ενδεχομένως, μελετήσει το πώς προφέρονται τα αλσατικά ονόματα και τοπωνύμια από τους Γάλλους, Αλσατούς και μη) έχει διαπιστώσει ότι η προφορά ακολουθεί στοιχειωδώς και κατά προσέγγιση τη γερμανική και πάντως παρεκκλίνει από τους στάνταρ κανόνες της γαλλικής προφοράς. Μπορεί, ο τόνος να μείνει στη λήγουσα (αν και συχνά υπάρχει διπλός τονισμός), αλλά κατά τα λοιπά θα γίνει προσπάθεια να αποδοθεί η αυθεντική προφορά: θα ακουστεί Μπίσαϊμ (κι όχι Μπισέμ), Σούφελβαϊερσάιμ (κι όχι Σουφελβαιρσέμ), Κάϊζερσμπεργκ κ.ο.κ. Ο καλός κύριος π.χ. Steinmetz θα ακουστεί Στάινμέτς (κι όχι Σταινμετς). Και φυσικά, κανείς δεν θα διανοηθεί να μιλήσει (ευτυχώς ούτε και στην Ελλάδα) για τον Αλσατό προπονητή της Άρσεναλ «Αρσέν Βανζέ» ή «Ουανζέ», όταν όλοι ξέρουν ότι το «Wenger» προφέρεται φυσικότατα Βενγκέρ.


Αρέσει σε %d bloggers: