Ο Sylvain Gouguenheim, ο Αριστοτέλης… και τα γαλλικά επώνυμα με γερμανική ή αλσατική ρίζα

Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά (στις 16 Ιουλίου 2009) στο μεταφραστικό και γλωσσικό φόρουμ lexilogia (http://www.lexilogia.gr/forum/showthread.php?t=4111) εισάγοντας νέο νήμα στην κατηγορία «Sharing and bonding».

180px-Folio_195r_-_The_Mass_of_Saint_Michael

Ο Sylvain_Gouguenheim είναι ένας Γάλλος ιστορικός που διδάσκει στην Ecole Normale Supérieure της Λυόν. Ο τομέας επιστημονικής εξειδίκευσής του είναι ο Μεσαίωνας, πιο συγκεκριμένα ο γερμανικός κόσμος στα χρόνια του Μεσαίωνα (http://www.ens-lsh.fr/sgouguen/0/fic…H=LABORATOIRES). Η διδακτορική διατριβή του αφορούσε την ηγουμένη Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, ενώ το μέχρι πρόσφατα σημαντικότερο βιβλίο του την ιστορία του Τάγματος των Τευτόνων Ιπποτών (εκδ. Tallandier, Παρίσι 2008).

Την περασμένη χρονιά εξέδωσε ένα βιβλίο που προκάλεσε θόρυβο και ανάγκασε τη γαλλική κοινή γνώμη να ασχοληθεί μαζί του (αν και όχι με τον τρόπο που ήλπιζε ο άτυχος ιστορικός). Το βιβλίο τιτλοφορείται «Aristote_au_Mont-Saint-Michel» (εκδ. Seuil, σειρά L’Univers Historique, Παρίσι 2008), και πιθανότατα είναι ήδη γνωστό σε αρκετούς από σας. Το βασικό επιχείρημα του ιστορικού είναι το εξής: εδώ και πολλά χρόνια (για να μην πούμε από τον Διαφωτισμό και πέρα) η κυρίαρχη άποψη στη Δύση είναι ότι κατά το Μεσαίωνα ο δυτικοευρωπαϊκός κόσμος γνώρισε τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, και ειδικότερα τον Αριστοτέλη, χάρη στις γνώσεις που τους μεταβίβασε ο ισλαμικός κόσμος (με αποφασιστική να θεωρείται η συνδρομή του Ανδαλουσιανού Αβερρόη). Για τον Gouguenheim, αυτό είναι ανακριβές: ποτέ δεν σταμάτησαν οι επαφές Δύσης και Βυζαντίου, ποτέ δεν έπαψαν να υπάρχουν ελληνιστές στη Δύση που μελετούσαν, μετέφραζαν, αλλά και ταξίδευαν στη χριστιανική Ανατολή. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να υπερτιμούμε τη συμβολή κάποιων που ούτε καν γνώριζαν ελληνικά (λέγε με Αβερρόη) κι όμως σχολίαζαν τη φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων. Η άποψη είναι ενδιαφέρουσα (όχι, πάντως, απολύτως πρωτότυπη: ένας άλλος σημαντικός Γάλλος ιστορικός του Μεσαίωνα, ο Jacques Heers, είχε εκφράσει παρόμοιες απόψεις, αν και με πιο συνοπτικό τρόπο). Είναι ενδιαφέρουσα, κυρίως, γιατί μας οδηγεί να αμφισβητήσουμε στερεότυπα (και μου φαίνεται ότι δεν υπάρχει τίποτε δημιουργικότερο από αυτό, όταν γίνεται υπό κάποιους όρους φυσικά).

Εντούτοις, το αποτέλεσμα της κυκλοφορίας του βιβλίου ήταν να προκληθεί σάλος και κατακραυγή που γρήγορα κατέληξε σε «δίκες» προθέσεων και ιδεών του συγγραφέα. Ιστορικοί, άνθρωποι του πνεύματος και άλλοι (ματαιόσπουδοι και μη) κατηγόρησαν τον Gouguenheim ότι: (1) ενθαρρύνει την «απαράδεκτη ισλαμοφοβία», (2) εκφέρει «ανεπίτρεπτες αξιολογικές κρίσεις για το Ισλάμ και τον αραβικό κόσμο», (3) εξετάζει ζητήματα που δεν εμπίπτουν στο στενό επιστημονικό πεδίο του (δηλ. θα έπρεπε να περιοριστεί στο γερμανικό μεσαίωνα και … να το βουλώσει). Μεταξύ των πρωτεργατών της αντι-γκουγκενχαϊμικής εκστρατείας συναντάμε τον πολύ Πιερ Ασσουλίν (που ευφυέστατος και γλυκύτατος και ευρυμαθέστατος είναι, αλλά πάντως εξειδίκευση στις σχέσεις Ισλάμ και Δύσης κατά τον Μεσαίωνα δεν έχει) και τον Αλαίν ντε Λιμπερά (αυτός όμως είναι πιθανώς ο σημαντικότερος Γάλλος ιστορικός της μεσαιωνικής φιλοσοφίας). Το χειρότερο για τον Gouguenheim είναι ότι στην εκστρατεία συμμετείχαν και συνάδελφοι, φοιτητές και διοικητικοί της ίδιας της σχολής του, οι οποίοι συγκέντρωσαν υπογραφές με αίτημα να διενεργηθεί διοικητική έρευνα για την ακρίβεια των μελετών του συγγραφέα και για το πολιτικώς ορθό των απόψεων και προθέσεών του (κι άμα λάχει να τον σουτάρουν κι από την ENS)!!! Ευτυχώς, ο σημαντικότερος εν ζωή Γάλλος ιστορικός του Μεσαίωνα, ο Ζακ Λε Γκοφφ, εξέφρασε την άποψη της στοιχειώδους επιστημονικής λογικής και ηθικής: «η άποψη του Gouguenheim είναι επιστημονικά αμφιλεγόμενη (discutable), αλλά οι επιθέσεις που δέχεται είναι εντελώς απαράδεκτες». Να λοιπόν που στη (μετριοπαθή κατά τα λοιπά Γαλλία) φτάνουμε στο σημείο να δικάζεται η επιστημονική έρευνα και άποψη με κριτήρια «πολιτικής ορθότητας». Τραγικό, αν σκεφθούμε ότι άνθρωποι που (ορθότατα) στηλιτεύουν ως παράδειγμα βαρβαρότητας τα βιβλία που έκαιγε το Γ΄ Ράιχ, δεν διστάζουν να ζητούν την καρατόμηση συναδέλφου τους για λόγους ιδεολογίας…

Φοβούμαι ότι οδηγούμαστε σε πολύ επικίνδυνες ατραπούς: η ποινικοποίηση (ή έστω η οιωνεί ποινικοποίηση) της επιστημονικής έρευνας και άποψης, η καταναγκαστική συμμόρφωση στην προκρούστεια κλίνη του πολιτικώς ορθού προβάλλουν σαν ζοφερές προοπτικές. Σε κάθε περίπτωση μας οδηγούν σε μια πλασματική αναθεώρηση της ιστορίας που δεν είναι καθόλου καλύτερη από το ξεπερασμένο μοντέλο της ιστορίας μέσα από τις αντιλήψεις του εθνικού κράτους του 19ου και 20ού αι. (η ιστορία στην υπηρεσία της εξύψωσης του «εθνικού μεγαλείου). 

ΥΓ: Το επώνυμο του ιστορικού εγείρει ένα μικρό γλωσσικό θέμα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, κι αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι η επιλογή των μεταφραστριών του να αποδώσουν το όνομα του συγγραφέα ως «Σιλβέν Γκουγκενέμ». Προσοχή, δεν λέω ότι είναι λάθος, δεν λέω ότι δεν υπάρχουν, ίσως, Γάλλοι που να το προφέρουν έτσι (υπάρχει, άλλωστε και το προηγούμενο του Ντυρκέμ), αλλά να … τα γαλλικά επώνυμα (και τοπωνύμια) με ρίζα γερμανική/ «γερμανοειδή» (λέγε με και αλσατική) είναι μια ιδιαίτερη και πονεμένη ιστορία. Δεν ξέρω αν ο συγκεκριμένος ιστορικός έχει αλσατική, γερμανική ή γερμανοεβραϊκή καταγωγή, ούτε αν η οικογένειά του έχει εγκατασταθεί στο Παρίσι εδώ και μια, δύο, τρεις γενιές ή δύο αιώνες (το συγγραφικό του έργο και η επιστημονική του εξειδίκευση δείχνουν όμως γερμανική ή αλσατική ρίζα), υποψιάζομαι όμως ότι θα ήταν πιο εύστοχο το όνομά του να μεταγραφεί ως «Συλβαίν Γκούγκενάιμ» (αν σας ενοχλούν οι δύο τόνοι σβήστε τον πρώτο). Γιατί; Γιατί, ας πούμε, όποιος έχει επισκεφθεί την Αλσατία (και, ενδεχομένως, μελετήσει το πώς προφέρονται τα αλσατικά ονόματα και τοπωνύμια από τους Γάλλους, Αλσατούς και μη) έχει διαπιστώσει ότι η προφορά ακολουθεί στοιχειωδώς και κατά προσέγγιση τη γερμανική και πάντως παρεκκλίνει από τους στάνταρ κανόνες της γαλλικής προφοράς. Μπορεί, ο τόνος να μείνει στη λήγουσα (αν και συχνά υπάρχει διπλός τονισμός), αλλά κατά τα λοιπά θα γίνει προσπάθεια να αποδοθεί η αυθεντική προφορά: θα ακουστεί Μπίσαϊμ (κι όχι Μπισέμ), Σούφελβαϊερσάιμ (κι όχι Σουφελβαιρσέμ), Κάϊζερσμπεργκ κ.ο.κ. Ο καλός κύριος π.χ. Steinmetz θα ακουστεί Στάινμέτς (κι όχι Σταινμετς). Και φυσικά, κανείς δεν θα διανοηθεί να μιλήσει (ευτυχώς ούτε και στην Ελλάδα) για τον Αλσατό προπονητή της Άρσεναλ «Αρσέν Βανζέ» ή «Ουανζέ», όταν όλοι ξέρουν ότι το «Wenger» προφέρεται φυσικότατα Βενγκέρ.

Advertisements

Ετικέτες: , , , ,

10 Σχόλια to “Ο Sylvain Gouguenheim, ο Αριστοτέλης… και τα γαλλικά επώνυμα με γερμανική ή αλσατική ρίζα”

  1. Μπουκανιέρος Says:

    Το λιντσάρισμα είναι βέβαια απαράδεχτο.

    Επί της ουσίας, η εντύπωσή μου (με κάθε επιφύλαξη: έχω μείνει στο ξεφύλλισμα του γαλλικού και σε 2-3 σχετικά άρθρα) είναι ότι ο Γκ. πήρε μια καλή ιδέα (ότι ποτέ δε σταμάτησαν να υπάρχουν κάποια ελληνικά στη Δύση) και τη χαντάκωσε λιγάκι, υπακούοντας σε μια πολιτική ατζέντα (αντι-ισλαμική).
    Όταν το διαβάσω θα επανέλθω.

    Η ιδέα μού φαίνεται καλή γιατί αμφισβητεί κάποια στερεότυπα. Την έχω ψάξει κι εγώ λιγάκι, ερασιτεχνικά, σημειώνοντας σχετικά αποσπάσματα όποτε πέφτω πάνω τους – ξεκινώντας απ’ το Γρηγόριο της Τουρ.

    Είναι αλήθεια ότι δεν ήξερα πώς να τον προφέρω τον Γκ., πάντως!

  2. rogerios Says:

    Η ιδέα του Γκ. δεν είναι φυσικά και τόσο νέα. Είναι, όμως, απολύτως λογική και υποστηρίξιμη από ιστορική άποψη. Πιθανότατα, ο ιστορικός τραβά το σχοινί λίγο περισσότερο απ’ ό,τι πρέπει, αλλά κι αυτό εξηγείται: δηλ. και μια συνηθισμένη διατριβή δεν τραβά, μερικές φορές, κάποια στοιχεία από τα μαλλιά προς επίρρωση της πρωτότυπης άποψης του συγγραφέα της;
    Διαβάζοντας το βιβλίο δεν μου δόθηκε η εντύπωση ότι ο συγγραφέας οδηγήθηκε από πολιτική ατζέντα (στο μυαλό του, όμως, δεν μπορώ να είμαι, οπότε δεν το αποκλείω κιόλας). Αστοχίες και αδεξιότητες υπάρχουν κάποιες.
    Πέρα, πάντως, από το εξαιρετικά ενδιαφέρον ιστορικό θέμα του βιβλίου, εμένα περισσότερη εντύπωση μου έκανε το λιντσάρισμα του ιστορικού. Ήλπιζα ότι τουλάχιστον στη Γαλλία δεν θα βλέπαμε τέτοιες συμπεριφορές (καλός αφελής κι εγώ). Και φοβάμαι ότι δημιουργούνται άσχημα προηγούμενα για ακόμη χειρότερα πράγματα που θα πλήξουν ακόμη περισσότερο την ιστορική μελέτη ειδικά, την επιστημονική έρευνα γενικά και, τελικά, την ελευθερία του λόγου σε όλες τις εκφάνσεις της.

  3. rogerios Says:

    Και για να μην το ξεχάσω, τώρα που κοίταξα πάλι τα κιτάπια μου. Όπως μου υπενθύμισε εκλεκτός φίλος, παρεμφερείς ιδέες σχετικά με τη μετάδοση της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς απευθείας από το Βυζάντιο στη Δύση, είχε διατυπώσει και ο Βρετανός ιστορικός N. G. Wilson. Μπορεί να δεί κάποιος για παράδειγμα το βιβλίο που έγραψε με τον L. D. Reynolds (Scribes and Scholars: A Guide to the Transmission of Greek & Latin Literature, Oxford University Press, 1989, 3η έκδοση)

  4. Μπουκανιέρος Says:

    Κυκλοφορεί και στα ελληνικά από το ΜΙΕΤ:
    Αντιγραφείς και φιλόλογοι. Το ιστορικό της παράδοσης των κλασσικών κειμένων, μτφ Ν.Μ.Παναγιωτάκης, 1981 (2η έκδ. 1989).
    Ευτυχής συνεργασία ενός ελληνιστή μ’ ένα λατινιστή!

  5. Μπουκανιέρος Says:

    …προφανώς η ελληνική μετάφραση έγινε από τη 2η έκδ. του πρωτότυπου. Όμως, όπως σημειώνει ο μεταφραστής, οι συγγραφείς έκαναν αρκετές διορθώσεις και αναθεώρησαν ορισμένα τμήματα του βιβλίου ειδικά για την ελληνική έκδοση.

  6. rogerios Says:

    Πολύ ενδιαφέρον! Μπορεί να βρεθεί σχετικά εύκολα στα βιβλιοπωλεία η ελληνική έκδοση ή είναι εξαντλημένη;

  7. rogerios Says:

    Και τώρα που το σκέφτομαι (βράδυ Παρασκευής και το κουρασμένο φτωχό μυαλό παίρνει στροφές πολύ αργά) και με πιάνει το μεταφραστικό μου: σας αρέσει η απόδοση «Αντιγραφείς και φιλόλογοι» στον ελληνικό τίτλο; Αν το αντικαθιστούσαμε με ένα «Γραφείς και λόγιοι» θα ήταν πολύ άστοχο;

  8. Μπουκανιέρος Says:

    Δεν ξέρω, Ρογήρε, εγώ τη βρίσκω στη βιβλιοθήκη μου.

    Η μετάφραση που προτείνεις είναι η πιο ακριβής. Αυτή του ΜΙΕΤ είναι πιο πλουμιστή και πιο «ερμηνευτική». Θέμα γούστου…

  9. Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος Says:

    Μόλις αξιώθηκα να διαβάσω και εγώ το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο.

    Πάντως κάποια πολιτική στόχευση δεν νομίζω ότι μπορεί να διαψευσθή. Όπως φαίνεται ας πούμε από το πρώτο παράρτημα περί Χίμλερ και οριενταλισμού ή σημειώσεις όπως η 8 του 5ου κεφαλαίου περί του κηρύγματος των σημερινών μουσουλμάνων νομικών στην Ευρώπη ή η 7 του παραρτήματος 1, όπου οικτίρεται η πολιτικώς ευπρεπής απόπειρα επανασυγγραφής της σχολικής ιστορίας και ξεκαθαρίζεται ποιος ήταν ο επιτιθέμενος, να τα λέμε αυτά. Ο συγγραφέας τα λέει δυνατά και ευρωπαϊκά, παίρνει σαφή θέση και σχολιάζει αρκετά έντονα, ιδίως σε κάποιες σημειώσεις.

    Τούτων λεχθέντων, κανένα πρόβλημα, εμένα με πείθει. Τα Αναλυτικά Ύστερα (ή Πρότερα; δεν θυμάμαι τώρα!) μεταφράστηκαν από το πρωτότυπο για πρώτη φορά το 1128, 50 χρόνια πριν τις κακές μεταφράσεις της Ανδαλουσίας, μεταφράσεις από τα αραβικά από τα συριακά από τα ελληνικά, δηλαδή τρέχα γύρευε. Ο Αβερρόης δεν άσκησε καμία επίδραση στους Αλμοάδες, τα έργα του κάηκαν, οι μαθητές του ήταν Εβραίοι και Χριστιανοί. Όλες τις μεταφράσεις τις έκαναν γενικά Σύροι Χριστιανοί, Νεστοριανοί και τέτοιοι. Το Ισλάμ ένιωθε πάντα αύταρκες, δεν αναζητούσε, δεν είχε καμία περιέργεια, απλώς επεικτεινόταν. Η φαλσαφά ήταν στεγανά χωρισμένη από τις κορανικές επιστήμες. Οι Χριστιανοί δεν διώκονταν μεν, αλλά ήταν σταθερά πολίτες δεύτερης κατηγορίας, καθώς υφίσταντο έντονες διακρίσεις.

    Ωραία τα λέει.

    • rogerios Says:

      Εύγε, Αθανάσιε! Ανασταίνεις την ανάρτηση με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

      Ο Γκούγκενάιμ δεν με πείθει σε όλα όσα υποστηρίζει. Με πείθει όμως σε αρκετά και σε κάθε περίπτωση οι όποιες υπερβολές του βρίσκονται εντός των θεμιτών ορίων ενός ερευνητή που υποστηρίζει τις απόψεις του.

      Είναι αλήθεια ότι η επίδραση του Αβερρόη έχει υπερεκτιμηθεί. Ο ιμπν Ρουσντ γνώρισε όντως την καταξίωση κατά τη διάρκεια της ζωής του, αλλά όχι ως φιλόσοφος/ σχολιαστής του Αριστοτέλη (στο τέλος της σταδιοδρομίας του, άλλωστε, έπεσε στη δυσμένεια του χαλίφη Αλ Μανσούρ).

      Συμφωνώ επίσης μαζί σου ότι οι μεταφράσεις καραμπόλα μπιλιάρδου, από τα ελληνικά στα αραμαϊκά, από αυτά στα αραβικά κι από κει στα λατινικά, είναι το λιγότερο πονεμένη ιστορία και δύσκολα μπορούν να εκληφθούν ως μνημεία πιστότητας στο πρωτότυπο (λέμε τώρα 😉 ).

      Για τη θέση των χριστιανών το είπαμε λίγο και στα σχόλια κάτω από τη Γρανάδα. Πολίτες β΄ κατηγορίας (και μάλιστα οι μοζαραβικές ελίτ της Αλ Ανταλούς είχαν πολύ μικρότερη συμμετοχή στα πολιτικά και πολιτιστικά πράγματα, απ’ ό,τι π.χ. οι χριστιανοί της μουσουλμανικής Ανατολής).

      Ωραία τα λέει, ωραία τα λες κι εσύ! 🙂

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: