Κάτι οφείλουμε και στους Αχαιμενίδες

 

 

Σε αναμονή της ολοκλήρωσης της σειράς για τους Έλληνες της Βακτριανής και λόγω φόρτου εργασίας ένα πιο βιαστικό και ελαφρύ κομμάτι που μπαίνει λίγο και σε χωράφια όπου άλλοι είναι πιο ειδικοί. 

Έλληνες και Πέρσες, μια παρεξηγημένη, περίπλοκη ιστορία: Αν περιοριστούμε στη σχολική θεώρηση της Ιστορίας (η οποία πάντως συνεχίζει να βρίσκει πιστούς και μιμητές και μάλιστα όχι μόνον εντός συνόρων), οι σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και περσικής αυτοκρατορίας χαρακτηρίζονταν από αντιπαλότητα, κορύφωση της οποίας είναι αφενός οι Μηδικοί Πόλεμοι, όπου «οι Έλληνες θα σώσουν τη δημοκρατία και τον δυτικό πολιτισμό από τους Βαρβάρους», και αφετέρου η εκστρατεία και οι κατακτήσεις του Αλεξάνδρου, όταν πια «ο ελληνισμός θα μεταλαμπαδεύσει τα φώτα του πολιτισμού στους άξεστους βαρβάρους της Ανατολής». Βεβαίως, οι αντιλήψεις αυτές είναι εδώ και πολλές δεκαετίες ξεπερασμένες και απολύτως «ανιστορικές». Όχι μόνο παραγνωρίζουν τη σημασία της περσικής αυτοκρατορίας (δηλαδή ενός από τα πλέον σύνθετα, εξελιγμένα και ως εκ τούτου εξαιρετικά ενδιαφέροντα κρατικά μορφώματα) για την Ιστορία της αρχαιότητας, αλλά και την αυτοτελή αξία του αρχαίου περσικού πολιτισμού, άξιου διαδόχου και συνεχιστή των πολιτισμών της Μεσοποταμίας, του Ελάμ και της Μηδίας. Αγνοούν επίσης τον κατ’ ανάγκη σύνθετο χαρακτήρα της σχέσης μεταξύ λαών με διαφορετικό πολιτισμό και κοινωνικές και πολιτικές παραδόσεις και αντιλήψεις, αλλά και την πολιτισμική διάδραση που αναπόφευκτα προκύπτει από τη συνάντησή τους.    

Καταρχάς, πολλοί Έλληνες έζησαν για μεγάλα χρονικά διαστήματα υπό την κυριαρχία ή την επικυριαρχία των Αχαιμενιδών: οι Ίωνες των μικρασιατικών παραλίων, οι Αιολείς της βορειοδυτικής Μικράς Ασίας, οι Δωριείς της Καρίας κ.λπ. Πολλοί Έλληνες, επομένως, είχαν διαρκείς επαφές και σχέσεις (από αρμονικές έως ταραχώδεις, ανάλογα με την περίοδο και την περιοχή) με την αχαιμενιδική διοίκηση, Έλληνες είχαν αναλάβει μεγάλο μέρος των εμπορικών δραστηριοτήτων εντός και εκτός της αυτοκρατορίας (και βεβαίως οι Αχαιμενίδες ενθάρρυναν τη δράση αυτή μια και αύξανε σημαντικά τα έσοδά τους από φόρους: πού είσαι Δαρείε «κάπηλε» να ανορθώσεις τη σκληρά δοκιμαζόμενη οικονομία του σύγχρονου ελληνικού κράτους!) και σε Έλληνες ανέθεταν συχνά οι Πέρσες βασιλείς διάφορες αποστολές (όπως π.χ. η εξερευνητική αποστολή που ανέθεσε ο Δαρείος ο Μέγας στον Έλληνα ναυτικό από την Καρία Σκύλακα τον Καρυανδέα, ο οποίος αφού ακολούθησε τον ρου του Ινδού ποταμού ξεκινώντας από τις πηγές του στην περιοχή της Γκαντάρα, έπλευσε κατά μήκος των ασιατικών ακτών από τις εκβολές του Ινδού ως την αραβική χερσόνησο και την Ερυθρά Θάλασσα). 

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η επιρροή που άσκησε η περσική αυτοκρατορία στην ελληνική πολιτική σκηνή. Η αυλή του Μεγάλου Βασιλέως ήταν πάντα γεμάτη από Έλληνες πολιτικούς, εξόριστους και μη. Ανάμεσα σ’ αυτούς δεν συναντάμε μόνο τους «συνήθεις υπόπτους», δηλαδή τυράννους κι εκπροσώπους ολιγαρχικών καθεστώτων ελληνικών πόλεων (τους οποίους παραδοσιακά υποστήριζαν οι Πέρσες), όπως ο Ιστιαίος της Μιλήτου κι ο Ιππίας της Αθήνας, αλλά και ξεχωριστές περιπτώσεις σαν τον Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατο, ο οποίος καθαιρέθηκε από το αξίωμά του όταν το μαντείο των Δελφών (κατά πάσα πιθανότητα αφού δωροδοκήθηκε από τον συμβασιλέα και πολιτικό αντίπαλο του Δημάρατου, τον Κλεομένη) έκρινε ότι δεν ήταν γνήσιο τέκνο του βασιλιά Αρίστωνα, κι ακόμη περισσότερο τον θριαμβευτή της Σαλαμίνας Θεμιστοκλή που μετά τον εξοστρακισμό του κατέφυγε στην αυλή του Αρταξέρξη Α΄ (του επονομαζόμενου και Μακρόχειρα), ο οποίος του ανέθεσε τη διοίκηση των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας. Αυτό που πρέπει κυρίως να επισημανθεί είναι ότι, από τα τέλη του 5ου αιώνα μέχρι και τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ., η Περσία είναι ο βασικός ρυθμιστής των ελληνικών πολιτικών εξελίξεων. Η έκβαση του Πελοποννησιακού Πολέμου καθορίσθηκε ουσιαστικά από την περσική παρέμβαση: ο Λύσανδρος χαρίζει τη νίκη στη Σπάρτη γιατί η συμμαχία με τους Πέρσες (με τον σατράπη της Λυδίας Τισσαφέρνη και τον πρίγκιπα Κύρο τον Νεότερο που έχει τοποθετηθεί ως «κάρανος», δηλαδή γενικός διοικητής, των δυτικών σατραπειών) του παρέχει την αναγκαία οικονομική και στρατιωτική ενίσχυση για να καταφέρει το αποφασιστικό πλήγμα στους Αθηναίους. Βεβαίως, από τα μέσα του 4ου αιώνα το εκκρεμές κινείται με αντίθετη φορά: ο Αλέξανδρος κατακτά την περσική αυτοκρατορία κι εμφανίζεται ως διάδοχος των Αχαιμενιδών και συνεχιστής του έργου τους, θέτοντας τελικά σε εφαρμογή πολιτική συνεργασίας της ελληνομακεδονικής και της ιρανικής ελίτ. Για μεγάλο χρονικό διάστημα (έως τα μέσα του 2ου αι. και την παρθική εισβολή στη Μεσοποταμία) οι Σελευκίδες θα αποτελέσουν τους συνεχιστές της αυτοκρατορίας αυτής. 

Σύνθετη, συνεπώς, είναι και η εντύπωση των Ελλήνων για τον πανίσχυρο γείτονα (κάποτε εχθρό και κάποτε σύμμαχο) από την Ανατολή: συνυπάρχουν η περιέργεια, η αντιπαλότητα, το ενδιαφέρον ή ακόμη κι ο θαυμασμός. Μπορούμε να το παρατηρήσουμε στα κείμενα αρκετών αρχαίων συγγραφέων που έδωσαν μια σχετικά αντικειμενική εικόνα της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών: στην Ιστορία του Ηροδότου, στην Κύρου Ανάβαση του Ξενοφώντα ή στην Κύρου Παιδεία του ίδιου συγγραφέα (όπου ο Αθηναίος επιχειρεί μια εξιδανικευμένη και μυθοποιημένη διήγηση της ζωής και του έργου του ιδρυτή της αυτοκρατορίας). Άλλωστε, από τα κείμενα αυτά προέρχεται και το μεγαλύτερο ίσως τμήμα των γνώσεών μας για τους Αχαιμενίδες και την Περσία της Αρχαιότητας (οι ίδιοι οι Πέρσες δεν μας άφησαν «αφηγηματική Ιστορία», μόνο επιγραφές στις οποίες οι Μεγάλοι Βασιλείς προβαίνουν σε διακηρύξεις αρχών και… προπαγάνδας). 

Ακόμη και η πιο συνοπτική παράθεση της ιστορίας της περσικής αυτοκρατορίας θα απαιτούσε πολλές σελίδες. Αρκούμαστε συνεπώς να παραπέμψουμε στο πληρέστερο σύγχρονο σχετικό σύγγραμμα, την «Ιστορία της Περσικής Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών» του Γάλλου ιστορικού Pierre_Briant («Histoire de l’Empire perse achéménide. De Cyrus à Alexandre», εκδ. Fayard, Παρίσι, 1996 – πάνω από 1200 πυκνογραμμένες σελίδες με οτιδήποτε μπορεί να θέλει κάποιος να μάθει για την Αρχαία Περσία), καθώς και στον εξαιρετικό ιστότοπο achemenet. Για κάτι λιγότερο «βαρύ», το συναρπαστικό ιστορικό μυθιστόρημα του Γκορ Βιντάλ «Δημιουργία» (εκδ. Random House, 1981/ ελληνική έκδοση: ΕΞΑΝΤΑΣ, 1994) είναι μάλλον ό,τι ωραιότερο έχει γράψει δυτικός συγγραφέας για την αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών.  

Περσικά γλωσσικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα: Η έντονη και μακροχρόνια σχέση πολιτισμικής (και όχι μόνο) διάδρασης μεταξύ Ελλήνων και Περσών είχε ως αναπόφευκτη συνέπεια και ορισμένα γλωσσικά δάνεια. Αφήνουμε επί του παρόντος το ζήτημα των αδιαμφισβήτητων δανείων της αρχαίας ελληνικής στην αρχαία περσική (θαρρώ πως οι γλωσσολόγοι μιλούν για «παλαιοπερσική γλώσσα», αλλά για λόγους απλότητας ας κρατήσουμε το «αρχαία») για να δούμε βιαστικά ορισμένα από τα γλωσσικά δάνεια της δεύτερης στην πρώτη. Μια κλασσική περίπτωση είναι ο περίφημος «παρασάγγης«, δηλ. το αρχαίο περσικό μέτρο μήκους (ίσο με 30 στάδια, δηλ. περίπου 5.200 μέτρα), που επιβιώνει ακόμη και σήμερα σε εκφράσεις της νέας ελληνικής, όπως το «απέχει παρασάγγες (ή παρασάγγας, επί το αρχαιοπρεπέστερο)», όταν θέλουμε να δείξουμε τη μεγάλη απόσταση ή διαφορά που χωρίζει απόψεις (κυρίως) ή αντικείμενα. 

«καὶ ἐξελαύνει διὰ τῆς Λυδίας σταθμοὺς τρεῖς παρασάγγας εἴκοσι καὶ δύο ἐπὶ τὸν Μαίανδρον ποταμόν» (Ξενοφώντος «Κύρου Ανάβασις«, βιβλίο Α΄, 1.2.5). 

Ακόμη πιο χαρακτηριστική και με ευρεία διάδοση είναι η λέξη «παράδεισος» που προέρχεται από το περσικό «pairi daêza». Σήμερα η λέξη έχει κυρίως τη σημασία του «[νοητού ουράνιου χώρου] στον οποίο, κατά τη χριστιανική παράδοση, εγκαθίστανται ο ψυχές των δικαίων μετά θάνατον… [και της κατάστασης] της ουράνιας ευτυχίας και μακαριότητας των δικαίων, οι οποίοι μετά τη μέλλουσα κρίση θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού… [γενικότερα δε σημαίνει τον τόπο της] μεταθανάτιας ευδαιμονίας σύμφωνα με [διάφορες θρησκείες]» (ΛΝΕΓ). Η σημασιολογική κατεύθυνση αυτή πρέπει να δόθηκε με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, όταν αποδόθηκε ως «παράδεισος» ο κήπος της Εδέμ στον οποίο εγκατέστησε τους Πρωτόπλαστους ο Θεός. Για τους Πέρσες, όμως, η λέξη σήμαινε τον περίκλειστο χώρο που αποτελούσε βασιλικό (ή σατραπικό ως προς τη χρήση) πάρκο, με κήπους, καλλιέργειες δέντρων και άλλων φυτών και εκτάσεις εκτροφής άγριων ζώων, τα οποία μπορούσε να κυνηγήσει ο Μεγάλος Βασιλέας και οι αυλικοί του. 

«εἰς Κελαινάς, τῆς Φρυγίας πόλιν οἰκουμένην, μεγάλην καὶ εὐδαίμονα. ἐνταῦθα Κύρῳ βασίλεια ἦν καὶ παράδεισος μέγας ἀγρίων θηρίων πλήρης, ἃ ἐκεῖνος ἐθήρευεν ἀπὸ ἵππου, ὁπότε γυμνάσαι βούλοιτο ἑαυτόν τε καὶ τοὺς ἵππους. διὰ μέσου δὲ τοῦ παραδείσου ῥεῖ ὁ Μαίανδρος ποταμός·» (Ξενοφώντος «Κύρου Ανάβασις«, βιβλίο Α΄, 1.2.7).     

Μια ωραία ιστορία σχετική με περσικό παράδεισο μας διηγείται μια επιγραφική μαρτυρία που σώθηκε ως τις μέρες μας. Πρόκειται για την πολύ γνωστή Επιστολή του Δαρείου Α΄προς τον Γαδάτα. Ο Γαδάτας (του οποίου το όνομα στα περσικά θα πρέπει να ήταν κάτι σαν «Bagadata») είναι ένας Πέρσης αξιωματούχος (κατά πάσα πιθανότητα όχι σατράπης), του οποίου η περιοχή δικαιοδοσίας περιλαμβάνει εδάφη στη Μικρά Ασία, μεταξύ των οποίων και η πόλη της Μαγνησίας του Μαιάνδρου. Είναι υπεύθυνος και για τον βασιλικό παράδεισο που βρίσκεται έξω από την πόλη και συνορεύει με τις εκτάσεις του τοπικού ιερού του Απόλλωνα. Με την επιστολή του, ο Μεγάλος Βασιλιάς αφενός μεν συγχαίρει τον Γαδάτα για το ότι κατάφερε να καλλιεργήσει στον παράδεισο φυτά από την περιοχή του Ευφράτη, αφετέρου δε τον επιπλήττει διότι δεν σεβάστηκε τη φορολογική ατέλεια της οποίας απολαύει ο ναός του Απόλλωνα.

Περσικά σημασιολογικά δάνεια: Σύμφωνα με τα λεξικά, ο «δορυφόρος» είναι: «1. ΑΣΤΡΟΝ. το ουράνιο σώμα που περιστρέφεται γύρω από πλανήτη… 2. η συσκευή που εκτοξεύεται… στο Διάστημα και κινείται γύρω από την επιφάνεια της Γης… 3. (στην αρχαιότητα) ο οπλισμένος με δόρυ φρουρός σημαντικού προσώπου ΣΥΝ. ακόλουθος, σωματοφύλακας, υπασπιστής 4. (μτφ.) πρόσωπο ή κράτος που εξαρτάται πολιτικώς από άλλο ισχυρότερο…» (ΛΝΕΓ). Γιατί επιλέξαμε στα ελληνικά μια λέξη που αρχικά σήμαινε τον οπλισμένο με δόρυ στρατιώτη για να αποδώσουμε το γαλλικό και αγγλικό «satellite», δηλαδή το ουράνιο σώμα ή τη συσκευή που ακολουθεί σε σταθερή απόσταση την κίνηση πλανήτη και μεταφορικά το πρόσωπο ή το κράτος που εξαρτάται από ισχυρότερο του οποίου ακολουθεί τις επιλογές; Ποιός μπορεί να ήταν ο σωματοφύλακας που ακολουθούσε σε σταθερή απόσταση τον άρχοντά του; Την απάντηση μας τη δίνουν οι παραδόσεις της αυλής των Αχαιμενιδών. Ο Μεγάλος Βασιλεύς δεν φέρει όπλα (τουλάχιστον όσο βρίσκεται στα ανάκτορα ή συμμετέχει σε τελετές), εκτός ίσως από το κοντό ξίφος του, τον ακινάκη. Τα όπλα του τα φέρουν οι πλέον έμπιστοι φίλοι του βασιλέως, ευγενείς που επιλέγονται μεταξύ των «αρίστων των Περσών» και οι οποίοι ακολουθούν τον ηγεμόνα σε σταθερή απόσταση. Σημαντικότερος από αυτούς είναι ο «δορυφόρος», ο οποίος φυσικά βρίσκεται πιο κοντά από κάθε άλλον στον βασιλιά του. Ξέρουμε για παράδειγμα ότι ο Δαρείος Α΄, πριν γίνει βασιλιάς, υπήρξε στην αρχή της σταδιοδρομίας του «φαρετροφόρος» του Κύρου κι έπειτα «δορυφόρος» του Καμβύση: «ἰδὼν δὲ αὐτὸν Δαρεῖος, δορυφόρος τε ἐὼν Καμβύσεω καὶ λόγου οὐδενός κω μεγάλου, ἐπεθύμησε τῆς χλανίδος καὶ αὐτὴν προσελθὼν ὠνέετο» (Ηρόδοτος, βιβλίο Γ΄, «Θάλεια», 3, 139, 2).

Μια περσική επιλογή που επιβίωσε: οι Πέρσες ονόμαζαν όλους τους Έλληνες αδιακρίτως «Yauna», δηλαδή Ίωνες. Η επιλογή τους ήταν καθ’ όλα λογική: οι περισσότεροι Έλληνες υπήκοοι του Μεγάλου Βασιλέως ήταν Ίωνες. Κι άλλωστε οι Ίωνες ήταν, μεταξύ των Ελλήνων, αυτοί που προκαλούσαν τις χειρότερες σκοτούρες στους Αχαιμενίδες (από την άποψη αυτή οι Αιολείς και οι Δωριείς της Καρίας υπήρξαν κατά κανόνα πιστοί υπήκοοι της αυτοκρατορίας). Η περσική ονομασία των Ελλήνων διαδόθηκε  σε όλους τους λαούς που υπήρξαν υποτελείς των Περσών ή είχαν επαφές μ’ αυτούς, αλλά και αργότερα σε πολλούς λαούς που επηρεάστηκαν από τον περσικό πολιτισμό: έτσι από το σανσκριτικό «Yavana» και τις λέξεις στα pali ινδικά «Yona» και «Yonaka», φτάσαμε στα γνωστά μας τουρκικά «Yunan/ Yunanlar» (ο όρος «Yunan» χρησιμοποιείται από πολλές σύχρονες ασιατικές γλώσσες, εκτός των τουρκικών και των λοιπών τουρκικών γλωσσών: περσικά, αραβικά, χίντι κ.λπ.). Ειδικά για τους Τούρκους, η εξήγηση για την επιλογή αυτής της ονομασίας των Ελλήνων είναι απλή: πρόκειται καθαρά για περσική επιρροή. Όταν οι Τούρκοι φτάνουν στη Μικρά Ασία και στον χώρο του Αιγαίου, κατά τον 11ο αι., η ονομασία «Ίωνες» έχει παύσει να χρησιμοποιείται ως εθνικός ή φυλετικός προσδιορισμός. Ο όρος έχει υιοθετηθεί προγενέστερα ως δάνειο. Στη μακρά πορεία από την κοιτίδα τους, τη λεγόμενη στέππα του Ορχόν (παραπόταμος του Σελενγκά, στη σημερινή Μογγολία, στις όχθες του οποίου βρέθηκαν οι πρώτες  επιγραφικές μαρτυρίες στην τουρκική γλώσσα), προς τη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο ήρθαν καταρχάς σε επαφή με τον περσικό πολιτισμό. Η περσική επιρροή καταδεικνύεται και από τον μεγάλο αριθμό περσικών λέξεων που δανείσθηκε η τουρκική.

Η περσική αποτέλεσε για τους Τούρκους την κατεξοχή γλώσσα του πολιτισμού και της μόρφωσης. Και, βέβαια, ήταν για αιώνες η κύρια γλώσσα της οθωμανικής αυλής. Φαντάζομαι ότι κάπως έτσι εξηγείται και η έκφρασή μας «τα μιλάει φαρσί«, όποτε θέλουμε να δείξουμε ότι κάποιος μιλά άπταιστα μια ξένη γλώσσα. Farsi (ή Parsi) είναι η περσική γλώσσα (Fars ή Pars η Περσία). Η σύγχρονη ελληνική έκφραση είναι τουρκικό κατάλοιπο και παραπέμπει στην εποχή που για ένα Τούρκο (τουλάχιστον για τον μορφωμένο και ανώτερης κοινωνικής τάξης Τούρκο) η άριστη γνώση της περσικής ήταν κάτι το αναγκαίο και φυσικό. Βεβαίως, οι περσικές επιρροές στην ελληνική με ενδιάμεσο την τουρκική επίδραση δεν σταματούν στην έκφραση αυτή: η νέα ελληνική δανείστηκε μέσω της τουρκικής κάμποσες λέξεις με περσικό απώτερο έτυμο (για αυτές, όμως, ας μιλήσουν οι γνώστες του αντικειμένου). Έστω και μ’ αυτόν τον τρόπο, οι ελληνοπερσικές ανταλλαγές αποδεικνύονται πιο διαχρονικές απ’ ό,τι νομίζαμε.           

 

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

23 Σχόλια to “Κάτι οφείλουμε και στους Αχαιμενίδες”

  1. Cotsos Says:

    Κάθε επίσκεψή στο Λούβρο πρέπει να αρχίζει ή να τελειώνει με ένα αργό πέρασμα από την αίθουσα των αρχαιοτήτων της Περσέπολης. Απλά μαγική εμπειρία.

    Να κάνουμε και μια μικρή αναφορά στον (πολυαγαπημένο μου) Κτησία; Έλληνας «Ασκληπιάδης» που πουλήθηκε σκλάβος στο σατράπη της Ιωνίας και κατέληξε προσωπικός ιατρός του Αρταξέρξη στα Κούναξα. Έγραψε μια σειρά ιστορικογεωγραφικών βιβλίων με αρκετή… δόση φαντασίας – γι’ αυτό και τον λατρεύουμε!

    Καλή χρονιά (έστω και καθυστερημένα)!

  2. γρηγόρης στ. Says:

    Πολύ ενδιαφέρουσα η οφειλή, Ρογήριε!
    Να προσθέσω ότι μεγάλο ενδιαφέρον έχει η σύζευξη της περσικής θεότητας των νερών και της γονιμότητας, της Anahita ή Anahit ή Ardvi Sura Anahita, Αναΐτις (ελλ.) με την Αφροδίτη (και μερικές φορές με την Άρτεμη και την Αθηνά). http://en.wikipedia.org/wiki/Anahita

  3. rogerios Says:

    Καλημέρα Cotso και Γρηγόρη και (μια και δεν πρέπει να τα είπαμε καθόλου εντός του 2010) καλή χρονιά με υγεία, ευτυχία και δημιουργικότητα!
    Με τον Κτησία περνάμε στο κεφάλαιο «Έλληνες γιατροί στην περσική αυλή» (θα πρέπει να προσθέσουμε και τον Δημοκήδη). Βέβαια ο Κτησίας ήταν και συγγραφέας και τα «Περσικά» του είναι πράγματι σπουδαία πηγή πληροφοριών, αν και (για να πω την κακία μου) έχει ένα στιλάκι α λα Εσπρέσο κ.λπ.
    Πράγματι η Αναϊτις Αφροδίτη είναι ωραίο παράδειγμα συγκρητισμού. Άλλο ένα (τουλάχιστον) παρατηρείται στην Ελληνιστική Βακτριανή με τη σύζευξη Διός-Ωρομάσδη (Αχουρα-Μάζδα;).

  4. γρηγόρης στ. Says:

    Καλή χρονιά και με κάθε ευχή, αλλά θα τα ξαναπούμε και στις 21 Μαρτίου, στο Νορούζ!
    Επίσης, αξιομνημόνευτος και ο Τζελαλαντίν Ρουμί, για τις δικές του επαφές με τον νεο-πλατωνισμό και τις σχέσεις του με τους χριστιανικούς και εξισλαμισμένους ελληνόφωνους πληθυσμούς.

    • rogerios Says:

      Πολύ ωραία η παραπομπή στον Ρουμί ή Μεβλανά (http://en.wikipedia.org/wiki/Rumi), εκτός των άλλων γιατί η ζωή του καλύπτει όλες τις περιοχές που μας απασχόλησαν πρόσφατα: γεννημένος στην πάλαι ποτέ Βακτριανή καταλήγει στο Ικόνιο. Τί βιβλιογραφία έχεις πρόχειρη για τις σχέσεις του με ελληνόφωνους πληθυσμούς;

  5. ΜπΜπΜπΜπ Says:

    Τι σημαίνει «εξελιγμένο κρατικό μόρφωμα»; Επίσης, τι σημαίνει «ελληνομακεδονική» ελίτ;

    Είναι το «pairi daêza» τύπος της αρχαίας περσικής ή άλλης ιρανικής γλώσσας;

    • rogerios Says:

      Καταρχάς, καλώς ήρθες!

      Για το «εξελιγμένο κρατικό μόρφωμα»: με τον πομπώδη αυτό τίτλο προσπαθώ να συνοψίσω τα αυτονόητα. Η περσική αυτοκρατορία ήταν το μεγαλύτερο σε έκταση κράτος που είχε υπάρξει μέχρι τότε. Οι Πέρσες είχαν σκοπό να διοικήσουν τα κατακτημένα εδάφη, όχι να τρομοκρατήσουν όπως λ.χ. οι Ασσύριοι: προκειμένου να καταστεί βιώσιμο ένα αχανές και εξαιρετικά ανομοιογενές από άποψη πληθυσμιακής σύνθεσης κράτος, οι Αχαιμενίδες ήταν υποχρεωμένοι να δοκιμάσουν «καινούρια» κόλπα (σεβασμός των θρησκευτικών, κοινωνικών και πολιτικών ιδιαιτεροτήτων των υποτελών λαών: εφόσον καταβάλλονται οι φόροι, όλα βαίνουν καλώς/ ποικιλία διοικητικών δομών/ σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποίηση των τοπικών ελίτ σε θέσεις ευθύνης – όχι πάντως στρατιωτικής – ή και διατήρηση στην εξουσία τοπικών ηγεμόνων, βλ. Καρία).

      Επειδή διαβλέπω τον κίνδυνο να χαλάσουμε τις καρδιές μας (για την «ελληνομακεδονική ελίτ»), να διευκρινίσω ότι δεν υπονοώ την ύπαρξη χωριστής εθνότητας (την οποία και δεν αποδέχομαι, καθόσον δεν έχει αποδειχτεί κάτι τέτοιο από τα αρχαιολογικά ευρήματα και τις ιστορικές πηγές): ο όρος χρησιμοποιείται παραδοσιακά επειδή στο επιτελείο του Αλεξάνδρου ο διαχωρισμός μεταξύ Μακεδόνων και μη Μακεδόνων Ελλήνων είναι σαφής (κι εδώ που τα λέμε πολύ λογικός: οι Μακεδόνες ηγούνται της εκστρατείας και η πλειονότητα των στρατευμάτων είναι μακεδονικά, ενώ ο ρόλος των συμμάχων είναι συμπληρωματικός και δευτερεύων – με την εξαίρεση του θεσσαλικού ιππικού). Δεν είναι τυχαίο ότι μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου μόνο 2-3 από τους σατράπες που διορίζονται δεν είναι Μακεδόνες, κι από αυτούς μόνο ο Ευμένης ο Καρδιανός θα παίξει σημαντικό ρόλο στις μετέπειτα συγκρούσεις των Διαδόχων.

      Για το «pairi daêza»: δεν είμαι περσολόγος και δεν γνωρίζω περσικά, οπότε δεν μπορώ να ελέγξω τις πληροφορίες που διαβάζω, πλην όμως, ναι όλες οι πηγές και τα λεξικά έτσι κατατάσσουν τη λέξη: π.χ. το ΛΚΝ δίνει τη λέξη ως προερχόμενη από την παλαιοπερσική, το ΛΝΕΓ το δίνει ως αβεστικό. Από κει και πέρα δεν είναι λογικό ο τύπος αυτός ή τύποι παρεμφερείς με αυτόν να απαντούν σε όλες τις ιρανικές γλώσσες;

  6. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Μια εξαιρετική σειρά για τα ελληνόγλωσσα του Ρουμί από το ιστολόγιο του Νίκου Νικολάου:
    http://hellenisteukontos.blogspot.com/2009/04/rumi-and-sultan-walad-konya-mid-1200s.html
    http://hellenisteukontos.blogspot.com/2009/04/rumi-and-sultan-walad-literary-notes.html
    http://hellenisteukontos.blogspot.com/2009/04/rumi-and-sultan-walad-linguistic-notes.html
    http://hellenisteukontos.blogspot.com/2009/05/rumi-walad-cantabrigensian-contribution.html

  7. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Ρογήρε, κάτι δικό μου μάλλον το έφαγε η σπαμοπαγίδα.

  8. γρηγόρης στ. Says:

    Με πρόλαβε ο Δύτης, (αλλά έτσι είναι οι καλοί φίλοι!) και δίχως σπαμοπαγίδες να προσθέσω τα:
    πρώτα του Γρ. Ζιάκα, Ο μυστικός ποιητής Maulânâ Jalâladdîn Rûmî και η διδασκαλία αυτού, Θεσσαλονίκη 1973
    και μετά
    G. Meyer, “Die Griechische Verse im Rabadnama”, Byzantinische Zeitschrift 4 (1895):401-411
    P. Burguière – R. Mantran. , “Quelques vers grecs du XIII siècle en caractères arabes”, Byzantion 22 (1952): 63-80.
    και του
    Δ. Δέδε, «Τα ελληνικά ποιήματα του Μαυλανά Ρουμή και του γυιού του Βαλέντ κατά τον 13o αιώνα», Τα Ιστορικά 10:18-19 (1993): 3-22.

    Όσο για το pairi daêza, συνδέεται γλωσσολογικά με το ποντιακό «παρχάρ»;

    • rogerios Says:

      Ο Δύτης πρόλαβε αλλά και οι δικές σου παραπομπές είναι πολύτιμες για μένα! Ευχαριστώ πολύ!

      Δεν είμαι ειδικός, αλλά δύσκολο μου φαίνεται να συνδέεται το «παρχάρ» με τον περσικό παράδεισο. Θα στοιχημάτιζα ότι η λέξη είναι τουρκικού ετύμου, οπότε ο Δύτης ως ειδικός επί του θέματος ας μας φωτίσει.

  9. γρηγόρης στ. Says:

    Ούτε εγώ είμαι γλωσσολόγος, απλά έχουν το ίδιο περιεχόμενο ως ο ιδεότυπος του «παραδείσιου κήπου» και γιαυτό το έθεσα σαν ερώτημα.

  10. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Κοίταξα στα λεξικά μου για το παρχάρ, αλλά δυστυχώς δεν βρήκα κάτι που να μοιάζει… Θα μπορούσε ίσως να έχει αρμενική ή κουρδική καταγωγή, επιπλέον τα κουρδικά είναι ιρανική διάλεκτος οπότε ίσως τουλάχιστον το πρώτο συνθετικό κ.ο.κ.

  11. π2 Says:

    Δεν ξέρω πόσο γνωστό είναι ότι το έθιμο των παραδείσων, κυρίως ως τόπων κυνηγιού, έχουν εξέχουσα σημασία και για τη μακεδονική βασιλεία. Το κυνήγι από μόνο του έχει ασφαλώς μεγάλη σημασία σε όλον τον αρχαίο κόσμο, ως σύμβολο ανδρείας, ως βασικό στοιχείο των διαβατήριων τελετών που σημαδεύουν το πέρασμα από την εφηβεία (την άγρια φύση, την έλλειψη των κανόνων της πόλης) στον εύτακτο κόσμο των ενηλίκων (της πόλης, των νόμων, των οπλιτών). Στη Μακεδονία και την Περσία όμως το κυνήγι (και δη στους παραδείσους) είχε ακόμη πιο αυξημένο συμβολικό βάρος, ως βασικό σύμβολο αριστοκρατικής καταγωγής και βασιλικής εξουσίας. Κατά τον Αθήναιο, ο Κάσσανδρος δεν είχε το δικαίωμα να έχει δικό του ανάκλιντρο στα συμπόσια μέχρι τα 35 του χρόνια -έχοντας την εξευτελιστική υποχρέωση να τρώει καθιστός στα πόδια του πατέρα του-, ακριβώς επειδή δεν είχε ακόμη σκοτώσει αγριόχοιρο στο κυνήγι, όπως επέτασσε το έθιμο. Η αφρόκρεμα της μακεδονικής αριστοκρατίας άρχιζε την αυλική της σταδιοδρομία στο σώμα των βασιλικών παίδων, τα υπηρετικά καθήκοντα των οποίων περιλάμβαναν και τη βοήθειά τους στο κυνήγι του βασιλιά. Η εξέγερση των βασιλικών παίδων κατά του Αλεξάνδρου στην Ασία έχει ως αφορμή ένα τέτοιο επεισόδιο: ο Ερμόλαος, βασιλικός παις, σκοτώνει αγριόχοιρο σε κυνήγι και ο Αλέξανδρος, εξοργισμένος που ο Ερμόλαος του στερεί το βασιλικό προνόμιο τον μαστιγώνει. Θυμίζω ακόμη την τοιχογραφία του βασιλικού τάφου της Βεργίνας, με το κυνήγι ως κυρίαρχη αλληγορία του βασιλικού κλέους. Ο θεσμός των βασιλικών παίδων επεκτεινόταν και εκτός αυλής: από τους έφηβους γόνους της μακεδονικής αριστοκρατίας των πόλεων επιλέγονταν οι κυνηγοί του Ηρακλή Κυναγίδα (από τους οποίους, μετά την ενηλικίωσή τους, επιλέγονταν οι ιερείς του θεού), στα καθήκοντα των οποίων συμπεριλαμβανόταν η φύλαξη των βασιλικών παραδείσων κυνηγιού.

    Αλλά η πιο χαρακτηριστική εικόνα μακεδονικών παραδείσων (κι ας βρίσκονται στη Συρία) μας δίνεται στον πλουτάρχειο βίο του Δημητρίου Πολιορκητή. Όταν ο Σέλευκος αιχμαλώτισε τον Δημήτριο, φρόντισε να έχει ο αιχμάλωτός του επαρκή αριθμό υπηρετικού προσωπικού, χρήματα, καλό φαγητό, βασιλικούς περιπάτους και παραδείσους γεμάτους ζώα. Ακόμη και για έναν νικημένο και αιχμάλωτο βασιλιά, ένας παράδεισος ήταν απαραίτητος…

  12. π2 Says:

    Σε κάτι μάλλον αβέβαιες παραπομπές που πετυχαίνω, το παρχάρ θεωρείται χιττιτικής προέλευσης (παρχάρ = οροπέδιο).

  13. rogerios Says:

    Π2, υποκλίνομαι και για τα δύο σχόλια! Ειδικά το πρώτο είναι θησαυρός γνώσεων. Όσο για το δεύτερο μας βγάζει από το αδιέξοδο: κι εγώ είχα την εντύπωση ότι η λέξη έχει τη σημασία του «οροπεδίου» ή του «υψιπέδου», αλλά δεν φανταζόμουν ότι θα μπορούσε να είναι και χιττιτικής προέλευσης (υποψιάζομαι, βέβαια, ότι η συζήτηση επί του θέματος θα συνεχιστεί).

    Και πάλι ευχαριστώ!

  14. Arkon Says:

    Ρογήρε, χάρηκα που ανακάλυψα το blog σου, θα το διαβάζω.
    Όσον αφορά τους Αχαιμενίδες, αποτελούν και έμπνευση!:
    http://arkesilaus.blogspot.com/2009/04/xerxis-night-club.html

  15. rogerios Says:

    Arkon καλώς όρισες και σε ευχαριστώ για τα καλά λόγια! Χαίρομαι ιδαίτερα που οι Αχαιμενίδες αποτέλεσαν για σένα έμπνευση, εκτός των άλλων γιατί είναι ένα από τα μάλλον παρεξηγημένα θέματα της Ιστορίας (αν και βέβαια, εκτός Ελλάδας, το τοπίο έχει αλλάξει εδώ και μερικά χρόνια).

  16. Cotsos Says:

    Όσοι ενδιαφέρονται για τα περσικά γλωσσικά δάνεία μπορούν να ψάξουν (μάλλον σε σπουδαστήρια κλασικής φιλολογίας ή γλωσσολογίας) το πρόσφατο βιβλίο του Manfred Brust, Die indischen und iranischen Lehnwörter im Griechischen, Innsbruck 2005.

  17. ein Steppenwolf Says:

    Τον καιρό των σουλτάνων υπήρχαν δύο είδη τουρκικών: η γλώσσα του κοσμάκη, που λεγόταν kaba türkçe, «χυδαία τουρκική» και η γλώσσα των καλλιεργημένων, η οποία ήταν γεμάτη περσικές και αραβικές προσμείξεις.

    Η απόσταση ανάμεσα στα δύο ιδιώματα ήτανε μεγάλη. Οι απλοί άνθρωποι δυσκολεύονταν πολύ να κατανοήσουν τη λόγια γλώσσα. Το γνωστό αστείο με τον Καραγκιόζη, που του ζητά ο τελάλης Χατζηαβάτης να τον βοηθήσει και ο Καραγκιόζης επαναλαμβάνει τα καθαρευουσιάνικα λόγια του Χατζηαβάτη με κωμικές παρερμηνείες, υπήρχε ήδη στον τουρκικό Καραγκιόζη και, φαντάζομαι, από κει το πήραμε κι εμείς. Geoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, σ. 8:
    The mixture of Turkish, Arabic, and Persian, which Turks call Osmanlıca and we call Ottoman, was an administrative and literary language, and ordinary people must have been at a loss when they came into contact with officials. But while they must often have been baffled by Ottoman phraseology, they were capable of seeing the funny side of it. In the shadow theatre, the running joke is that Karagöz speaks Turkish while his sparring partner Hacivat speaks Ottoman. In the play Salıncak, Karagöz keeps hitting Hacivat. Hacivat asks him why, but receives only nonsensical answers sounding vaguely like his—to Karagöz—unintelligible questions. Eventually he asks, ‘Vurmanızdan aksâ-yı murâd?’ (What is your ultimate object in hitting me?). To which Karagöz replies, ‘Aksaray’da murtad babandır’ (The turncoat at Aksaray is your father). A rough English parallel would be, ‘Explain your bellicose attitude.’—’How do I know why he chewed my billy-goat’s hat?’

    Για να δηλώσουν ότι κάποιος μιλά τα καλλιεργημένα τουρκικά, έλεγαν ότι τα ξέρει «farsi ve arabi», «περσιστί και αραβιστί», δηλαδή με τις περσικές και αραβικές προσμείξεις, συνεπώς άριστα. Από κει και το δικό μας «φαρσί», που κατά λέξη σημαίνει «περσιστί».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: