Οι Έλληνες στη Βακτριανή (και στην Ινδία): μέρος Δ΄

 

Από όλους τους Έλληνες ηγεμόνες της Βακτριανής, ο Ευκρατίδης ήταν αυτός που βασίλεψε στη μεγαλύτερη επικράτεια. Ωστόσο, μετά τον θάνατό του το κατά τα φαινόμενα ισχυρό αυτό βασίλειο θα διαλυθεί αρκετά γρήγορα. Είδαμε στο προηγούμενο μέρος ότι, σύμφωνα με την παράδοση που μας μεταφέρει ο Ιουστίνος, ο Ευκρατίδης δολοφονήθηκε από κάποιον από τους γιους του κατά την επιστροφή από εκστρατεία στην κοιλάδα του Ινδού ποταμού. Δεν ξέρουμε ποιός ακριβώς τον διαδέχθηκε. Βάσει των νομισματικών μαρτυριών, τρεις είναι οι υποψήφιοι διάδοχοι (κι αν πιστέψουμε τον όχι ιδιαίτερα αξιόπιστο Ιουστίνο και πατροκτόνοι): ο Ευκρατίδης Β΄, ο Πλάτων και ο Ηλιοκλής. Ελλείψει άλλων ιστορικών πηγών μπορούμε να κάνουμε μόνον υποθέσεις. Ίσως ο Ευκρατίδης Β΄ να υπήρξε ο άμεσος διάδοχος του πατέρα του, ενώ ο Πλάτων, ο επονομαζόμενος και Επιφανής, μάλλον βασίλεψε σε μια περιορισμένη επικράτεια που περιελάμβανε τους Παροπαμισάδες και το νότιο τμήμα της Βακτριανής. Η χρονολόγηση των νομισμάτων και των δύο παρέχει ενδείξεις για σύντομη περίοδο βασιλείας, από το 145 έως το 140 π.Χ. Η πιο πιθανή υπόθεση είναι ότι μετά τον θάνατο του Ευκρατίδη Α΄, ακολούθησε έντονη εμφύλια διαμάχη στη οποία θα πρέπει να ενεπλάκη και ο Ηλιοκλής και η οποία οπωσδήποτε εξασθένησε ακόμη περισσότερο το βασίλειο της Βακτριανής. Κατά πάσα πιθανότητα, γύρω στα 140 ο Ηλιοκλής καθίσταται κυρίαρχος ολόκληρου του κράτους. Οι περισσότεροι ιστορικοί θεωρούν ότι ο Ηλιοκλής, ο επονομαζόμενος Δίκαιος, ήταν γιος του Μεγάλου Ευκρατίδη. Το παράδοξο είναι ότι ούτε στα νομίσματα του Ηλιοκλή ούτε στα νομίσματα των άλλων υπάρχει απεικόνιση των Διόσκουρων, των προστατών του Ευκρατίδη Α΄ (στα νομίσματα του Ηλιοκλή απεικονιζόταν ο Δίας, σ’ αυτά του Ευκρατίδη Β΄ ο Απόλλων με το τόξο του, στα νομίσματα του Πλάτωνα, τέλος, ο Ήλιος και μάλιστα με τρόπο που ίσως μαρτυρά επίδραση από την ινδική τεχνοτροπία). Σε κάθε περίπτωση, ο Ηλιοκλής θα αποτελέσει τον τελευταίο μονάρχη της ελληνιστικής Βακτριανής: μετά από αυτόν η ελληνική κυριαρχία θα επιβιώσει (με δυσκολίες, αλλά για ενάμισι αιώνα) μόνο στις περιοχές νοτίως του Ινδικού Καυκάσου. 

Ρέκβιεμ για την ελληνιστική Βακτριανή: Τί μπορεί να συνέβη στη Βακτριανή; Ο σκληρός εμφύλιος που υποθέτουμε ότι ακολούθησε τον θάνατο του Ευκρατίδη (και που, βέβαια, δεν ήταν ο πρώτος τον οποίο γνώρισε το βασίλειο) εξάντλησε τις στρατιωτικές δυνάμεις και έπληξε ανεπανόρθωτα τη συνοχή του κράτους. Σ’ αυτό θα συνέβαλαν και οι διαρκείς προσπάθειες του Ευκρατίδη Α΄ να υποτάξει τους ανεξάρτητους Έλληνες ηγεμόνες της Ινδίας. Θα πρέπει να υπήρχαν κι άλλα αίτια, ίσως κοινωνικές ταραχές ή και οικονομική κρίση. Ξέρουμε όμως τόσο λίγα για τη διοικητική και στρατιωτική οργάνωση και την κοινωνική δομή της ελληνιστικής Βακτριανής που πάλι περιοριζόμαστε σε υποθέσεις. Το βέβαιο είναι ότι σ’ αυτήν την περίοδο εσωτερικής αστάθειας οι εξωτερικοί κίνδυνοι γίνονται πιο απειλητικοί από ποτέ. Οι Πάρθοι του Μιθριδάτη Α΄ Αρσάκη Ε΄ συνεχίζουν να αποσπούν εδάφη στα δυτικά (τούτο θα πρέπει να είχε ξεκινήσει ήδη από τα χρόνια της βασιλείας του Μεγάλου Ευκρατίδη). Την Παρθική ισχύ θα δοκιμάσουν άλλωστε και οι ίδιοι οι Σελευκίδες οι οποίο σύντομα θα χάσουν όχι μόνο ό,τι τους είχε απομείνει από τις Άνω Σατραπείες, αλλά και την ίδια την κοιτίδα της δυναστείας τους, τη Βαβυλωνία (141). Μοιραίος κίνδυνος, όμως, θα αποδειχθεί αυτός των νομαδικών ιρανικών φυλών στα βόρεια και βορειοανατολικά του βασιλείου. Καθοριστικό θα αποβεί ένα «ντόμινο» μετακινήσεων νομαδικών λαών τις οποίες θα πυροδοτήσει η εξάπλωση, τόσο προς τα δυτικά όσο και προς τα ανατολικά, ενός μάλλον πρωτοτουρκικού λαού, τον οποίο τα κινεζικά χρονικά ονομάζουν Χιόνγκ-Νου και κάποιοι ιστορικοί θεωρούν πρόγονο των Ούνων. Οι Χιόνγκ-Νου θα απωθήσουν προς τα δυτικά μια ομάδα ιρανόφωνων νομαδικών λαών, τους Τοχάριους (ή «Τόχαρους» κατά τον Στράβωνα: βιβλίο ΙΑ΄, 8, 2) ή, σύμφωνα με τις κινεζικές πηγές, Γουέ-Σι ή Γουέ-Τζι, οι οποίοι ζούσαν στην κοιλάδα του ποταμού Ταρίμ στο σημερινό κινεζικό Τουρκεστάν. Με τη σειρά τους, οι Τοχάριοι θα κινηθούν δυτικά-νοτιοδυτικά και θα αναγκάσουν σε αντίστοιχη μετακίνηση τους σκυθικούς λαούς (Σάκες, Δάχες κ.λπ.) που κινούνταν στη βόρεια μεθόριο της Βακτριανής. Έτσι, το ελληνιστικό κράτος θα αναγκαστεί να αντιμετωπίσει δύο διαδοχικά κύματα εισβολών. Η πρώτη εισβολή (από τους Σάκες;) θα πρέπει να ξεκίνησε ήδη από τα χρόνια του Ευκρατίδη Β΄, ο οποίος στα τελευταία νομίσματά του ονομάζεται πλέον «Σωτήρ», στοιχείο που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πρέπει να είχε αναλάβει κάποια προσπάθεια άμυνας του βασιλείου, μάλλον κατά των νομάδων, προσπάθεια που φαίνεται ότι αποδείχθηκε μοιραία για τον ίδιο. Ό,τι και να συνέβη, είναι βέβαιο ότι όταν ο Ηλιοκλής αναλαμβάνει τα ηνία της Βακτριανής η κατάσταση είναι πλέον εξαιρετικά κρίσιμη και, ενδεχομένως, μη αναστρέψιμη. Ήδη, εξαιτίας και των παρθικών εισβολών, έχουν απωλεσθεί όλα τα εδάφη στα δυτικά και έχουν απομείνει μόνον η καθαυτό Βακτριανή και η Σογδιανή, ή μάλλον ένα τμήμα τους: οι επιθέσεις των νομάδων έχουν καταστρέψει όλες τις πόλεις του Βορρά (ανάμεσα τους και η «Ευκρατίδεια» του Άι Χανούμ). Προφανώς ο Ηλιοκλής θα προσπαθήσει, αλλά το πανταχόθεν βαλλόμενο βασίλειό του δεν έχει πια τις δυνάμεις να αντισταθεί. Γύρω στα 135 (κατ’ άλλους στα 130 π.Χ.) γράφεται η τελευταία σελίδα της ιστορίας της ελληνικής Βακτριανής: ο Ηλιοκλής πιθανότατα σκοτώθηκε μαχόμενος κατά των Τοχάριων νομάδων. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι ίσως επέζησε και μετακίνησε την έδρα του βασιλείου του στους Παροπαμισάδες ή στην Αραχωσία. Το βέβαιο είναι ότι μετά το 130 π.Χ. δεν υπάρχουν ουσιαστικά περιοχές υπό ελληνική κυριαρχία βορείως του Ινδικού Καυκάσου.

Τί απέγινε ο ελληνισμός της Βακτριανής; Οι εισβολές των νομάδων είχαν ως συνέπεια την καταστροφή και ερήμωση πόλεων (κυρίως στη Σογδιανή και στο βόρειο τμήμα της Βακτριανής), μεγάλες υλικές καταστροφές και σοβαρές απώλειες όσον αφορά το ανθρώπινο δυναμικό. Όλα αυτά όμως δεν συνεπάγονται ότι το ελληνικό στοιχείο εξαφανίστηκε από την περιοχή. Καταρχάς, οι νομάδες (Σάκες και Τοχάριοι) δεν προχώρησαν άμεσα στη σύσταση κάποιου κρατικού μορφώματος. Όπως φαίνεται από τη μαρτυρία του Κινέζου διπλωμάτη και περιηγητή Τσανγκ Κιεν ή Τζάνγκ Κιαν, ο οποίος ταξίδεψε στη Βακτριανή γύρω στα 125 π.Χ., στην περιοχή υπήρχαν αρκετές πόλεις που πλήρωναν φόρο υποτελείας στους Τοχάριους νομάδες. Οι κάτοικοι των πόλεων αυτών ζούσαν κυρίως από το εμπόριο (ο Τσανγκ Κιεν αναφέρεται σαφώς σε εμπόριο με τις περιοχές της βορειοδυτικής Ινδίας). Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι πόλεις αυτές είχαν ελληνικό χαρακτήρα όσον αφορά τη διοικητική και κοινωνική οργάνωση και τον πολιτισμό. Τα στοιχεία αυτά δεν πρέπει να άφησαν ανεπηρέαστους ούτε τους νομάδες: η συνέχεια της ιστορίας καταδεικνύει ότι θα πρέπει να υπήρξε αρκετά γρήγορα ένας σχετικός εξελληνισμός των ελίτ των Τοχάριων. Όταν πια, κατά τον 1ο μ.Χ. αιώνα, οι Κουσάν, μια από τις φυλές των Τοχάριων, κατορθώσει να οργανώσει σε κράτος μια εκτεταμένη επικράτεια που περιελάμβανε εδάφη στην Κεντρική Ασία και στη Βόρεια Ινδία, οι ελληνιστικές επιρροές καθίστανται εμφανείς. Ο πρώτος γνωστός σε μας Κουσάν μονάρχης έφερε το ελληνικότατο όνομα Ηραίος. Οι βασιλείς τους έκοβαν νομίσματα με βάση το πρότυπο του αττικού τετράδραχμου, τα οποία έφεραν αρχικά επιγραφές στην ελληνική γλώσσα και στη συνέχεια στη γλώσσα τους (η οποία ονομάσθηκε βακτριανή), χρησιμοποιώντας όμως πάντα το ελληνικό αλφάβητο (στο οποίο προσέθεσαν ένα γράμμα για το παχύ σίγμα που είχε η γλώσσα τους, όπως μπορείτε να διαβάσετε πιο αναλυτικά στην κατατοπιστικότατη ανάρτηση εκλεκτού φίλου στο φόρουμ  Λεξιλογία). Εκτός από διάφορες ιρανικές θεότητες, οι Κουσάν λάτρευαν και τους θεούς των Ελλήνων (σώζονται π.χ. αναπαραστάσεις του Ηφαίστου, του Ήλιου, του Ηρακλή ή ακόμη του Σέραπι). Ένας από τους σημαντικότερους βασιλείς τους, ο Κανίσκα ασπάσθηκε τον βουδισμό (που πρέπει να είχε σημαντικό αριθμό πιστών μεταξύ των μελών της άρχουσας τάξης των Κουσάν): οι περισσότεροι ειδικοί πιστώνουν στους Κουσάν την ιδιαίτερη ελληνοβουδιστική τέχνη  που αναπτύχθηκε κυρίως στη Γκαντάρα.

Από τα ιστορικά στοιχεία αυτά προκύπτει το συμπέρασμα ότι η ελληνική παρουσία στη Βακτριανή εξακολούθησε να είναι σημαντική, ιδίως σε οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο, και να ασκεί επίδραση στους (Ιρανούς) νέους κυρίαρχους της περιοχής. Η αφομοίωση του ελληνικού στοιχείο από τους ιρανικούς πληθυσμούς της Κεντρικής Ασίας πρέπει να ήταν εξαιρετικά αργή διαδικασία, η ολοκλήρωση της οποίας πρέπει να χρειάσθηκε μερικούς αιώνες.

Ο ελληνισμός νοτίως του Ινδικού Καυκάσου – Μένανδρος ο Σωτήρ: Τα όρη του Ινδικού Καυκάσου λειτούργησαν ως φυσικό ανάχωμα που ανέκοψε (για μερικές δεκαετίες) την κάθοδο των νομάδων προς τα νότια και την ινδική χερσόνησο. Επομένως, τα ελληνιστικά βασίλεια του ευρύτερου ινδικού χώρου είχαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν να αναπτύσσονται, ενώ πιθανότατα ενισχύθηκε και ο ελληνικός πληθυσμός τους από Έλληνες των περιοχών που κατέλαβαν ή λεηλάτησαν οι νομάδες.

Όπως είδαμε στο προηγούμενο μέρος της διήγησης, η προσπάθεια του Ευκρατίδη Α΄ να θέσει υπό την κυριαρχία του το σύνολο των ελεγχόμενων από Έλληνες εδαφών της Ινδίας συνάντησε τη σθεναρή αντίσταση ενός άλλου Έλληνα μονάρχη της Ινδίας, του Μενάνδρου (πιθανότερη περίοδος βασιλείας: 155-130 π.Χ.), ο οποίος πρέπει να είχε τη βάση της δύναμής του στο Παντζάμπ (βλ. Edouard Will “Histoire politique du monde hellénistique”, Presses universitaires de Nancy, 2η έκδ. 1979-1982, επανέκδ. Seuil, 2003, τ. ΙΙ, σελ. 415). Άλλωστε, πρωτεύουσά του θεωρείται ότι ήταν τα  Σάγαλα, η σημερινή Σιαλκότ του Πακιστάν. Παρότι ο Μένανδρος είναι ο μόνος Έλληνας μονάρχης της Ινδίας που μνημονεύουν οι αρχαιοελληνικές πηγές, δεν γνωρίζουμε τίποτε για την καταγωγή του. Διάφορες υποθέσεις έχουν διατυπωθεί σχετικά: για κάποιους πρέπει να ήταν στρατηγός ή/ και συγγενής του Δημήτριου. Πιο πιθανό μοιάζει να ήταν συγγενής ή συνεργάτης του Απολλόδοτου ή ίσως του Αντίμαχου. Μπορεί, τέλος, να προερχόταν από την ελληνική αριστοκρατία της περιοχής χωρίς να έχει κάποια συγγένεια με τους παραπάνω. Πάντως, αφού συγκράτησε αρχικά τις επιθέσεις του Ευκρατίδη, εκμεταλλεύθηκε στη συνέχεια την αναταραχή που επικράτησε μετά τον θάνατο του αντιπάλου του και επεκτάθηκε προς βορράν καταλαμβάνοντας τους Παροπαμισάδες, τμήματα της Αραχωσίας και, ίσως, τη Γκαντάρα. Η αρχαία παράδοση, ελληνική και ινδική, φαίνεται να αποδίδει στον Μένανδρο μεγάλες κατακτήσεις, τόσο προς το δέλτα του Ινδού όσο και προς τις εκβολές του Γάγγη και την Παταλιπούτρα (Παλίβοθρα). Στο σημείο αυτό παραθέτουμε εκ νέου το αμφιλεγόμενο απόσπασμα του Στράβωνα, ο οποίος χρησιμοποίησε ως πηγή το έργο του Απολλόδωρου του Αρταμιτηνού:

» Τοσοῦτον δὲ ἴσχυσαν οἱ ἀποστήσαντες Ἕλληνες αὐτὴν διὰ τὴν ἀρετὴν τῆς χώρας ὥστε τῆς τε Ἀριανῆς ἐπεκράτουν καὶ τῶν Ἰνδῶν, ὥς φησιν Ἀπολλόδωρος ὁ Ἀρταμιτηνός, καὶ πλείω ἔθνη κατεστρέψαντο ἢ Ἀλέξανδρος, καὶ μάλιστα Μένανδρος εἴ γε καὶ τὸν Ὕπανιν διέβη πρὸς ἔω καὶ μέχρι τοῦ Ἰμάου προῆλθἐ τὰ μὲν αὐτὸς τὰ δὲ Δημήτριος ὁ Εὐθυδήμου υἱὸς τοῦ Βακτρίων βασιλέως· οὐ μόνον δὲ τὴν Παταληνὴν κατέσχον ἀλλὰ καὶ τῆς ἄλλης παραλίας τήν τε Σαραόστου καλουμένην καὶ τὴν Σιγέρδιδος βασιλείαν» (Στράβων, ΙΕ΄, 1, 27).

Η Γιούγκα Πουράνα, ινδικό ιερό κείμενο που γράφηκε στα μέσα του 3ου αιώνα μ.Χ. και καταγράφει με τη μορφή προφητείας ιστορικά γεγονότα του 2ου π.Χ. αιώνα, κάνει λόγο για μια μεγάλη εισβολή των Γιαβάνα (Ιώνων, δηλ. των Ελλήνων), η οποία χρονολογείται γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. (άρα στην εποχή βασιλείας του Μενάνδρου). Το κείμενο αναφέρει ότι οι Έλληνες θα καταλάβουν τη Σακέτα (στο δυτικό τμήμα του αρχαίου βασιλείου της Κοσάλας), την περιοχή της Μαθούρας και, τέλος, την κάποτε αυτοκρατορική πρωτεύουσα Παταλιπούτρα. 

Η ασάφεια των πηγών έχει ως φυσική συνέπεια τη διαφωνία των ειδικών. Ο A. K. Narain (“The Indo-Greeks”, κεφ. ΙV, ειδ. σελ. 90) δέχεται ως χώρο κυριαρχίας του Μενάνδρου μόνο το Παντζάμπ, αρνούμενος τόσο τις κατακτήσεις στις εκβολές του Ινδού όσο και αυτές στην κοιλάδα του Γάγγη. Υποστηρίζει μάλιστα ότι οι Έλληνες δεν είχαν συμφέρον να απομακρυνθούν από τις βάσεις τους στον ιρανικό χώρο. Ο Alberto Simonetta, όμως [«A new essay on the Indo-Greeks, the Sakas and the Pahlavas», East and West vol. IX (1958), σελ. 154-173, ειδ. σελ. 162)], πίστευε ότι, αντιθέτως, οι εισβολές των νομάδων υποχρέωναν τους Έλληνες να αναζητήσουν διέξοδο προς τη θάλασσα και επομένως να φτάσουν μέχρι το δέλτα του Ινδού ποταμού.

Δεν αποκλείεται οι κατακτήσεις στην ανατολική Ινδία να ήταν προσωρινές. Ίσως να μην ήταν καν κατακτήσεις, αλλά απλές επιδρομές. Αυτό που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι ότι ο Μένανδρος υπήρξε ο ισχυρότερος από τους Έλληνες βασιλείς της Ινδίας. Το πλήθος νομισμάτων του που έχουν βρεθεί ενισχύει την άποψη αυτή. Στα περισσότερο από αυτά απεικονίζεται ο ίδιος (συνήθως κρατώντας δόρυ) και η προστάτιδά του θεά, η Αλκίδημος Αθηνά. Στην πλειονότητά τους, τα νομίσματα του Μενάνδρου είναι δίγλωσσα (ελληνικά και ινδικά πάλι με γραφή χαρόσθι): η πρωτοτυπία των δίγλωσσων νομισμάτων του έγκειται στο ότι αυτά ακολουθούν για πρώτη φορά το ελληνικό πρότυπο του αττικού τετραδράχμου (τα δίγλωσσα νομίσματα των προκατόχων του είχαν κοπεί με βάση τα ινδικά πρότυπα και είχαν τετράγωνο περίπου σχήμα). 

Ο Μένανδρος και ο βουδισμός: Παραδόξως, το κείμενο που εξασφάλισε κυρίως την υστεροφημία του Μενάνδρου είναι η Μιλίντα Πάνια («Οι ερωτήσεις του Μιλίντα», δηλ. του Μενάνδρου) ένα βουδιστικό κείμενο γραμμένο σε πάλι ινδικά το οποίο καταγράφει τον διάλογο του Έλληνα βασιλιά με τον βουδιστή σοφό Ναγκασένα. Σύμφωνα με την παράδοση που μεταφέρει το κείμενο αυτό, ο Μένανδρος ασπάστηκε τον βουδισμό μετά τη συνάντησή του με τον σοφό, παρέδωσε το βασίλειο στον γιο του και έζησε την υπόλοιπη ζωή του ως βουδιστής μοναχός, φτάνοντας μάλιστα το επίπεδο του αρχάτ, δηλαδή την πνευματική γαλήνη που προσεγγίζει τη νιρβάνα.

Οι ισχυρισμοί του βουδιστικού κειμένου φαίνονται υπερβολικοί. Βεβαίως, δεν υπάρχει κανένας λόγος να αμφισβητηθεί ότι ο Μένανδρος (όπως και άλλοι Έλληνες μονάρχες) ήταν ευνοϊκά διακείμενος προς τον βουδισμό, τουλάχιστον για λόγους αμιγώς πολιτικούς. Για ποιό λόγο να μην ευνοήσει ένας μονάρχης τη θρησκευτική/ φιλοσοφική διδασκαλία που ευαγγελίζεται κατ’ ουσία την εγκατάλειψη των εγκοσμίων ή έστω την αδιαφορία για αυτά, ιδίως όταν ο βασιλιάς αυτός είναι αλλογενής ως προς τον χώρο κυριαρχίας του και δεν έχει δεσμούς με τον ινδουϊσμό, τον «φυσικό» αντίπαλο του βουδισμού; Δεν αμφισβητείται επίσης ότι ο βουδισμός γνώρισε διάδοση μεταξύ των Ελλήνων: σύμφωνα λ.χ. με τη Μαχαβάμσα («Το Μεγάλο Χρονικό»), ιστορικό ποίημα που γράφηκε στη Σρι Λάνκα, τον 2ο αιώνα π.Χ., επισκέφτηκε το νησί προερχόμενος «από την Αλασάντα (που υποθέτουμε ότι πρόκειται για την Αλεξάνδρεια του Καυκάσου στους Παροπαμισάδες) ο Γιόνα (Έλληνας) σοφός Μαχανταμμαρακχάτα με τριάντα χιλιάδες μοναχούς». Πέραν των υπερβολών του, το κείμενο αποδεικνύει ότι υπήρχαν Έλληνες που ασπάσθηκαν τον βουδισμό, κάτι που επιβεβαιώνεται και από επιγραφικές μαρτυρίες που αποδεικνύουν ότι ο Μένανδρος υπήρξε προστάτης του βουδισμού. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι εγκατέλειψε τα εγκόσμια ένας μονάρχης που διακρίθηκε στα πεδία των μαχών και ακολούθησε καθ’ όλη τη διάρκεια της βασιλείας του επεκτατική πολιτική. Άλλωστε και ο Πλούταρχος κάνει λόγο για το τέλος του Μενάνδρου, δίνοντας φυσικά μια εντελώς διαφορετική εκδοχή, καθώς σύμφωνα με τον Βοιωτό συγγραφέα ο Μένανδρος πέθανε κατά τη διάρκεια εκστρατείας:

«Μενάνδρου δέ τινος ἐν Βάκτροις ἐπιεικῶς βασιλεύσαντος εἶτ´ ἀποθανόντος ἐπὶ στρατοπέδου, τὴν μὲν ἄλλην ἐποιήσαντο κηδείαν κατὰ τὸ κοινὸν αἱ πόλεις, περὶ δὲ τῶν λειψάνων αὐτοῦ καταστάντες εἰς ἀγῶνα μόλις συνέβησαν, ὥστε νειμάμενοι μέρος ἴσον τῆς τέφρας ἀπελθεῖν, καὶ γενέσθαι μνημεῖα παρὰ πᾶσι τοῦ ἀνδρός» (Πολιτικά Παραγγέλματα, 28, 6).  

Τί έχει συμβεί λοιπόν; Πρόκειται για απλές υπερβολές εκ μέρους της βουδιστικής παράδοσης που επιχείρησε να οικειοποιηθεί έναν ηγεμόνα που υπήρξε προστάτης του βουδισμού; Ή μήπως για παρανόηση; Ας μας επιτραπεί να ακολουθήσουμε τη δεύτερη εκδοχή. Νομίσματα που έχουν βρεθεί αποδεικνύουν ότι στις αρχές του 10υ αιώνα π.Χ. βασίλεψε στο Παντζάμπ ένας δεύτερος Μένανδρος, ο επονομαζόμενος και Δίκαιος, απόγονος πιθανώς του Μενάνδρου του Σωτήρος. Στα νομίσματα του Μενάνδρου Β΄ απεικονίζονται πάντα βουδιστικά σύμβολα, ενώ η επίκληση «Δίκαιος» αποδίδεται στα ινδικά ως «νταρμικάσα», δηλαδή πιστός της Ντάρμα, βουδιστικής έννοιας την οποία θα μπορούσαμε να αποδώσουμε ελεύθερα ως δρόμο ή μονοπάτι της αλήθειας και της αρετής. Αντί να αρνηθούμε την ύπαρξη ενός δεύτερου Μενάνδρου (Ταρν), η οποία έχει αποδειχθεί βάσει των κριτηρίων της νομισματολογίας (βλ. Bopearachchi και Senior), ίσως θα έπρεπε να δεχθούμε ότι η βουδιστική παράδοση αναφέρεται ακριβώς σ’ αυτόν τον αποδεδειγμένα βουδιστή (ή έστω σαφώς φιλοβουδιστή) μονάρχη και όχι στον κατά πολύ πιο ένδοξο πρόγονό του.

Η διάδοχη κατάσταση του Μενάνδρου – κατάτμηση του βασιλείου και εισβολές: Όπως συνήθως συνέβαινε στην ελληνιστική Βακτριανή και Ινδία μετά τον θάνατο ενός ισχυρού μονάρχη, φαίνεται ότι περίοδος αστάθειας ακολούθησε τον θάνατο του Μενάνδρου. Στη Γκαντάρα λ.χ. εμφανίζεται ένας ανεξάρτητος ηγεμόνας ο  Ζώιλος ο Δίκαιος, ο οποίος αργότερα επεκτάθηκε και στους Παροπαμισάδες. Κατά την κρατούσα άποψη (Ταρν, Bopearachchi), διάδοχος του Μενάνδρου ήταν ο γιος του, ο Στράτων (πιθανή περίοδος βασιλείας: 130-110 π.Χ.). Επειδή προφανώς ήταν ανήλικος, την αντιβασιλεία μέχρι την ενηλικίωσή του άσκησε η μητέρα του, η Αγαθόκλεια. Κατά τα φαινόμενα, ο Στράτων και η Αγαθόκλεια κατόρθωσαν τελικά να διατηρήσουν υπό την κυριαρχία τους μόνο τα εδάφη του Παντζάμπ. Γενικά, από τα τέλη του 2ου αιώνα παρατηρείται κατάτμηση των εδαφών που ήλεγχαν στον ινδικό χώρο οι Έλληνες. Μια ατελείωτη σειρά από Έλληνες ηγεμόνες και ηγεμονίσκους διεκδίκησε μεγαλύτερο ή μικρότερο τμήμα των εδαφών αυτών: η παράθεση όλων των ονομάτων που περιλαμβάνονται στον κατάλογο αυτό δεν πρόκειται να βοηθήσει ιδιαίτερα τον αναγνώστη στην κατανόηση της ιστορίας της περιόδου. Δεν αποκλείεται κάποιοι από αυτούς τους ηγεμόνες να είχαν συγγένεια με τις δυναστείες που βασίλεψαν στη Βακτριανή (λ.χ. ο Ηλιοκλής Β΄ ο Δίκαιος, ο οποίος βασίλεψε στη Γκαντάρα και στο δυτικό Παντζάμπ στα τέλη του 2ου αιώνα ή στις αρχές του 1ου, ήταν πιθανώς απόγονος του Ευκρατίδη). Από τις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. τα ελληνικά εδάφη συρρικνώνονται σταδιακά: στο δυτικό τμήμα της κοιλάδας του Ινδού εισβάλλουν οι Πάρθοι, οι οποίοι θα κρατήσουν τα εδάφη αυτά για ορισμένο χρονικό διάστημα. Ινδοί ηγεμόνες ανακτούν τη Μαθούρα και το ανατολικό Παντζάμπ. Από το 80 π.Χ., περίπου, οι Σκύθες (Σάκες) και οι Τοχάριοι περνούν τον Ινδικό Καύκασο και εισβάλλουν στα ελληνικά εδάφη της Ινδίας. Οι εναπομείναντες Έλληνες ηγεμόνες καθίστανται στις περισσότερες περιπτώσεις υποτελείς τους. Πάντως, ο προχωρημένος βαθμός εξελληνισμού των Τοχάριων βοηθά την ανάπτυξη μάλλον αρμονικών σχέσεων με τους Έλληνες: δεν είναι τυχαίο ότι ο Κουσάν ηγεμόνας Καδφίσης θεωρούσε ότι ο τελευταίος Έλληνας μονάρχης των Παροπαμισάδων, ο Ερμαίος (περίπου 90-70 π.Χ.), καταλεγόταν μεταξύ των προγόνων του. Ο τελευταίος Έλληνας μονάρχης του ινδικού χώρου πρέπει να ήταν ο Στράτων Β΄, που βασίλεψε στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. ή ίσως και μέχρι το 10 μ.Χ. Όπως είναι λογικό, οι ελληνικοί πληθυσμοί των περιοχών αυτών πρέπει να αφομοιώθηκαν σταδιακά είτε από τους γηγενείς είτε από τους ιρανόφωνους νομάδες που εγκαταστάθηκαν στην Ινδία.

Τί απομένει από τη συναρπαστική περιπέτεια των Ελλήνων στην Κεντρική Ασία και στην Ινδία που μόνο σε αδρές γραμμές γνωρίζουμε; Σίγουρα η ανάμνηση ενός ένδοξου παρελθόντος κατακτήσεων, ανάπτυξης του εμπορίου, μεταφύτευσης της ελληνικής πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης και του ελληνικού πολιτισμού σε περιοχές τόσο απομακρυσμένες από τον χώρο της Μεσογείου. Μια απίστευτα ενδιαφέρουσα ιστορία πολιτιστικής διάδρασης μεταξύ ελληνικών, ιρανικών και ινδικών πληθυσμών για την οποία θα επιθυμούσαμε να μάθουμε πολύ περισσότερα από όσα μας επιτρέπουν οι πηγές που έχουμε στη διάθεσή μας. Ο εκλεκτισμός των μορφών τέχνης που γεννήθηκαν χάρη στη συνάντηση αυτή. Ο θρησκευτικός και φιλοσοφικός συγκρητισμός που έφερε ίσως κοντά τη διδασκαλία του Βούδα με αυτήν του Δημόκριτου. Και φυσικά η ελπίδα ότι η αρχαιολογική έρευνα στις περιοχές αυτές, παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες, ενδέχεται να προσφέρει κάποια στιγμή ευρήματα ικανά να φωτίσουν καλύτερα την κοινωνική οργάνωση και τον τρόπο σκέψης μιας μοναδικής ιστορικής περιόδου.        

     

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

30 Σχόλια to “Οι Έλληνες στη Βακτριανή (και στην Ινδία): μέρος Δ΄”

  1. dokiskaki Says:

    Εξαιρετικός επίλογος σε μια απίστευτα συναρπαστική ιστορία. Η σειρά των άρθρων σου μας έκαναν οικεία μια εποχή και έναν κόσμο που μας είναι ουσιαστικά άγνωστος. Ευχ!

  2. π2 Says:

    Πράγματι, εξαιρετικός επίλογος. Αυτή η περίοδος, της κρατικής παρακμής και της διάχυσης ενός «αραιωμένου» ελληνισμού στα νέα φυλετικά και κρατικά μορφώματα της περιοχής με όρους που δεν γνωρίζουμε σχεδόν καθόλου, είναι η πιο συναρπαστική φάση της περιπέτειας του ελληνισμού στην Ανατολή (τουλάχιστον μέχρι την περιπέτεια των Νεστοριανών, για να σου δώσω και μια αφορμή για μια λοξή συνέχεια 😉 ).

  3. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Συναρπαστικό! εμφανίζεται και η Κεντρική Ασία, επιτέλους. 🙂
    Προσπαθώ να καταλάβω πώς ακριβώς προφέρονται οι Hsiung-Nu (εγώ πάντα τους έλεγα Χσιουνγκ-Νου) και από όσα λέει η βίκι βγάζω κάτι σαν Σουν-νου (με παχύ sh) σήμερα, αλλά Χουν-νου την εποχή της εμφάνισής τους, κάτι μου μάλλον ενδυναμώνει τη σύνδεση με τους Ούννους.

    Χίλια μπράβο, Ρογήρε! Θα το μελετήσω και πιο επισταμένως το μεσημέρι.

  4. rogerios Says:

    Φίλοι μου, σας ευχαριστώ και τους τρεις για τα καλά σας λόγια!
    Είναι αλήθεια ότι η προετοιμασία της σειράς αυτής με κούρασε αρκετά λόγω της ιδιαιτερότητας των στοιχείων που έχουμε στη διάθεσή μας. Κι επειδή με κούρασε, ξέρω ότι το αποτέλεσμα ήταν κατώτερο των προσδοκιών μου: δεν ήταν, όμως, κι άχρηστο να παρατεθούν συγκεντρωμένα τα στοιχεία αυτά.
    Φυσικά θα συνεχίσω να αναρωτιέμαι τί άλλο θα μπορούσαμε να μάθουμε αν είχαμε περισσότερες μαρτυρίες (ιστορικές και αρχαιολογικές) που θα μας βοηθούσαν να κατανοήσουμε ακριβώς τους όρους και τις συνθήκες της πολιτιστικής διάδρασης που συντελέσθηκε στην Κεντρική Ασία και την Ινδία. Θα ήθελα να ξέρω τον τρόπο σκέψης των Ελλήνων που έζησαν σ’ αυτό το «εξωτικό» περιβάλλον, όπως και των Ιρανών και των Ινδών που επηρεάστηκαν από τον ελληνισμό και τον επηρέασαν με τη σειρά τους (να θυμηθώ να ψάξω να βρω το ελληνικό κείμενο της στήλης του Σώφυτου, μια και καταδεικνύει τον πλήρη εξελληνισμό ενός ανθρώπου με ινδική μάλλον καταγωγή, αλλά εντελώς ελληνική παιδεία, ο οποίος έζησε στις αρχές του 2ου αι. π.Χ. στην Αραχωσία).
    Π2, πράγματι η εξάπλωση του νεστοριανισμού στην Ασία είναι μια αντίστοιχα συναρπαστική ιστορία. Μια άλλη, ελαφρώς προγενέστερη, είναι αυτή της διάδοσης του μανιχαϊσμού.
    Δύτη, η Κεντρική Ασία ήταν πάντα παρούσα στη σειρά αυτή. Απλώς, εσύ εύλογα προτιμάς το πιο ανατολικό τμήμα της (ή τις μεταγενέστερες ιστορικές περιόδους). Όσο για αυτούς που κατά σύμβαση μεταγράφω ως Χιονγκ-Νου, έχεις δίκιο, η προφορά τους είναι ένα πρόβλημα, οπότε προτίμησα την εύκολη λύση.

    • π2 Says:

      Στήλη του Σώφυτου: Πρώτη δημοσίευση: P. Bernard, G.-J. Pinault, G. Rougemont, Journal des Savants 2004, 227-332. Αναδημοσίευση με πρόσθετη βιβλιογραφία: SEG 54 (2004) 1568. Μία δημοσίευση online, με γαλλική μετάφραση.
      Ελληνικό κείμενο:
      Σωφύτου στήλη.
      Δηρὸν ἐμῶγ κοκυῶν ἐριθηλέα δώματ’ ἐόντα
      ἲς ἄμαχος Μοιρῶν ἐξόλεσεν τριάδος·
      αὐτὰρ ἐγώ, τυννὸς κομιδῆι βιότοιό τε πατρῶν
      Σώφυτος εὖνις ἐὼν οἰκτρὰ Ναρατιάδης,
      ὡς ἀρετὴν Ἑκάτου Μουσέων τ’ ἤσηκα σὺν ἐσθλῆι
      φυρτὴν σωφροσύνηι, ῆμος ἐπεφρασάμην
      ὑψώσαιμί κε πῶς μέγαρον πατρώιον αὖθις·
      τεκνοφόρον δὲ λαβὼν ἄλλοθεν ἀργύριον,
      οἴκοθεν ἐξέμολον μεμαὼς οὐ πρόσθ’ ἐπανελθεῖν
      ὕψιστον κτᾶσθαι πρὶμ μ’ ἀγαθῶν ἄφενος·
      τοὔνεκ’ ἐπ’ ἐμπορίηισιν ἰὼν εἰς ἄστεα πολλὰ
      ὄλβον ἀλωβήτως εὐρὺν ἐληισάμην·
      ὑμνητὸς δὲ πέλων πάτρην ἐτέεσσιν ἐσῖγμαι
      νηρίθμοις τερπνός τ’ εὐμενέταις ἐφάνην·
      ἀμφοτέρους δ’ οἶκόν τε σεσηπότα πάτριον εἶθαρ
      ῥέξας ἐκ καινῆς κρέσσονα συντέλεσα
      αἶάν τ’ ἒς τύμβου πεπτωκότος ἄλλον ἔτευξα,
      τὴν καὶ ζῶν στήλην ἐν ὁδῶι ἐπέθηκα λάλον·
      οὕτως οὖν ζηλωτὰ τάδ’ ἔργματα συντελέσαντος
      υἱέες υἱωνοί τ’ οἶκον ἔχοιεν ἐμοῦ.

      Στο αριστερό περιθώριο, κάθετα: Διὰ Σωφύτου τοῦ Ναράτου.

      • rogerios Says:

        Δεν είναι η πρώτη φορά που θα υποκλιθώ στην ευρυμάθεια, την ταχύτητα ως προς την αντίδραση και την ευστροφία κατά την αναζήτηση. Με άλλα λόγια, ένα μεγάλο ευχαριστώ!
        Προσθέτω μόνο ότι αυτός ο Σώφυτος φέρει το ίδιο όνομα με τον Ινδό «σατράπη» της Αραχωσίας, ο οποίος διοίκησε την περιοχή γύρω στα μέσα του 3ου αι. π.Χ. για λογαριασμό της αυτοκρατορίας των Μαουρύα και ο οποίος έκοψε νομίσματα βάσει του ελληνικού προτύπου (δηλ. του αττικού τετραδράχμου).

      • π2 Says:

        Για να μετριάσω λίγο τους υπερβολικούς επαίνους σου, να επισημάνω μια χοντρή κοτσάνα που έγραψα: Διὰ Σωφύτου τοῦ Ναράτου είναι η ακροστιχίδα του επιγραμμάτος, όχι χωριστό κείμενο. Με παρέσυρε η διάταξη στο SEG και η βιαστική ματιά που έριξα στο κείμενο πριν το αντιγράψω.

        Πράγματι, Σώφυτος (ή Σωφύτης, η γενική του ονόματος στα νομίσματα δεν επιτρέπει βεβαιότητα) λεγόταν ο ηγέτης κάποιας περιοχής της ΒΔ Ινδίας, ίσως της Αραχωσίας λίγο νωρίτερα από τότε που τον τοποθετείς, κατά την περίοδο μετάβασης της εξουσίας στην Αραχωσίας από τον Σέλευκο στους Μαουρύα. Η ταυτότητά του παραμένει αβέβαιη: μπορεί να είναι εξελληνισμένος Ινδός, Έλληνας σατράπης του Σελεύκου που διατήρησε την εξουσία του και μετά την αλλαγή του επικυριάρχου ή απλώς ηγέτης μισθοφόρων, απροσδιόριστης καταγωγής (θα ψάξω κάτι παραπομπές αύριο για λεπτομέρειες).

        Η συνεχής αναφορά του Σωφύτου του επιγράμματος στα δώματα και το μέγαρον των προγόνων του και στην πατρίδα του οδήγησε τον P. Bernand, έναν από τους εκδότες του επιγράμματος, να υποθέσει πως ο πλάνης έμπορος της επιγραφής είναι απόγονος του ηγεμονίσκου της Αραχωσίας. Εάν η ταύτιση ισχύει, το επίγραμμα γίνεται ακόμη πιο γοητευτικό, καθώς πρόκειται για μια καθαρή περίπτωση Ελληνοϊνδού, η πραγματική απώτερη καταγωγή του οποίου παύει να έχει ουσιαστική σημασία.

  5. rogerios Says:

    Τί να προσθέσω ή να σχολιάσω μετά από παρέμβαση τέτοιας πληρότητας (λέγε ό,τι θέλεις περί υπερβολής);
    Μάλλον να επαναλάβω τα αυτονόητα.
    1. Να θαυμάσω την ποιότητα των ελληνικών του Σωφύτου (και τη… μαγκιά της ακροστιχίδας).
    2. Να επισημάνω ότι ακριβώς τα παρατιθέμενα στο σχόλιο στοιχεία καταδεικνύουν με πολύ συγκεκριμένο τρόπο ότι τα ερωτήματα και οι αβεβαιότητες στο θέμα μας είναι πολύ περισσότερα από τα «ακλόνητα» δεδομένα.

    Και φυσικά να περιμένω υλικό και παραπομπές (όποτε αυτό είναι δυνατό).

  6. γρηγόρης στ. Says:

    Ρογήρε,
    συγχαρητήρια για όλη την προσπάθεια και το αποτέλεσμα!

  7. π2 Says:

    Μετά από μελέτη της πρώτης δημοσίευσης του επιγράμματος, επανέρχομαι με νέα σχόλια και επισημάνσεις κι άλλων ανακριβειών που έσπειρα. 🙂

    Το όνομα του Σωφύτου, αλλά και του πατέρα του, είναι ινδικά τελικά, πέραν αμφιβολίας, παρά τις παλαιότερες απόψεις που άφηναν ανοιχτό το ενδεχόμενο να είναι ελληνικά. Το Σώφυτος είναι ελληνική μεταγραφή (και μετατροπή) του ινδικού ονόματος Subhūti (από μια ρίζα που σημαίνει ευμάρεια), το οποίο μαρτυρείται στην περιοχή, είναι ταιριαστό για τους ηγεμόνες της και ανήκει σε οικογένεια συχνών ονομάτων για την ινδική αριστοκρατία. Το όνομα Νάρατος ανήκει και αυτό σε μια κατηγορία συχνά μαρτυρούμενων ινδικών ονομάτων· ίσως είναι συντετμημένη μορφή του ονόματος Naradatta.

    Τις ίδιες νόρμες ελληνοποίησης του ινδικού ονόματος (φωνητική συγγένεια, ελληνική μορφολογία) έχει και το όνομα του Σωπείθη, Ινδού ηγεμόνα που παραδόθηκε στον Αλέξανδρο το 326 κατά τον Αρριανό και τον Στράβωνα. Αρχικά τον ταύτισαν με τον Σώφυτο των νομισμάτων, μέχρις ότου ο Bopearachchi τους αποσυνέδεσε, θεωρώντας πως ο Σώφυτος των νομισμάτων χρονολογείται λίγο αργότερα (αρχές τρίτου) και κυριαρχούσε σε μια περιοχή βορειότερα της Αραχωσίας, πιθανότατα στη Βακτριανή. Όμως οι εκδότες του επιγράμματός μας πρόβαλαν πολύ πειστικά επιχειρήματα για το ότι ο Σώφυτος των νομισμάτων, ήταν ινδός σατράπης των Μαουρύα κατά τα έτη 295-290 στην Αραχωσία -ινδικό και πάλι έδαφος μετά το 303 αλλά με ισχυρή ελληνική παρουσία στο Κανταχάρ. Ο Σώφυτος αυτός θα μπορούσε να ταυτίζεται με τον ίδιο τον «Σωπείθη» ή με απόγονό του.

    Ο Σώφυτος του επιγράμματος, που επιστρέφει στη γενέτειρά του σχεδόν διακόσια χρόνια αργότερα, είναι πολύ πιθανό να ανήκει στην ίδια οικογένεια, περήφανη για την κληρονομιά της, όπως επιμένει το επίγραμμα, αλλά και με έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, όπως δείχνουν τα νομίσματα του παλαιού Σώφυτου και το επίγραμμα του νέου (Μούσες, Μοίρες, Απόλλων, σπάνιες ελληνικές λέξεις, πλήρης κατοχή της γλώσσας, έπαρση για την ελληνική παιδεία του). Το ακόμη πιο ενδιαφέρον θα ήταν (και η χρονολόγηση του επιγράμματος δεν απαγορεύει την υπόθεση) να έφυγε από την Αραχωσία ο Σώφυτος του επιγράμματος την εποχή που αυτή εντασσόταν και πάλι στην επικράτεια του ελληνοβακτριανού κράτους. Στην περίπτωση αυτή, ο απόγονος μιας πρώην κραταιάς ινδικής οικογένειας αυτοεξορίζεται όταν οι Έλληνες καταλαμβάνουν τη χώρα του, αλλά διατηρεί με επιμονή την ελληνική πτυχή της πολιτιστικής του ταυτότητας. Η φαινομενική αντίφαση είναι εξαιρετικά γοητευτική.

    Κλείνω με μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Στον στ. 11, οι εκδότες διάβαζαν αρχικά: ἐπ’ ἐμπορίηι Σινίων εἰς ἄστεα πολλά. Θα ήταν η πρώτη μαρτυρία για τους Κινέζους στις αρχαίες ελληνικές πηγές αλλά και μια συναρπαστική σύνδεσή τους με ομηρικούς αποήχους (ἄστεα πολλά). Δυστυχώς, μετρικές και μορφολογικές δυσκολίες (οι Κινέζοι μαρτυρούνται σε μεταγενέστερα κείμενα ως Σίναι) επιβάλλουν την ανάγνωση του επιγράμματος που παρέθεσα πριν. Κρίμα. 🙂

    • rogerios Says:

      Αν αρχίσω πάλι τους επαίνους θα εκληφθούν σαν κολακείες; Ας αρκεστώ στην έκφραση της αμέριστης εκτίμησής μου και στις ευχαριστίες για την πολύτμη συνεισφορά σου στη συζήτησή μας!
      Πράγματι τα ονόματα Σώφυτος και Νάρατος είναι κατά πάσα πιθανότητα (αυτό που οι Γάλλοι θα έλεγαν sans doute) ινδικά. Αυτή είναι η άποψη και του Maurice Sartre (“Histoires Grecques”, εκδόσεις Seuil, collection L’ univers historique, Παρίσι 2006, ιστορία αριθ. 22 “Un chapiteau sur les bords de l’ Amou-Daria ou Les Grecs en Bactriane et en Inde“, σελ. 235-246, ειδ. σελ. 244-245) και των C. Grandjean, G. Hoffmann, L. Capdetrey, J.-Y. Carrez-Maratray (“Le monde hellénistique“, éd. Armand Colin, Παρίσι, 2008, σελ. 293-294), που παραπέμπουν άλλωστε και στην αρχική δημοσίευση των Μπερνάρ, Πινώ και Ρουζμόν (σελ. 249-259), την οποία πρώτος εσύ ανέφερες.
      Πολύ μου αρέσει και η «αντιφατική» εκδοχή της ιστορίας που πρότεινες (δηλ. να συνδέεται η παρακμή του οίκου του Νάρατου με την ανάκτηση της Αραχωσίας από τους Έλληνες). Ωστόσο, για κάποιους λόγους μου φαίνονται πιθανότερες οι λιγότερο ρομαντικές εκδοχές: με τόσους ηγεμόνες να εναλλάσσονται στην εξουσία, το πιο πιθανό είναι η οικογένεια να διάλεξε κάποια στιγμή λάθος στρατόπεδο. Ή, ίσως, η παρακμή να είχε αίτια αμιγώς οικονομικά. Ό,τι και να συνέβη, όμως, η ελληνική παιδεία του Σώφυτου, τόσες χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη μεσογειακή κοιτίδα του ελληνισμού, δεν μπορεί παρά να μας συγκινήσει.

    • Archaeologymatters Says:

      Συγχωρέστε με αν ξανα-ανοίγω αυτό το θέμα έτη μετά, αλλά στο θέμα του Σωφύτου ο Bopearachchi ξαναεπανήλθε με αμφιβολίες: στο «Royaumes grecs en Afghanistan: nouvelles données», in L’art d’Afghanistan de la préhistoire à nos jours, Actes d’une journée d’étude, UNESCO 11 mars 2005, CEREDAF 2005, 49-69 και συγκεκριμένα σ. 59-62 φαίνεται να αμφιβάλλει ότι πρόκειται για Ινδό («Les traits physiognomiques de ce personnage sur ses émissions n’ont rien de ceux d’un Indien, mais plutôt d’un Grec. … Il est difficile de justifier cette mascarade pour un souverain si puissant qui a émis un nombre considérable de monnaies avec plusieurs dénominations à deux étalons différents…»). Τοποθετεί δε τη βασιλεία του στα ταραγμένα χρόνια 316-305 (σ. 62)

      • rogerios Says:

        Καλώς όρισες, Archaeologymatters (που και μόνο με το όνομά σου, προκαλείς ρίγη συγκίνησης στον οικοδεσπότη του ιστολογίου και, φαντάζομαι, σε αρκετούς από τους φίλους του.

        Πολύ ενδιαφέρουσα επισήμανση, υποψιάζομαι ότι αφορά τον ηγεμόνα Σώφυτο και όχι τον καλό άνθρωπο της στήλης (αν και βέβαια η διαπίστωση κάποια σημασία θα έχει και για τον δεύτερο).

  8. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Βρήκα τώρα το χρόνο να το ξαναδιαβάσω με την ησυχία μου.
    Ρογήρε, τα σέβη μου!
    …και φυσικά, υποκλίνομαι και στα σχόλια -η ευγενής άμιλλα Ρ. και π2 κάνει θαύματα!
    Και κάτι τελευταίο: μέχρι πρότινος δεν το πίστευα πόσο πολλά και πόσο καλά μπορεί να βρει κανείς στη βίκι, σε κάποιους τομείς· τα λίνκια είναι καταπληκτικά, τεκμηριωμένα και προσεγμένα. Δεν μπορώ να σκεφτώ γιατί δεν ισχύει το ίδιο για τα οθωμανικά, ωστόσο.

    • rogerios Says:

      Δύτη, καλό μεσημέρι και σε ευχαριστώ ξανά για τα καλά λόγια!

      Πράγματι, η Βίκι γίνεται όλο και πιο αξιόπιστη σε αρκετούς τομείς. Κατά τη γνώμη μου βέβαια, όταν πρέπει να γραφεί κάτι, ακόμη και στο πιο χαλαρό και ελεύθερο πλαίσιο ενός ιστολογίου, η Βίκι από μόνη της δεν αρκεί. Για κάποιον, όμως, που έχει μελετήσει στο μέτρο του δυνατού τη βασική βιβλιογραφία (έτσι ώστε να μπορεί να αξιολογήσει και την αξιοπιστία των λημμάτων της Β. στο θέμα του) μπορεί να είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο, ιδίως για να συμπληρώσει ή να εξακριβώσει πληροφορίες για τις οποίες δεν μπορεί να έχει άμεση και εύκολη πρόσβαση στη βιβλιογραφία. Στην περίπτωσή μας τα σχετικά άρθρα της Β. ήταν από αξιόπιστα έως πάρα πολύ καλά (για τα δύο πρώτα μέρη και της γαλλικής και της αγγλικής έκδοσης, για τα δύο τελευταία κυρίως τα της αγγλικής), οπότε μου φάνηκε χρήσιμο να παραπέμπω σχεδόν κατά σύστημα, έτσι ώστε όποιος είχε τη διάθεση να διαβάσει κάτι άμεσα και χωρίς να ψάχνει σε βιβλιοθήκες να μπορεί να πληροφορηθεί περισσότερα στοιχεία.
      Παρεμπ., Τί φταίει άραγε στα οθωμανικά της Β.;

    • Δύτης των νιπτήρων Says:

      Τι φταίει στα οθωμανικά της Βίκι… Δεν ξέρω. Υποθέτω, η κοινότητα των χρηστών που δεν έχει το κρίσιμο βάρος ώστε να επεκτείνεται και στη Β. Θα μου πεις, γιατί, τόσο πολλοί είναι οι ελληνιστές της Βακτριανής; Τι να πω. Ίσως έχει να κάνει και με τη γλώσσα, αν και ούτε η τουρκική βίκι είναι ιδιαίτερα αναλυτική και αξιόπιστη σχετικά με αυτά.

  9. Αγγελος Says:

    «ινδικό ιερό κείμενο που γράφηκε στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. και καταγράφει με τη μορφή προφητείας ιστορικά γεγονότα του 2ου π.Χ. αιώνα»

    Εμ αν είναι έτσι, τότε είναι πράγματι προφητικό! Τι γίνεται εδώ, δεύτερο βιβλίο του Δανιήλ ανακαλύψατε;

    (Να σοβαρολογούμε: μένω κι εγώ έκθαμβος μπροστά στα τόσο ενδιαφέροντα και tantalizing στοιχεία που παραθέσατε, οικοδεσπότης και αναγνώστες!)

    • rogerios Says:

      Άγγελε, διορθώνω πάραυτα το π.Χ. σε μ.Χ. και σε ευχαριστώ που το πρόσεξες (όπως ήταν έβγαζε πολύ γέλιο για όποιον δεν ήταν πολύ ζαλισμένος ώστε να μη το προσέξει). Και, φυσικά, καλώς όρισες!

  10. π2 Says:

    Επανέρχομαι στην κεντρική Ασία, καθώς έπεσε (για λίγο) στα χέρια μου ένα νέο συνθετικό έργο για τη σάγκα των Ελλήνων της κεντρικής Ασίας: François Widemann, Les successeurs d’Alexandre en Asie centrale et leur héritage culturel (Παρίσι 2009, εκδ. Riveneuve). Ογκωδέστατο, καλύπτει όλην την περίοδο από τους Αχαιμενίδες μέχρι τους Κουσάν ηγεμόνες τον δεύτερο μεταχριστιανικό αιώνα.

    Σημειώνω δύο πράγματα. Το ένα είναι η αρκετά έντονη επίθεσή του σε πολλά χρονολογικά συμπεράσματα του Bopearachchi (είχα μείνει στην εποχή που οι χρονολογίες του Β. θεωρούνταν γενικώς αποδεκτές – έχω μείνει πίσω φαίνεται). Το άλλο είναι πως το βιβλίο μου θύμισε άλλη μια επιγραφή που θα έπρεπε να μνημονευτεί – σιγά μην έχανα ευκαιρία. 🙂

    Το χρονολογικό όριο που θέτει στο έργο του ο Widemann είναι ο Κουσάν βασιλιάς Κανίσκα που μνημονεύει και ο οικοδεσπότης μας, επειδή, μεταξύ άλλων, κατήργησε τα ελληνικά ως επίσημη γλώσσα του κράτους του και τα αντικατέστησε με «την γλώσσα των Αρίων», όπως προκύπτει από την επιγραφή του Ραμπατάκ που ανακαλύφθηκε το 1993 (το άρθρο της Wiki στο οποίο παραπέμπω είναι πληρέστατο, έχει όλο το κείμενο σε μετάφραση, και χρήσιμους δεσμούς). Αξιοσημείωτο είναι πως η επιγραφή που βάζει τέλος στη χρήση των ελληνικών στο βασίλειο του Κανίσκα χρησιμοποιεί ελληνικούς χαρακτήρες.

    • rogerios Says:

      Όπως πάντα εξαιρετικός στις επισημάνσεις και στις παραπομπές σου.

      Το πρόσφατο βιβλίο του François Widemann το είχε πρωτοαναφέρει ο Cotsos. Από τότε το ψάχνω κι εγώ, αλλά δεν έχω καταφέρει ακόμη να το βρω, οπότε περιμένω να τα καταφέρω για να του αφιερώσω το χώρο που του αξίζει.

      Ο Κανίσκα είναι πράγματι σημαντική μορφή (ακόμη κι αν δεν μας είναι τόσο συμπαθής, ως υπεύθυνος για τον σχετικό αφελληνισμό της κυρίαρχης κουλτούρας της Βακτριανής). Το παράδοξο της διατήρησης του ελληνικού αλφαβήτου έχει το ενδιαφέρον του. Πάντως, έχω μείνει με την εντύπωση ότι η γραφή της «βακτριανής» γλώσσας (δηλ. αυτής των Τοχάριων) με ελληνικούς χαρακτήρες συνεχίσθηκε για κάποιους αιώνες μετά την παρέμβαση του Κανίσκα.

  11. Giota Says:

    Ενδιαφέρων . Πάντως για τα πιο πρόσφατα στοιχεία μεταξύ ισοτιμιών βοηθάει αυτός ο μετατροπέας νομισμάτων οπού μπορεί κάποιος να κάνει μετατροπή μεταξύ νομισμάτων και να δει σε real time την αξία τον νομισμάτων. Το προτείνω γιατί μπορεί να είναι χρήσιμος.

    • rogerios Says:

      Καλώς όρισες!

      Πράγματι, κι εμένα χρήσιμος μου φαίνεται ο μετατροπέας. Για τις αξίες όμως των νομισμάτων της Αρχαιότητας μόνον υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε (τόσο για την απόλυτη αξία τους, όσο και για τις μεταξύ τους ισοτιμίες).

  12. π2 Says:

    Μια που ξαναζωντάνεψε το νήμα Ρογήρε, να επισημάνω και κάτι που δεν θα είδες σχετικά με τον Bopearachchi.

  13. π2 Says:

    Και κάτι ακόμη, για ένα παράλληλο σύμπαν όπου υπάρχει διαθέσιμος χρόνος: http://frombactriatotaxila.wordpress.com/

    • rogerios Says:

      Ως συνήθως, ανακαλύπτεις πάντα ωραία πράγματα. Μερσί! Είναι και στρασμπουρζουά το παλικάρι…

      Χαλάρωσαν κάπως τα πράγματα από άποψη φόρτου εργασίας; Διακοπές στον ορίζοντα;

      • π2 Says:

        Θα χαλαρώσουν για δυο εβδομάδες τον Αύγουστο, για διακοπές σχεδόν επιβαλλόμενες (αλλιώς δεν θα άντεχα) και μετά θα ξανασφίξουν μέχρι τον Οκτώβριο.

  14. 242 πιατέλες με μεζεδάκια « Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία - QuoterLand Says:

    […] Μπορεί να είναι λεπτομέρεια, αλλά τα ελληνοϊνδικά βασίλεια έφτασαν, το πολύ, ως τον 1ο αιώνα μ.Χ. -για περισσότερα, δείτε το άρθρο του Ρογήρου. […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: