Εγκλήματα κατά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς

  

Διακόπτοντας, λίγο πριν την ολοκλήρωσή της, την αφήγηση της νορμανδικής εποποιίας στην Κάτω Ιταλία, σειρά έχει ένα θέμα που μοιραία θα προκαλέσει αντιδράσεις. Ο στόχος δεν είναι άλλος από το να καταρριφθεί ακόμη ένα στερεότυπο, να καταδειχθεί η ανάγκη μιας πιο αντικειμενικής θεώρησης των ιστορικών γεγονότων, μακριά από αγιογραφικές παρουσιάσεις και ιδεοληψίες. Το «πρόβλημα» έγκειται, αφενός, στο ότι στόχος της παρούσας ανάρτησης (που επιλέχτηκε ενδεικτικά, αλλά όχι και τυχαία) είναι η «Αγία Γαλλική Επανάσταση», δηλαδή ένα ιστορικό γεγονός που παρουσιάζεται συνήθως ως η ολοκλήρωση μιας κοινωνικής και πνευματικής διαδικασίας η οποία καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τις αντιλήψεις της εποχής μας και της κληροδότησε μια σειρά από κατακτήσεις. Ένα ιστορικό γεγονός για το οποίο ο μέσος άνθρωπος έχει μια απολύτως θετική εικόνα. Το «πρόβλημα» έγκειται , αφετέρου, στο ότι ο ρόλος του θύματος ανήκει εν προκειμένω στη χριστιανική Εκκλησία. Τον τελευταίο καιρό οι συζητήσεις σχετικά με καταστροφές πολιτιστικών μνημείων αφορούν περιπτώσεις στις οποίες ο χριστιανισμός είχε ρόλο θύτη (όπως ας πούμε στην περίπτωση των, ιστορικά απολύτως εξακριβωμένων, καταστροφών που υπέστησαν τα μνημεία της αθηναϊκής Ακρόπολης κατά τους πρώτους αιώνες μετά την επικράτηση του χριστιανισμού). Να, όμως, που και η χριστιανική Εκκλησία έχει το μερίδιό της ως παθούσα στον μακρύ κατάλογο των καταστροφών μνημείων και έργων τέχνης, καταστροφές τις οποίες προκάλεσε το πνευματικό τέκνο του Διαφωτισμού, η επανάσταση που διακήρυξε τα δικαιώματα του ανθρώπου. 

 Σκηνή 1η – Μπρυζ, Φλάνδρα: Μόλις έχουμε φτάσει στο ξενοδοχείο «Κράουν Πλάζα», στην ιστορική πλατεία Μπουργκ (τη δεύτερη σε σπουδαιότητα πλατεία της πόλης μετά την πολύβουη Μαρκτ). Το είχα διαβάσει και νωρίτερα στους τουριστικούς οδηγούς, αλλά μου το θύμισε η πινακίδα που πληροφορούσε για τις ώρες κατά τις οποίες είναι δυνατό να επισκεφτούν το υπόγειο του ξενοδοχείου όσοι δεν διαμένουν σ’ αυτό. Οι αίθουσες του υπογείου παρουσιάζουν την ιδιαιτερότητα να στεγάζουν ό,τι έχει απομείνει από τον πάλαι ποτέ καθεδρικό της Μπρυζ : ωραιότατες γοτθικές αψίδες, μερικοί πέτρινοι τοίχοι, λίγες τοιχογραφίες. Βγαίνοντας από το ξενοδοχείο μια λιτή πινακίδα πάνω στην πλατεία μας πληροφορεί ότι «εδώ βρισκόταν κάποτε ο καθεδρικός ναός του Αγίου Δονατιανού ο οποίος καταστράφηκε το 1799″. Από ποιόν άραγε; Όσοι σκέφτηκαν κάποια φυσική καταστροφή ας ανοίξουν τα βιβλία Ιστορίας: το 1795, μετά τις νίκες της στα πεδία των μαχών (Ζεμάπ, 1792, και Φλερύς, 1794), η Πρώτη Γαλλική Δημοκρατία προσαρτά τις, μέχρι τότε, αυστριακές Κάτω Χώρες και την Ηγεμονία της Λιέγης. Πάγια πολιτική της επαναστατικής Γαλλίας (σε ιδεολογικό τουλάχιστον επίπεδο, γιατί για το πρακτικό θα τα πούμε στη συνέχεια) είναι η καταστροφή οποιουδήποτε κτιρίου ή αντικειμένου μπορεί να θεωρηθεί θρησκευτικό σύμβολο και δεν επιδέχεται μετατροπή ως προς τη χρήση του. Η πολιτική αυτή θα εφαρμοστεί και στις προσαρτημένες Κάτω Χώρες. Για τη Μπρυζ αυτό θα έχει ως συνέπεια την απώλεια πολλών μνημείων και έργων τέχνης. Και, φυσικά, την απώλεια του καθεδρικού ναού της, ο οποίος θα κατεδαφιστεί από τις γαλλικές δυνάμεις. 

Σκηνή 2η – Λιέγη, Βαλλονία: Στο κέντρο της πόλης της Λιέγης, δίπλα ακριβώς στα ανάκτορα των επισκόπων-ηγεμόνων που διοίκησαν την περιοχή για οχτώ αιώνες, βρίσκεται η αχανής πλατεία Σαιν-Λαμπέρ. Όλα ωραία, αλλά πού ακριβώς βρίσκεται ο καλός Άγιος Λαμβέρτος, επίσκοπος του Μάαστριχτ; Το μαντέψατε! Το 1795, όταν η πόλη είναι πρωτεύουσα του γαλλικού νομού του Ουρτ, οι γαλλικές δυνάμεις, συνεπικουρούμενες από τους Βέλγους ομοϊδεάτες τους και τον ντόπιο όχλο κατεδάφισαν τον μέχρι τότε καθεδρικό ναό της πόλης και δεν άφησαν κολυμπηθρόξυλο. Σήμερα μπορεί να δει κανείς κάποια απομεινάρια του ναού κάτω από την πλατεία. Βέβαια, πρόκειται για ερείπια του αρχικού ναού που χτίστηκε στα τέλη του 10ου αιώνα. Οι δυνάμεις της επανάστασης έκαναν επαγγελματικά τη δουλειά τους: από τον ναό στην τελική μορφή του δεν έμεινε ουσιαστικά τίποτε. Θα αναρωτηθεί κανείς γιατί την πλήρωσε ο ναός, χώρος λατρείας για τους πιστούς και έργο τέχνης για τους υπόλοιπους, και όχι τα ανάκτορα των επισκόπων. Στόχος της επανάστασης δεν θα έπρεπε να είναι η εξουσία του κλήρου; Την εξήγηση τη δώσαμε ήδη: η επανάσταση δεν είχε κανένα πρόβλημα με ένα οικοδόμημα που επιδεχόταν μετατροπή χρήσης. Άλλωστε, αναφερόμαστε σε χώρο άσκησης κοσμικής πρωτίστως εξουσίας, όπου οι δυνάμεις της νέας τάξης είχαν τη δυνατότητα να υποκαταστήσουν την παλιά.  

  

Σκηνή 3η και 4η – Κλυνύ και Σιτώ, Βουργουνδία: Στα χρόνια του Μεσαίωνα, η γαλλική Βουργουνδία αποτελεί το κέντρο του δυτικού μοναχισμού. Το αββαείο του Κλυνύ, στα νότια της περιοχής, γνωρίζει ταχύτατη ανάπτυξη μετά την ίδρυσή του από τον Γουλιέλμο της Ακυιτανίας (910). Αποκτά φήμη ως σύμβολο αυστηρής τήρησης του Κανόνα του Αγίου Βενεδίκτου. Οικονομική ισχύ χάρη στις δωρεές και σε μια επιθετική πολιτική αγορών. Πολιτική δύναμη ελέγχοντας αναρίθμητες μονές και εκλέγοντας πάπες από τις τάξεις του. Τον 12ο αιώνα ολοκληρώνεται στο Κλυνύ η οικοδόμηση του ναού των Αγίων Πέτρου και Παύλου. Ο ναός ήταν ο μεγαλύτερος στη δυτική χριστιανοσύνη μέχρι την ανέγερση της βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη (160ς αιώνας). 

Ο πλούτος και η ισχύς των Βενεδικτίνων του Κλυνύ οδηγούν πολλούς στο συμπέρασμα ότι το μεγάλο αββαίο της Βουργουνδίας έχει παρεκκλίνει από τα μοναστικά ιδεώδη. Το 1098, ο  Ροβέρτος του Μολέμ ιδρύει λίγο πιο βόρεια, στο Σιτώ (κοντά στη Ντιζόν), το αββαείο  που θα ηγηθεί της προσπάθειας επιστροφής στα πλέον αυστηρά πρότυπα μοναχισμού. Στα χρόνια που ηγούμενος είναι ο Άγγλος Στέφανος Χάρντινγκ (1109-1134) το Σιτώ θα αποκτήσει «παραρτήματα» και θα οργανωθεί το τάγμα των Κιστερκιανών μοναχών. Από το Σιτώ θα αναδειχθεί και ο Άγιος Βερνάρδος, μια από τις σημαντικότερες πνευματικές μορφές του δυτικού Μεσαίωνα (όσο κι αν η αυστηρότητα και ο συντηρητισμός του δεν τον καθιστούν σε μας τόσο συμπαθή), ο οποίος θα ιδρύσει τη μονή του Κλερβώ, στη γειτονική Καμπανία. 

Τα δύο αυτά κέντρα μοναστικής μεταρρύθμισης θα έχουν παρόμοια τύχη στα χρόνια της επανάστασης. Το Κλυνύ θα κλείσει το 1791. Θα υποστεί τους πρώτους βανδαλισμούς, ενώ θα αρχίσει και η λεηλασία των θησαυρών του και η καταστροφή των αρχείων του. Το 1793 θα καταστραφεί το νεκροταφείο του αββαείου: οι επιτύμβιες πλάκες των μνημάτων των μοναχών θα πωληθούν σαν οικοδομικά υλικά. Το 1798, τα οικοδομήματα του συγκροτήματος θα πωληθούν από το Δημόσιο σε έναν εργολάβο από τη Μακόν, ο οποίος θα κατεδαφίσει τον ναό των Αγίων Πέτρου και Παύλου, όπως και τα περισσότερα από τα υπόλοιπα κτίρια. Σήμερα δεν σώζεται ούτε το ένα πέμπτο του μοναστικού συγκροτήματος. Χάθηκαν επίσης αμέτρητα έργα τέχνης, χειρόγραφα μεγάλης αξίας, καθώς και αρχεία που περιείχαν ανεκτίμητα στοιχεία που θα συνέβαλαν στην ακριβέστερη γνώση και την καλύτερη κατανόηση της Ιστορίας του Μεσαίωνα. Ο χαρακτηρισμός έγκλημα κατά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς είναι λίγος  για να αποδώσει αυτό που συνένη στο Κλυνύ. 

Το Σιτώ στάθηκε λίγο πιο τυχερό. Το 1791 πωλήθηκε σε κερδοσκόπους οι οποίοι κατεδάφισαν κτίρια και λεηλάτησαν τους θησαυρούς του (π.χ. τα ξύλινα μέρη του εκκλησιαστικού οργάνου του ναού πουλήθηκαν σαν καυσόξυλα). Η βιβλιοθήκη της μονής (με τουλάχιστον 10.000 χειρόγραφα) κατασχέθηκε από το γαλλικό Δημόσιο: πολλά από τα χειρόγραφα χάθηκαν για πάντα.    

Συμπέρασμα; Δεν είναι στις προθέσεις μας να «δικάσουμε» τη Γαλλική Επανάσταση. Ούτε να αμφισβητήσουμε τη μεγάλη σημασία που έχει ως ιστορικό γεγονός ή την αναντίρρητη συμβολή της στη διαμόρφωση του τρόπου σκέψης και του συστήματος αξιών της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας. Καταδεικνύοντας τα εγκλήματα κατά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς που διαπράχθηκαν στα χρόνια της επανάστασης, με πραγματική αιτία ή απλό πρόσχημα το γεγονός ότι έργα τέχνης συνδέονταν με τη θρησκευτική λατρεία, υπενθυμίζουμε τα αυτονόητα που έχουμε την τάση να λησμονούμε: (1) ουδείς αναμάρτητος (πόσο μάλλον η Γαλλική Επανάσταση για τη γούνα της οποίας υπάρχουν κι άλλα ράμματα), (2) τα ιστορικά γεγονότα δεν υπακούουν στις απλουστεύσεις και διαψεύδουν πάντα τις, συχνότατα ιδεοληπτικές, θεωρητικές κατασκευές. Η περίοδος της Γαλλικής Επανάστασης που συνοδεύεται από την εικόνα της επικράτησης των ιδεών του Διαφωτισμού και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βαρύνεται με μερικές από τις χειρότερες πράξεις φανατισμού, βανδαλισμού και καταστροφής πολιτιστικών μνημείων. 

Εύλογα θα αντιτείνει κανείς ότι υποκύπτουμε στον συνήθη πειρασμό να κρίνουμε τα γεγονότα του παρελθόντος με τα κριτήρια της σύγχρονης εποχής. Ο ισχυρισμός είναι εν μέρει βάσιμος: στο τέλος του 18ου αιώνα δεν επικρατούν οι σύγχρονες αντιλήψεις σχετικά με την προστασία των έργων τέχνης και της πνευματικής κληρονομιάς. Ωστόσο, έχουν ήδη αρχίσει να διαμορφώνονται. Το πρόβλημα είναι ότι τα κριτήρια της εποχής εκείνης για το τί αξίζει να προστατευθεί ενέχουν διακρίσεις: η ρωμαϊκή και ελληνική αρχαιότητα (ίσως ακόμα και η αιγυπτιακή) και η εμπνεόμενη από την κλασική αρχαιότητα Αναγέννηση τα πληρούν. Όχι όμως και ο «παρακατιανός» Μεσαίωνας, τα έργα τέχνης του οποίου έχουν στην πλειονότητά τους την ατυχία να συνδέονται λειτουργικά με τη θρησκευτική λατρεία. 

 Τί διαφοροποιεί, όμως, τις πρακτικές της Γαλλικής Επανάστασης από πράξεις θρησκευτικού φανατισμού, όπως η πρόσφατη καταστροφή των ελληνοβουδιστικών αγαλμάτων στο  Μπαμιγιάν του Αφγανιστάν (2001); Η καταστροφή από τους Ταλιμπάν είναι μια τυπική πράξη θρησκευτικού φανατισμού: εξαλείφω αυτό που πιστεύω ότι αντιβαίνει στις φονταμενταλιστικές θρησκευτικές μου αντιλήψεις χωρίς να λάβω υπόψη την εγγενή αξία του ως έργου τέχνης και το γεγονός ότι αποτελεί σημαντικό στοιχείο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Βεβαίως, και στις καταστροφές της επανάστασης ενυπάρχει σε πρώτο επίπεδο το στοιχείο του τυφλού φανατισμού (για κάποιους τουλάχιστον από τους φυσικούς αυτουργούς). Συνδυάζεται όμως με τον χαρακτηριστικό δυτικό ορθολογισμό (για να μη πούμε ότι καθοδηγείται από αυτόν). Το έργο τέχνης που αποτελεί στόχο του επαναστατικού καθεστώτος αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο ενδεχόμενης οικονομικής εκμετάλλευσης και ως πηγή κέρδους: αν μπορεί να χρησιμοποιηθεί θα διατηρηθεί (ανάκτορο των επισκόπων της Λιέγης). Αν όχι, θα επιλεγεί για να καταστραφεί, όχι όμως «άναρχα». Θα αποτελέσει αντικείμενο πλειστηριασμού, έτσι ώστε να φέρει κέρδος στο δημόσιο ταμείο (μονές της Βουργουνδίας). Στη διαδικασία μπορεί να επιτρέψουμε στον όχλο να προβεί σε κάποιες ελεγχόμενες λεηλασίες (όπου θα την πληρώσουν βιβλία και έγγραφα αρχείων). Τα φιλέτα από οικονομική άποψη, πάντως, θα τα διαχειριστεί το κράτος. 

Και μια κι αναφερθήκαμε σε κέρδος και οικονομική εκμετάλλευση, ας συζητήσουμε αντί επιλόγου και την ανιστόρητη άποψη σύμφωνα με την οποία η Γαλλική Επανάσταση έθεσε τέλος στα φεουδαρχικά προνόμια, «απελευθερώνοντας» τους αστούς από την καταπίεση των ευγενών. Καταρχάς, η προσπάθεια να παρουσιαστεί η Γαλλία του τέλους του 18ου αιώνα ως… φεουδαρχική κοινωνία αντιβαίνει στις πλέον στοιχειώδεις αρχές της ιστορικής επιστήμης: πρόκειται για μια καπιταλιστική κοινωνία εν τω γίγνεσθαι (ίσως ένα κλικ πίσω από την Αγγλία, αλλά πάντως κοντά στις τεχνολογικές και οικονομικές εξελίξεις), στο πλαίσιο της οποίας η αστική τάξη έχει ήδη σημαντικό ρόλο (έστω και αν νέμεται την οικονομική και, περισσότερο, την πολιτική εξουσία με παρέα). Όσον αφορά τα περιβόητα δικαιώματα και προνόμια των ευγενών, κληρονομιά του «κακού» φεουδαρχικού Μεσαίωνα, αυτά έχουν σε σημαντικό βαθμό πριν από την επανάσταση μεταβιβαστεί σε αστούς, οι οποίοι μεριμνούν σχολαστικά ώστε να καρπώνονται όλα τα οφέλη που συνεπάγονται, χωρίς να δεσμεύονται από τις υποχρεώσεις που βάρυναν τον άρχοντα του Μεσαίωνα. Εξάλλου, η ακίνητη περιουσία και τα οικονομικά και φορολογικά προνόμια του αββαείου του Κλυνύ πωλήθηκαν σε επιχειρηματίες κατόπιν πλειστηριασμού. Υπό το πρίσμα αυτό, οι πρακτικές της Γαλλικής Επανάστασης δεν μοιάζουν να αποτελούν την εκδίκηση των αστών σε βάρος των πρώην καταπιεστών τους. Είναι μια «ευφυής» επιχειρηματική κίνηση με την οποία κάποιοι αστοί επιχειρηματίες ξεφορτώνονται οριστικά και άκοπα τους πρώην συνεταίρους τους για να υφαρπάξουν το μερίδιό τους!

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

21 Σχόλια to “Εγκλήματα κατά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς”

  1. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Εγώ θα το έβλεπα μάλλον ανάποδα: το ότι ο Μεσαίωνας συνδέθηκε με φεουδαρχία και κλήρο και εξοβελίστηκε οδήγησε βέβαια στις καταστροφές. Τώρα, το να καταδικάσουμε τη βράση της Γαλλικής Επανάστασης για τις καταστροφές των μνημείων δεν ξέρω αν έχει νόημα. Συμφωνώ απολύτως, ωστόσο, στο ότι παρομοίως νόημα δεν έχει να καταδικάζουμε τους Χριστιανούς που κατέστρεφαν μνημεία της αρχαιότητας, ή ακόμα και να εγκαλούμε τη σημερινή εκκλησία για τη σφαγή της Υπατίας κλπ. Μου φαίνεται φτηνός αντικληρικαλισμός· αν θέλει κάποιος να εγκαλέσει την εκκλησία, έτσι κι αλλιώς, μπορεί να βρει μια χαρά λόγους σε βάθος πεντηκονταετίας χωρίς να χρειάζεται αιώνες και χιλιετίες ιστορικής αναδρομής.

    Πολύ ενδιαφέρον σχετικά με το θέμα της ανάρτησης έχει το «1793» του Ουγκώ, τόχεις διαβάσει; Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια σκηνή όπου ο Ουγκώ περιγράφει με ευφορία τρία παιδάκια που εν πλήρη αθωότητι σχίζουν κομματάκια ένα εικονογραφημένο μεσαιωνικό χειρόγραφο.

    Τώρα, για την ερμηνεία της Γαλλ. Επανάστασης, ανοίγουμε πολύ μεγάλη συζήτηση…

    • rogerios Says:

      Δύτη, καταρχάς να σε συγχαρώ κι από αυτό το μετερίζι για τις επιτυχίες και τη δημοσιότητα των τελευταίων ημερών («Κ» κ.λπ.)!

      Στο θέμα μας, τώρα, το λέω κι εγώ ότι ο σκοπός δεν είναι να βάλουμε τη Γαλλική Επανάσταση στο εδώλιο του κατηγορουμένου, ακριβώς όπως είναι άσκοπο να κατηγορούμε τη σύγχρονη εκκλησία για καταστροφές και εγκλήματα των πρώτων αιώνων μετά την επικράτηση του χριστιανισμού. Σκέφτηκα όμως να βγάλω τη Γαλλική Επανάσταση στην αναφορά για δύο λόγους:
      – Θεωρώ ελαφρώς κουλό το ότι παρουσιάζεται συστηματικά με το μανδύα αγίας, όταν, όπως συμβαίνει συνήθως τα πράγματα είναι γκρίζα. Κάθε περίοδος πολιτικής και κοινωνικής αστάθειες συνοδεύεται από βιαιότητες, ενώ συνήθως παρέχει και την ευκαιρία σε πολλούς για γρήγορη πολιτική άνοδο κι ακόμη πιο γρήγορο πλουτισμό.
      – Οι καταστροφές μνημείων και έργων τέχνης τις οποίες χρεώνεται είναι εξαιρετικά εκτεταμένες και (εδώ υπεισέρχεται ο παράγοντας προσωπική συμπάθεια) αφορούν σχεδόν αποκλειστικά δημιουργίες του Μεσαίωνα. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι οι καταστροφές δεν εξηγούνται μόνο από τον θρησκευτικό χαρακτήρα των έργων του Μεσαίωνα και την προσπάθεια να εξαλειφθούν τα σύμβολα της εξουσίας της Εκκλησίας. Πιστεύω ότι τα μεσαιωνικά έργα τέχνης αποτέλεσαν εύκολο στόχο γιατί με βάση τις αντιλήψεις της εποχής δεν είναι καν άξια να χαρακτηριστούν ως τέτοια.

      Σκέφτομαι ακόμη τί θα μπορούσαμε να μάθουμε αν είχαν διασωθεί τα βιβλία και τα αρχεία που καταστράφηκαν στα χρόνια της Γ.Ε. Δεν πρέπει να ξεχνάμε τη στενή σχέση του ανθρώπου του Μεσαίωνα με το δίκαιο: τα πάντα καταγράφονται προκειμένου να κατοχυρωθούν νομικά τα όποια δικαιώματα. Δεν χρειάζεται παρά να ξεφυλλίσει κανείς π.χ. τη διατριβή του Ζωρζ Ντυμπύ για να δει τον πλούτο των πληροφοριών: συμβάσεις από ανθρώπους κάθε τάξης, από ευγενείς μέχρι δουλοπάροικους (για όσους τυχόν πιστεύουν ότι ο δουλοπάροικος του Μεσαίωνα δεν είχε δικαίωμα στην ιδιοκτησία: θα εκπλαγούν με τα παραδείγματα τουλάχιστον ευκατάστατων ανθρώπων που ανήκαν στη συγκεκριμένη τάξη). Αν προσθέσουμε ότι η διατριβή αφορούσε την περιοχή της Μακόν (δηλ. ακριβώς την περιοχή επιρροής του αββαείου του Κλυνύ) θα συνειδητοποιήσουμε ότι χωρίς τις καταστροφές θα είχαμε μια πληρέστατη εικόνα της μεσαιωνικής κοινωνίας.

  2. buzz Says:

    Εγκλήματα κατά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς/Ρογήρος…

    Τα λερωμένα τ’ άπλυτα του ετά λαΐκ….

  3. Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος Says:

    Εξαιρετική η ανάρτηση!

    Δεν ξέρω αν οι καταστροφές είχαν τελικά και θρησκευτικό χρώμα: λατρεία του Ανώτατου Όντος, θεϊσμός κ.λπ. Ο νέος θεός πρέπει να σκοτώση τον παλιό.

  4. rogerios Says:

    Αθανάσιε, σ΄ευχαριστώ τόσο για τα καλά λόγια όσο και για την καταχώριση στο buzz!
    Δεν ξέρω κατά πόσο έπαιξε ρόλο στην όλη ιστορία των καταστροφών η προσπάθεια της Γαλλικής Επανάστασης να προσφέρει και ένα υποκατάστατο της χριστιανικής θρησκείας! Ειλικρινά δεν ξέρω τί απήχηση είχαν πραγματικά όλες αυτές οι ιστορίες για το Ανώτατο Όν, τη Λογική θεοποιημένη κ.λπ. (πολύ μικρή, έχω την εντύπωση, αλλά λόγω αδυναμίας τεκμηρίωσης λέω να μη ξανοιχτώ). Πιο πολύ μου φαίνεται ότι η παρτίδα παίχτηκε με όρους πολιτικής επικράτησης και, ορθολογικότατης, οικονομικής εκμετάλλευσης. Αναμένω πάντως με ενδιαφέρον κάθε διαφορετική άποψη ή αντίρρηση ( με τη σχετική τεκμηρίωση).

  5. Χρήστος Γ. Μακρυπούλιας Says:

    Όταν οι φονταμενταλιστές του Αφγανιστάν γίνουν απόστολοι δημοκρατικών ιδεωδών, τότε θα κοιτάξω και προς τα εκεί. Προς το παρόν, Ελευθερία, Ισότης, Αδελφότης, ακόμη και αν κατέστρεψαν και κάποια έργα τέχνης. Αρκεί που κρέμασαν τους ιδιοκτήτες τους στον φανοστάτη…

  6. rogerios Says:

    Αγαπητέ Χρήστο, καλώς όρισες και στο ιστολόγιο!
    Σε πρώτη φάση θα αναρωτηθώ απλώς: πού την είδες την ελευθερία, την ισότητα και αδελφότητα στα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης (εκτός ίσως από την ισότητα στη λαιμητόμο);
    Υπεραπλουστεύοντας τα πράγματα, ας πούμε ότι για διάφορους λόγους έχω την τάση να υποβαθμίσω τη σημασία της Γ.Ε. (αν και δεν είναι ακριβώς έτσι), ενώ εσύ το αντίθετο.
    Σε κάποιες φάσεις αιρετικού παροξυσμού σκέφτομαι και το εξής: θα μας έλειπε κάτι από τα θετικά που συνήθως συνδέουμε με τη Γ.Ε., αν η Γ.Ε. δεν είχε συμβεί ποτέ;

  7. γρηγόρης στ. Says:

    Ρογήρε, σκέψου να μπορούσαμε να δούμε πραγματικά τις πόλεις κάτω από τις σύγχρονες πόλεις, πόσο θα άλλαζε η εικόνα μας για πολλά πράγματα. Θα συμφωνήσω με τα όσα λες για την τύχη που είχε ο πολιτισμός του Μεσαίωνα και την μοιραία εξίσωσή του με τον σκοταδισμό (είναι χαρακτηριστικό ότι σε κάθε ιστορική περίοδο έχουμε και έναν «μεσαίωνα» ή «μαύρους χρόνους», οι οποίοι όμως δεν είναι καθόλου έτσι). Καταστροφή μνημείων συναντά κανείς σε όλες τις εποχές και έχει να κάνει και με μια άλλη αντίληψη του τι διατηρούμε, τι προβάλλουμε, τι και πως επαναχρησιμοποιούμε (επιλεκτικά πάντα), ή αλλιώς με την ιδεολογική χρήση του παρελθόντος και την ενσωμάτωσή του ή μετάλλαξη του στο παρόν και την επιλεκτική μνήμη. Ας αναλογιστεί κανείς από τη μια τη λειτουργία του Musée des Beaux-Arts et d’archéologie στην Besançon (1694) και τη μετατροπή του Λούβρου σε δημόσιο μουσείο με την Γ.Ε. (όπως και τι εκτέθηκε) σε συνδυασμό με την καταστροφή των μνημείων, και από την άλλη ότι η πρώτη οργανωνένη προσπάθεια διάσωσης μνημείων έγινε από την Society for the Protection of Ancient Buildings (SPAB) που ιδρύθηκε από τους W. Morris και Ph. Webb το 1877 σε αντίδραση στον τρόπο ανακαίνισης των παλαιών κτιρίων που διασώζονταν στη βικτοριανή Αγγλία, για να καταλάβει ότι το ζήτημα δεν ήταν καθόλου απλό.
    Η άποψη μου είναι πάντως ότι κάθε «επανάσταση» και «αλλαγή» κρίνεται αναπόφευκτα και από το εύρος των ισοπεδωτικών εργασιών….

    • rogerios Says:

      Γρηγόρη, θα συμφωνήσω με το σχόλιό σου, μια και τα παραδείγματα που αναφέρεις αναδεικνύουν το πόσο σύνθετα είναι τα πράγματα και το ότι, αναπόφευκτα ίσως, κάθε ιστορικό γεγονός παρουσιάζει αντιφατικά χαρακτηριστικά (οι καταστροφές από τη μία, η οργάνωση του Λούβρου ως μουσείου από την άλλη).
      Πράγματι, οι καταστροφές ιστορικών μνημείων και έργων τέχνης (χαρακτηρισμός που αποδίδεται σύμφωνα με τα σύγχρονα κριτήρια) αποτελούν διαχρονική συνήθεια στην Ιστορία. Απομόνωσα την περίπτωση της Γαλλικής Επανάστασης επειδή αφενός παρουσιάζεται ως «τέκνο» του Διαφωτισμού (κι επομένως οι πράξεις αυτές έρχονται σε αντίθεση με τις «θεμελιώδεις αρχές» της) και αφετέρου επειδή διαπιστώνεται η ύπαρξη κάποιων ιδιαίτερων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων στο σύνολο των καταστροφών με τις οποίες βαρύνεται η Γ.Ε.
      Η επαναξιολόγηση του Μεσαίωνα είναι ένα μεγάλο θέμα, που πρέπει να αποτελέσει και αντικείμενο χωριστής ανάρτησης, πλην όμως είναι μοιραίο να επανέρχεται σε κάθε συζήτησή μας. Είναι, πάντως, εντυπωσιακό το πώς ενώ για την ιστορική επιστήμη το θέμα έχει λυθεί προ πολλού, στην κοινή γνώμη τα στερεότυπα περί σκοταδισμού ζουν και βασιλεύουν.
      Το ζήτημα που θίγεις με την τελευταία παράγραφο ανοίγει μια πολύ μεγάλη συζήτηση. Με πολύ ενδιαφέρον θα περίμενα τυχόν διευκρινίσεις επ’ αυτού.

      • γρηγόρης στ. Says:

        Πράγματι, η έννοια της καταστροφής, όπως και του τι είναι ιστορικό μνημείο και έργο τέχνης είναι σχετικές και υποκειμενικές, πολύ περισσότερο είναι ιδεότυποι και αυτοί διαμορφωμένοι με σύγχρονα κριτήρια, όπως και εσύ επισημαίνεις. Παρά τις καλές προθέσεις για μια καθολική αποδοχή και εφαρμογή των διεθνών συμβάσεων για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, λίγο αν κοιτάξουμε γύρω και προς τα πίσω, γίνεται κατανοητό τι και πως διατηρείται, προβάλλεται ή θάβεται ακόμη και σήμερα.
        Οι «ισοπεδωτικές» εργασίες, που αναφέρομαι, έχουν να κάνουν με τη χρήση των υλικών τεκμηρίων του παρελθόντος είτε στη σφαίρα του δημόσιου (όλα όσα ανεγείρονται και που, όπως και τι διατηρείται, πως, τι επαναχρησιμοποιείται) είτε του ιδιωτικού, όπως και η διαχείριση των άυλων τεκμηρίων. Συχνά ασχολούμαστε μόνο με το ορατό, την περιγραφή και την ερμηνεία του, αφήνοντας κατά μέρος ή και αδιαφορώντας για μια παράλληλη ανάγνωση στα στρώματα καταστροφής και τα απορρίματα (ό,τι θεωρείται κάθε φορά ως άχρηστο). Αυτήν τη παράλληλη ανάγνωση νομίζω ότι τη κάνεις με επιτυχία στην περίπτωση του αββαείου του Κλυνύ.

  8. rogerios Says:

    Χωρίς να είμαι καθόλου σίγουρος για το επιτυχές της ανάλυσής μου, θα προσθέσω βιαστικά ότι αυτή η «παράλληλη ανάγνωση», όπως την ονομάζεις, είναι τελικά εντελώς απαραίτητη για την κατανόηση των ιστορικών γεγονότων: μας παρέχει τη δυνατότητα να αντιληφθούμε όχι μόνο τις δυνάμεις που συνέβαλαν σε ένα γεγονός, αλλά και αυτές που απελευθερώθηκαν χάρη σ’ αυτό.

  9. andreas Says:

    Έχω ένα τεράστιο σχόλιο, να το βάλω;

  10. andreas Says:

    Mια σελίδα γουόρντ δηλαδή.

  11. andreas Says:

    Στον χάρτη της Βενετίας, ένα μανιφέστο των μέσων του αιώνα βλέπουμε πώς εξελίχθηκε η αντίληψη περί μνημείου, τουλάχιστον σχετικά με την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική και τη ζωγραφική. (Το λινκ βγαίνει τεράστιο και δεν πατιέται, αλλά ρίξτε το στο γκουγκλ και θα το βρείτε στην ελληνική βίκι). Το κείμενο, αν και είναι οδηγός αποκατάστασης που ακολουθούν όλοι, είναι γενικόλογο και συχνά δυσεφάρμοστο κατά περίπτωση. Ο λόγος είναι ότι δίνει κατευθύνσεις για ό λ α τα μνημεία.
    Επειδή έχω κάποια σχέση με το θέμα μνημείο, να προσθέσω δυο σκέψεις. Καταρχήν όταν δημιουργούνταν κάτι που σήμερα θεωρούμε μνημείο προς διατήρηση, τότε δεν ήταν γενικά κι αόριστα «πολιτιστική κληρονομιά», αλλά είχε μια πολύ συγκεκριμένη λειτουργία στην κοινωνία και κυρίως ήταν φορέας ενός ιδεολογικού μηνύματος προς αυτήν. Έτσι πχ, τα μνημεία της Ακρόπολης ήταν κυρίως σύμβολα της (ιμπεριαλιστικής;) ισχύος της Αθήνας και δευτερευόντως ναοί (δηλ. θρησκευτικά σύμβολα). Μπροστά στα αγάλματα που σήμερα θεωρούνται έργα τέχνης (και είναι), οι άνθρωποι λέγανε προσευχές και ξόρκια και αφιέρωναν ένα σωρό τζιτζιμπλίκια. Αντίστοιχη είναι η κατάσταση σήμερα, όπου ένας πιστός χρησιμοποιεί μια εικόνα σαν θρησκευτικό αντικείμενο κι όχι σαν έργο τέχνης ή ιστορικό ντοκουμέντο.
    Υπάρχει και ένα ωραίο επεισόδιο από την Αναγέννηση που δείχνει ότι τα μνημεία ήταν φορείς ιδεολογικών μηνυμάτων. Δε θυμάμαι ακριβώς λεπτομέρειες, αλλά το ρεζουμέ είναι το εξής: σε κάποια ιταλική πόλη το θρησκευτικό κτίσμα (μέγαρο επισκόπου; εκκλησία; δε θυμάμαι) ήταν σε ένα ύψωμα και ο πύργος του φαινότανε από μακριά. Το αστικό κτίσμα (μέγαρο συντεχνιών ή δημαρχείο, επίσης δε θυμάμαι) ξεκίνησε να χτίζεται κάπου παραδίπλα, και είχε κι αυτό πύργο, και μάλιστα πολύ ψηλότερο. Η εξήγηση είναι ότι οι συντεχνίες θέλανε τον πύργο τους ψηλότερο από τον πύργο του επισκοπικού μεγάρου, κι έτσι αναγκάστηκαν να χτίσουν έναν υπερβολικά ψηλό πύργο για να καλύψει και τη διαφορά του υψώματος! Να λοιπόν η αρχιτεκτονική στην υπηρεσία της ταξικής πάλης!
    Το κυρίαρχο λοιπόν είναι το ιδεολογικό μήνυμα που στέλνει το μνημείο. Αυτό πάλι το μήνυμα μ ε τ α β ά λ λ ε τ α ι ανάλογα με την εποχή ή αλλιώς διατυπωμένο κάθε εποχή «φ ο ρ τ ί ζ ε ι» το μνημείο με μια ιδεολογία. Έτσι το πρώην σύμβολο της αθηναϊκής υπεροχής και της αρχαίας πίστης, το κλασικό σύνολο της Ακρόπολης δηλαδή, συμβόλισε στον 19ο αιώνα τη δημοκρατία, την ελευθερία, την ηθική και ό,τι άλλο τελοσπάντων φόρτωσε ο δυτικός πολιτισμός στην αρχαία Ελλάδα. Αντίστοιχα ο 19ος αιώνας από τη μια έδωσε τον ορισμό «μνημείο-πολιτιστική κληρονομιά» σαν μια εξωκοινωνική έννοια, κι από την άλλη φόρτισε τα μνημεία, πολύ λογικά, με εθνική ιδεολογία. Από ‘κει και ο ρομαντικός σεβασμός προς τα μεσαιωνικά μνημεία στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Πριν από τότε δεν υπήρχε σεβασμός προς τα ίδια τα μνημεία, ανεξάρτητα απ’ το αν σέβονταν την εικόνα που πρέσβευαν. Για παράδειγμα, όλος ο χαλκός του υπέροχου μπαρόκ κιβωρίου του Αγίου Πέτρου της Ρώμης (κιβώριο είναι στα γρήγορα τέσσερις κίονες που στηρίζουν θόλο), προέρχεται από την κατασκευή της στέγης του προστώου του Πανθέου. Θαυμασμός για την αρχαιότητα και την εικόνα που φτιάξαμε γι’ αυτήν, αλλά όχι σεβασμός για την υλική της υπόσταση.
    Είχα κι άλλα, αλλά τα ‘σβησα γιατί βγαίνανε πάρα πολλά. Είμαι και πολυλογάς, οπότε κάποια άλλη φορά. Θέλω να κλείσω όμως λέγοντας ότι το μνημείο σήμερα τείνουμε να μην το βλέπουμε ρομαντικά, σαν απομεινάρι μιας άλλης (και ωραίας) εποχής, που μας αρέσει ή όχι για κάποιο λόγο. (Εγώ λατρεύω το μεσαίωνα γιατί ακριβώς είναι μια εποχή που άμα βγάλεις τα στερεότυπα έχεις πολλά να ανακαλύψεις, αλλά δεν είναι αυτός ο λόγος που πρέπει να συντηρούμε τα μεσαιωνικά μνημεία). Σήμερα το μνημείο τείνουμε να το δούμε σαν ιστορικό + αισθητικό + πολιτιστικό ντοκουμέντο, κομμάτι της σημερινής εποχής κι όχι μιας άλλης. Κύρια σημασία (πρέπει) να έχει η αυθεντικότητά του κι όχι η ιδεολογία που το φορτίζουμε. Αλλά επειδή εδώ αρχίζει να μπάζει νερά, σταματάω!
    Και πολύ χάρηκα που επιτέλους είμαι σε θέση να σχολιάσω και όχι να ρωτήσω 🙂

    • rogerios Says:

      Πολύ καλά έκανες, λοιπόν, κι έγραψες και έστειλες το συγκεκριμένο κείμενο. Σε ευχαριστώ πολύ, άλλωστε το σχόλιό σου συνοψίζει πολύ εύστοχα τα ουσιώδη στοιχεία της έννοιας του μνημείου και την εξέλιξή της διαχρονικά. Σχεδόν σε όλα όσα γράφεις συμφωνώ απόλυτα. Νομίζω κι εγώ ότι η έννοια του ιστορικού μνημείου, όπως τουλάχιστον την αντιλαμβανόμαστε, είναι πολύ πρόσφατη (ας πούμε από τον 19ο αι.). Βεβαίως, όσον αφορά τα μνημεία της Αρχαιότητας, η έννοια αρχίζει να υφίσταται – έστω και υπό διαμόρφωση – ήδη από τα χρόνια της Αναγέννησης. Μέχρι τότε η αξία κάθε κτιρίου ήταν αμιγώς λειτουργική: είτε χρηστική και μόνο είτε με σκοπό «προπαγάνδας» (τη διακήρυξη του μεγαλείου και της ισχύος αυτού που το ανέγειρε – φυσικού προσώπου ή κρατικής οντότητας). Ό,τι παλαιότερο δεν μπορούσε να εκπληρώσει κάποια από τις δύο αυτές αποστολές ήταν καταδικασμένο σε καταστροφή. Αλλά σταματώ κι εγώ γιατί απλά θα αρχίσω να επαναλαμβάνω ότι ήδη ανέλυσες. Μερσί!

  12. andreas Says:

    Παρακαλώ! Είναι η πρώτη φορά που χαρακτηρίζουν κείμενό μου «εύστοχο»! :-0

    • rogerios Says:

      Δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι πρόκειται για πρώτη φορά. Εμμένω, λοιπόν, στις κρίσεις και τους χαρακτηρισμούς μου (και αναμένω κι άλλα τέτοια κείμενα).

  13. tanoswerder Says:

    Σωστά! Και δεν ξέρω αν το έβαλες, αλλά ας μην ξεχνάμε και τον απαγχονισμό των Καρμελιτών Μοναχών του Κομπίν!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: