Μερικά πράγματα που γνωρίζουμε για την Υπατία

Τώρα που οι περισσότεροι από εσάς έχετε ήδη δει την τελευταία ταινία του Αμενάμπαρ, τώρα που τα μισά σχεδόν ελληνικά ιστολόγια έχουν αφιερώσει αναρτήσεις στην Υπατία, τώρα που οι αντιμαχόμενες παρατάξεις (ας πούμε αντίπαλοι και φίλοι της Εκκλησίας, μια κι ακόμα δεν έχω ξεκαθαρίσει στο μυαλό μου αν όροι όπως «αντικληρικαλιστής» και  «αντικληρικός» είναι δόκιμοι) διασταύρωσαν τα ξίφη τους και τα πνεύματα έχουν κάπως ηρεμήσει, είναι καιρός να δούμε με ψυχραιμία την ιστορία αυτής της γυναίκας που για πολλούς και διάφορους λόγους έγινε, ίσως διαχρονικά, σύμβολο τόσων ιδεών και ιδεολογιών (τόσο αυτοτελώς όσο και «αντιστικτικά»): σύμβολο του τέλους της Αρχαιότητας όπως την αντιλαμβάνεται ο δυτικός άνθρωπος, σύμβολο της ελευθερίας του πνεύματος απέναντι στον σκοταδισμό, σύμβολο του φεμινισμού ενάντια στην ανδρική καταπίεση, σύμβολο της πίστης στο δωδεκάθεο κατά του χριστιανισμού, σύμβολο των ορθόδοξων χριστιανών της Κωνσταντινούπολης ενάντια στους «μιαρούς» της Αλεξάνδρειας που λίγο αργότερα θα προσχωρήσουν μαζικά στον μονοφυσιτισμό, σύμβολο της σωφροσύνης, του μέτρου και της εγκράτειας, σύμβολο του προτεσταντισμού κατά του καθολικισμού, σύμβολο του Διαφωτισμού ενάντια στην Εκκλησία, σύμβολο του ρομαντισμού και… ποιός ξέρει τι άλλο.

Ι. Από τα γεγονότα στον μύθο

Οι πηγές:

«Ην τις γυνὴ ἐν τῇ Ἀλεξανδρείᾳ͵ τοὔνομα Ὑπατία· αὕτη Θέωνος μὲν τοῦ φιλοσόφου θυγάτηρ ἦν· ἐπὶ τοσοῦτον δὲ προὔβη παιδείας͵ ὡς ὑπερακοντίσαι τοὺς κατ΄ αὐτὴν φιλοσόφους͵ τὴν δὲ Πλατωνικὴν ἀπὸ Πλωτίνου καταγομένην διατριβὴν διαδέξασθαι͵ καὶ πάντα τὰ φιλόσοφα μαθήματα τοῖς βουλομένοις ἐκτίθεσθαι· διὸ καὶ οἱ πανταχόθεν φιλοσοφεῖν βουλόμενοι κατέτρεχον παρ΄ αὐτήν. Διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτῇ ἐκ τῆς παιδεύσεως σεμνὴν παρρησίαν καὶ τοῖς ἄρχουσι σωφρόνως εἰς πρόσωπον ἤρχετο· καὶ οὐκ ἦν τις αἰσχύνη ἐν μέσῳ ἀνδρῶν παρεῖναι αὐτήν· πάντες γὰρ δι΄ ὑπερβάλλουσαν σωφροσύνην πλέον αὐτὴν ᾐδοῦντο καὶ κατεπλήττοντο. Κατὰ δὴ ταύτης τότε ὁ φθόνος ὡπλίσατο· ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν· καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον· καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο· ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν» (Σωκράτης ο Σχολαστικός «Εκκλησιαστική Ιστορία», βιβλίο Ζ΄, κεφάλαιο 15).

Η ιστορία που μας διηγείται ο Κωνσταντινουπολίτης Σωκράτης ο Σχολαστικός  (ή Ιστορικός, 380- περ. 440), χριστιανός, αλλά υποστηρικτής του Νοβατιανού κι επομένως ιδεολογικός αντίπαλος του Κυρίλλου Αλεξανδρείας, είναι καθ’ όλα συναρπαστική και περιέχει όλα τα στοιχεία που θα δημιουργήσουν ένα πραγματικό μύθο γύρω από το πρόσωπο της Υπατίας. Μια γυναίκα, κόρη φιλοσόφου, διδάσκει στην Αλεξάνδρεια φιλοσοφία ακολουθώντας τον κατά Πλωτίνο νεοπλατωνισμό. Και μόνο το γεγονός ότι πρόκειται για γυναίκα καταδεικνύει το εξαιρετικό της περίπτωσης, λαμβάνοντας υπόψη την άθλια κοινωνική θέση της γυναίκας στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα (τα παραδείγματα γυναικών της αρχαιότητας με μόρφωση και προσωπικότητα είναι ελάχιστα και αφορούν κυρίως εταίρες, άντε και κάποιες Σπαρτιάτισσες). Υπόδειγμα μόρφωσης και ηθικής αποκτά πολλούς μαθητές από την καλή κοινωνία της πόλης και ασκεί επιρροή σε πρόσωπα που κατέχουν ανώτατα αξιώματα, μεταξύ των οποίων και στον έπαρχο Ορέστη. Αυτή ακριβώς η σχέση προκαλεί την οργή κύκλων προσκείμενων στον πατριάρχη της Αλεξάνδρειας Κύριλλο. Κάποιοι πιστοί του τελευταίου οδηγούν την Υπατία στο Καισάριο, δηλαδή στο κτίριο που κάποτε ήταν ναός αφιερωμένος στον αυτοκράτορα και πλέον έχει μετατραπεί σε χριστιανική εκκλησία, όπου και τη θανατώνουν με τον πλέον ειδεχθή τρόπο: την κατακρεουργούν με θραύσματα αγγείων («όστρακα»), διαμελίζουν το νεκρό σώμα της και το καίνε (άνοιξη του 415). 

Πέρα από τη μαρτυρία του Σωκράτη, οι διαθέσιμες πηγές περιλαμβάνουν: (1) τον Βίο του Ισιδώρου, που γράφτηκε (μεταξύ του 480 και του 495) από τον μαθητή του, τον Δαμάσκιο τον Δαμασκηνό ή Διάδοχο, τελευταίο σχολάρχη της νεοπλατωνικής σχολής των Αθηνών. Το έργο, που διασώθηκε χάρη στον πατριάρχη Φώτιο, είναι καταρχήν ευνοϊκά διακείμενο προς την Υπατία (ο συγγραφέας του ήταν πιστός του δωδεκάθεου), πλην όμως θέτει υπό αμφισβήτηση τις ικανότητές της ως φιλοσόφου (την χαρακτηρίζει ως «γεωμέτρη») και, όλως παραδόξως, της αποδίδει την ιδιότητα της συζύγου του δασκάλου του, του Ισίδωρου, έστω κι αν, κατά τον Δαμάσκιο, επρόκειτο για «λευκό» γάμο (σε κάθε περίπτωση ο γάμος αυτός θεωρείται απίθανος μια και ο Ισίδωρος γεννήθηκε μάλλον μετά τον θάνατο της Υπατίας ). (2) Το Χρονικό του Ιωάννη, επισκόπου Νικίου, στην Αίγυπτο (τέλος 7ου αιώνα), το οποίο υποστηρίζει σαφώς τον Κύριλλο και επικροτεί τη δολοφονία, χαρακτηρίζοντας την Υπατία μάγισσα, λόγω της ενασχόλησής της με την αστρονομία. Η στάση του Ιωάννη μπορεί να εξηγηθεί από δύο λόγους: πρώτον, γράφει στα χρόνια που η Αίγυπτος είναι πια μουσουλμανική και, επομένως, ως εκπρόσωπος μιας απειλούμενης θρησκευτικής μειονότητας, οπότε είναι δύσκολο να κατακρίνει ενέργειες των πιστών της. Δεύτερον, ακριβώς η επίδραση του ισλαμισμού, που είναι ακόμη πιο σκληρός απέναντι στον πολυθεϊσμό απ’ ό,τι ο χριστιανισμός του ελληνόφωνου κόσμου, επιβάλλει στάση καταδίκης των παγανιστικών ιδεών. (3) το βυζαντινό λεξικό που είναι γνωστό με το όνομα Σούδα  ή Σουΐδα (10ος αι.): οι, σαφώς θετικές για τη φιλόσοφο, αναφορές στην Υπατία πρέπει να είχαν ως βασική πηγή το έργο του Δαμάσκιου. (4) Πρωτίστως, οι (συνολικά 159) επιστολές του μαθητή της Υπατίας Συνέσιου του Κυρηναίου, επτά από τις οποίες απευθύνονται προσωπικά στη φιλόσοφο. Το υλικό αυτό παρέχει ανεκτίμητες πληροφορίες για τη ζωή, τη σκέψη και το έργο της Υπατίας και του κύκλου των μαθητών της.

Ο μύθος της Υπατίας. Βυζάντιο και Αναγέννηση: Για το χριστιανικότατο Βυζάντιο, η εικόνα της Υπατίας (όχι και τόσο παράδοξα, αν λάβουμε υπόψη τις θετικές αναφορές στη Σούδα, αλλά και την περιφρόνηση προς τους μετέπειτα Μονοφυσίτες χριστιανούς της Αλεξάνδρειας) είναι αυτή της γυναίκας που συμβολίζει την ηθική και το μέτρο. Δεν είναι τυχαίο που ο ιστορικός και λόγιος Νικηφόρος Γρηγοράς (1295-1360) χαρακτηρίζει την αυτοκράτειρα Ευδοκία Μακρεμβολίτισσα (σύζυγο του Κωνσταντίνου Ι΄ Δούκα και του Ρωμανού Δ΄ Διογένη) ως «δεύτερη Υπατία», προκειμένου να εξάρει την καλλιέργειά της. Όσο για τη δυτική Αναγέννηση, με το πνεύμα λατρείας προς την ελληνική αρχαιότητα, θα ήταν δύσκολο να ξεχάσει εντελώς την Υπατία. Σύμφωνα με μια ιστορία που δεν είναι δυνατό να εξακριβωθεί, στον διάσημο πίνακα «Η Σχολή των Αθηνών» ο Ραφαήλ απεικόνισε μεταξύ των μεγάλων σοφών της Αρχαιότητας και την Υπατία. Για πολλούς, όμως, το πρόσωπο που αποδίδεται στην Υπατία είναι ο Φραντσέσκο Μαρία ντέλλε Ρόβερε, ανηψιός του πάπα Ιουλίου Β΄ και μετέπειτα δούκας του Ούρμπινο. Η παράδοση λέει ότι όταν ο Ραφαήλ παρουσίασε το έργο του και, εξηγώντας τα εικονιζόμενα πρόσωπα, έκανε λόγο για την Υπατία, κάποιος από τους παριστάμενους καρδινάλιους παρατήρησε ότι καλό θα ήταν να σβηστεί από το έργο ένα πρόσωπο που θα μπορούσε να προκαλέσει δυσάρεστους για την Εκκλησία συνειρμούς. Οπότε κι ο Ραφαήλ «μεταμόρφωσε» την Υπατία σε παπικό ανηψιό! 

Νεότεροι χρόνοι: Ο μύθος της Υπατίας θα γιγαντωθεί, όμως, στους νεότερους χρόνους. Η αφετηρία είναι η έκδοση του βιβλίου του Αγγλοϊρλανδού Τζων Τόλαντ, στο Λονδίνο το 1720. Όπως θα έχετε παρατηρήσει, οι τίτλοι των βιβλίων τη εποχής εκείνης δεν διακρίνονταν για τη συντομία τους, καθώς αποτελούσαν μάλλον περίληψη του περιεχομένου και διακήρυξη της βασικής ιδέας του βιβλίου. Με κίνδυνο να υπερβώ το επιτρεπόμενο όριο λέξεων ανά ανάρτηση, παραθέτω ολόκληρο τον τίτλο του συγγράμματος του Τόλαντ: «Hypatia, or the History of a Most Beautiful, Most Virtuous, Most Learned and in Every Way Accomplished Lady; Who was Torn to Pieces by the Clergy of Alexandria, to Gratify the Pride, Emulation and Cruelty of the Archbishop, Commonly but Undeservedly Titled St. Cyril«. Ο τίτλος καθιστά σαφές το περιεχόμενο, καθώς, με δόσεις λογικής, φανατισμού και ρομαντισμού, ο Τόλαντ παρουσιάζει την Υπατία ως σύμβολο της ελεύθερης σκέψης που αντιμετωπίζει τον χριστιανικό σκοταδισμό. Ο Τόλαντ ανατράφηκε ως καθολικός, ασπάστηκε στη συνέχεια τον προτεσταντισμό και, κατά τις πνευματικές του αναζητήσεις, προσέγγισε τις ιδέες του ντεϊσμού. Απάντηση στις ιδέες του Τόλαντ θα δώσει, σε εντελώς ανάλογο ύφος, το βιβλίο του Τόμας Λιούις «The History of Hypatia, a Most Impudent School Mistress. In Defense of Saint Cyril and the Alexandrian Clergy from the Aspersions of Mr Toland» (Λονδίνο 1721). Ευθύς εξαρχής, λοιπόν, η ιστορία της Υπατίας γίνεται αντικείμενο ιδεολογικών αντιπαραθέσεων που διεξάγονται με όρους οπαδικού φανατισμού.  

Τη σκυτάλη παίρνει στη συνέχεια ο γαλλικός Διαφωτισμός, ο οποίος, του Βολταίρου προεξάρχοντος, παρουσιάζει την Υπατία ως προσωποποίηση της καλλιέργειας, της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας και της ελευθερίας του πνεύματος, σε αντίθεση, φυσικά, με τη στάση της Εκκλησίας. «Ο Λόγος και η Ελευθερία δολοφονήθηκαν από τους κεκαρμένους μπράβους του Κύριλλου, τους οποίους ακολουθούσε όχλος φανατικών» (Βολταίρος «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau du fanatisme écrit vers la fin de 1736«, Παρίσι 1738, σ. 185).

Ο θαυμασμός προς την Υπατία θα εκφρασθεί κι από πολλούς λογοτέχνες (ιδίως της ρομαντικής περιόδου), όπως ο Λεκόντ ντε Λιλ (ποίημα Υπατία, σε δύο εκδόσεις, 1847 και 1874, από τις οποίες μόνο η δεύτερη υιοθετεί την αντιεκκλησιαστική επιχειρηματολογία, και θεατρικό δράμα Υπατία και Κύριλλος) και ο Νερβάλ (Nouvelles, I: Les Filles du Feu. Angélique, 1854). Αλλά και κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα και των πρώτων χρόνων του αιώνα μας, τα βιβλία (λογοτεχνικά και ιστορικά) που αναφέρονται στην Υπατία είναι αρκετά: για ένα σχεδόν πλήρη κατάλογο μπορεί κανείς να ανατρέξει στο αφιέρωμα που έκανε στην ταινία του Αμενάμπαρ ο εξαιρετικός ιστότοπος Peplum: images de l’ Antiquité: Cinéma et BD. Για λόγους καθαρά προσωπικών προτιμήσεων, αναφέρουμε το μυθιστόρημα του Ουμπέρτο Έκο «Μπαουντολίνο«, όπου (στα κεφάλαια 32 έως 35) ο επώνυμος ήρωας συναντά, σε συνθήκες που ξεπερνούν κάθε φαντασία, και ερωτεύεται την «Υπατία» του, σε κλίμα γλυκύτατου ρομαντισμού. 

Η πρόσφατη κινηματογραφική ταινία του Αμενάμπαρ: Ο εξαιρετικά προικισμένος Ισπανοχιλιανός σκηνοθέτης Αλεχάνδρο Αμενάμπαρ (γεννήθηκε στο Σαντιάγο της Χιλής το 1972, αλλά μεγάλωσε στην Ισπανία) επέλεξε ως θέμα της τελευταίας ταινίας του την Υπατία. Η  Άγκορα, που άρχισε να προβάλλεται στις ισπανικές κινηματογραφικές αίθουσες τον Σεπτέμβριο του περασμένου έτους, αποτελεί ήδη μια από τις μεγαλύτερες εμπορικές επιτυχίες του ισπανικού κινηματογράφου. Έχοντας ως πρωταγωνίστρια την ωραιότατη Ρέιτσελ Βάις στον ρόλο της Υπατίας, η ταινία είναι υποψήφια για 13 βραβεία Γκόγια (τα ισπανικά Όσκαρ, ας πούμε). Όπως αποδεικνύεται τόσο από την ίδια ταινία όσο και από τις σχετικές δηλώσεις του δημιουργού της, η Άγκορα διαπνέεται από τη μανιχαϊστική λογική της αντιπαράθεσης της ελευθερίας του πνεύματος με τον θρησκευτικό φανατισμό και σκοταδισμό, ενισχυμένη με δόσεις φεμινισμού. Προφανώς μια τέτοια παρουσίαση είναι πολύ πιο βολική για ένα φιλμ από την αναζήτηση της ιστορικής πιστότητας, η οποία δίνει κατ’ ανάγκη πολύ λιγότερο ελκυστικά αποτελέσματα, δίχως απόλυτα καλούς και απόλυτα κακούς. Δεν δικαιολογεί όμως ούτε τις όποιες δηλώσεις του σκηνοθέτη που διακρίνονται από μια αφελή ανάγνωση της Ιστορίας (στο στυλ το τέλος του πνεύματος και η απαρχή δεκαπέντε αιώνων σκοταδισμού) ούτε την προσπάθεια να αποδειχθεί ότι η ταινία είναι ιστορικά ακριβής. Όσον αφορά το αισθητικό αποτέλεσμα, μπορούμε να πούμε ότι μας φάνηκε αρκετά καλό. Επίσης, η προσπάθεια αναπαράστασης της Αλεξάνδρειας του 4ου-5ου αιώνα δεν μπορεί να θεωρηθεί αποτυχημένη (μολονότι οι συντελεστές του φιλμ ενέδωσαν στον πειρασμό των πολλών καθαρά αιγυπτιακών στοιχείων και παρά ορισμένες επιμέρους αστοχίες όπως ο εξοπλισμός των λεγεωνάριων που παραπέμπει σε εποχές ως τον 2ο αιώνα). Όσον αφορά την αμιγώς καλλιτεχνική αξία της ταινίας, περιοριζόμαστε στην επισήμανση ότι οι κριτικοί δεν της επιφύλαξαν διθυράμβους, χωρίς πάντως και να τη θάψουν. Πέρα από τις κριτικές σχετικά με τα μηνύματα και την «ιδεολογία» της ταινίας (όπου, όπως ήταν φυσικό, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ομοφωνία), επισημάνθηκαν αδυναμίες που αφορούν τη δομή της. Αρκετές κριτικές, όλων των τάσεων, μπορεί να βρεί κανείς στο αναλυτικό και κατατοπιστικότατο αφιέρωμα του ιστότοπου Peplum. Για μια ενδιαφέρουσα ελληνική κριτική της ταινίας μπορούμε να συστήσουμε την ανάρτηση στο ιστολόγιο του old-boy. Η προβολή του φιλμ στην Ελλάδα προκάλεσε αρκετό θόρυβο, αν κρίνουμε από τον μεγάλο αριθμό άρθρων σε ιστολόγια (το πλήθος τους συναγωνίζεται τις αναρτήσεις που είχαν θέμα το διαζύγιο της εθνικής τηλεπαρουσιάστριας πρωϊνών εκπομπών). Το θέμα της ταινίας προκάλεσε σειρά σφοδρών αντιπαραθέσεων μεταξύ εγχώριων «αντικληρικαλιστών» και υπερασπιστών της Εκκλησίας. Ενδεικτικά αναφέρουμε, για την πρώτη κατηγορία, τη σχετική ανάρτηση του γνωστού ιστολογίου Ροϊδη Εμμονές και, για τη δεύτερη, το άρθρο που δημοσιεύθηκε στο ιστολόγιο της Ορθόδοξης Ομάδας Δογματικής Έρευνας. Για περισσότερα δεν έχετε παρά να αναζητήσετε την Υπατία π.χ. στο Γκουγκλ και να εκμεταλλευθείτε τα εκατοντάδες αποτελέσματα που θα δώσει η αναζήτηση.

ΙΙ. Η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας

Ωστόσο, οι ιστορικές πηγές μας επιτρέπουν να διαμορφώσουμε μια πληρέστερη, ακριβέστερη και πιο αντικειμενική εικόνα των γεγονότων που αφορούν την Υπατία απ’ ό,τι όλες οι πολεμικές ή οι λογοτεχνικές αναφορές οι οποίες εν πολλοίς στηρίζονται στον μύθο που δημιουργήθηκε για τη φιλόσοφο της Αρχαιότητας. Ας επιχειρήσουμε να ξεδιαλύνουμε το ζήτημα με οδηγό, για μια φορά ακόμη, το προσφιλέστατο σε μας βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Μωρίς Σαρτρ «Histoires Grecques» (collection L’ Univers Historique, εκδόσεις Seuil, Παρίσι 2006, ιστορία αριθ. 43 – και τελευταία του βιβλίου –  «La mort d’ Hypatie ou Rester païen dans un monde chrétien», σελ. 437-447, κείμενο που αποτελεί ελαφρώς τροποποιημένη έκδοση άρθρου το οποίο πρωτοδημοσιεύθηκε στο περιοδικό εκλαΐκευσης της Ιστορίας L’ Histoire, αριθ. 306, Φεβρουάριος 2006, σελ. 72-76). Όπως σημειώνει ο ιστορικός (όπ.π., σελ. 438-439) «η ιστορία της Υπατίας εξέφυγε του πεδίου μελέτης των ιστορικών πριν καν βρεθεί σ’ αυτό, ενώ το ιδεολογικό διακύβευμα που, εδώ και σχεδόν τρεις αιώνες, συνέδεε ο καθένας με το όνομά της συσκότισε κατά κάποιο τρόπο την πραγματικότητα. Εντούτοις, παρά τις αβεβαιότητες που χαρακτηρίζουν τις πηγές, είναι δυνατό να κατανοήσουμε καλύτερα τόσο το ιστορικό πρόσωπο της Υπατίας όσο και τις συνθήκες του θανάτου της. Στοιχείο που ουδόλως αναιρεί το ενδιαφέρον που παρουσιάζει το ιστορικό πρόσωπο και το τραγικό τέλος του, μολονότι πρέπει προφανώς να του αποδώσουμε διαφορετική σημασία από αυτήν που φαντάζονταν οι πρώτοι θαυμαστές του».

– Κόρη επιφανούς λογίου, του φιλοσόφου και μαθηματικού Θέωνος (335-405), ο οποίος θα αποτελέσει και τον πρώτο και κύριο δάσκαλό της, η Υπατία γεννιέται στην Αλεξάνδρεια, κατά πάσα πιθανότητα, το 355. Στις επιστολές του, ο μαθητής της Συνέσιος, απευθύνεται στην Υπατία με εκφράσεις σεβασμού που αρμόζουν σε γυναίκα σαφώς μεγαλύτερης ηλικίας από εκείνον. Επομένως, κατά το χρονικό σημείο της δολοφονίας της, η Υπατία έχει φτάσει στην ηλικία των εξήντα ετών, «στοιχείο που δεν αναιρεί το ειδεχθές του εγκλήματος, αλλά πάντως διαλύει τις ερωτικές φαντασιώσεις που προκαλεί το ξεγύμνωμα της παρθένου» (M. Sartre, όπ.π., σελ. 439). Οπότε, όπως αντιλαμβάνεσθε, ουδεμία σχέσις με την ωραία Ρέιτσελ.

– Στο (σχετικά πρόσφατο) παρελθόν, επικρατούσε η ιδέα ότι το σύνολο του έργου της Υπατίας έχει χαθεί. Σήμερα, αντιθέτως, η κυρίαρχη αντίληψη είναι ότι πρέπει να διασώζεται το μεγαλύτερο μέρος του. Για παράδειγμα, οι εκδόσεις των έργων του Κλαύδιου Πτολεμαίου που έφτασαν ως τις μέρες μας είναι μάλλον αυτές που σχολίασε η Υπατία. Σε τέτοια περίπτωση, φυσικά, είναι δυσχερές να διακριθεί ό,τι ανήκει στην Αλεξανδρινή φιλόσοφο. Είναι, όμως, δυνατό να συναχθούν κάποια συμπεράσματα. Το έργο της Υπατίας δεν είναι ριζοσπαστικό και καινοτόμο. Δεν της πιστώνεται κάποια πρωτότυπη θεωρία (μαθηματική ή φιλοσοφική), ούτε κάποια ανακάλυψη. Το έργο της είναι κυρίως διδακτικό και ερμηνευτικό, αφορά τον σχολιασμό μαθηματικών και αστρονομικών συγγραμμάτων (αφενός του Απολλώνιου από την Πέργη της Παμφυλίας και του Διόφαντου του Αλεξανδρέως, αφετέρου του Κλαύδιου Πτολεμαίου). Ο Συνέσιος της αποδίδει την εφεύρεση του αστρολάβου: δεδομένου ότι σώζονται αστρολάβοι παλαιότεροι κατά ένα τουλάχιστον αιώνα από την εποχή της Υπατίας, κάτι τέτοιο αποκλείεται (ο Αμενάμπαρ, ξεπερνώντας κάθε λογική, εμφανίζει την Υπατία σαν ένα πρώιμο… Γαλιλαίο!). Το φιλοσοφικό της έργο διαπνέεται από τον νεοπλατωνισμό του Πλωτίνου. Φαίνεται ότι είχε σχολιάσει έργα του Πυθαγόρα, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.

– Η Υπατία είχε δημιουργήσει ένα στενό κύκλο πιστών μαθητών. Μεταξύ αυτών που παρακολούθησαν επί σειρά ετών τα μαθήματά της καταλέγονται ο Συνέσιος, χριστιανός που θα γίνει επίσκοπος της Πτολεμαΐδας της Κυρηναϊκής το 411, ο Ολύμπιος, πλούσιος γαιοκτήμονας από τη Σελεύκεια της Πιερίας στη Συρία, και ο Κύρος ο Πανοπολίτης, μετέπειτα επίσκοπος του Κοτυαίου της Φρυγίας. Εκτός από αυτούς, στις επιστολές του Συνέσιου μνημονεύονται πολλά ακόμη ονόματα της αριστοκρατίας της Αλεξάνδρειας και γενικά της ελληνόφωνης Ανατολής. Διαπιστώνεται ότι οι μαθητές της Υπατίας ήταν στην πλειονότητά τους χριστιανοί, κάτι που καταρίπτει τον μύθο της φανατικής πιστής του δωδεκάθεου.

– Η Υπατία δεν διακρίνεται από θερμή πίστη προς το δωδεκάθεο, σε αντίθεση με πολλούς από τους Αλεξανδρινούς λογίους της εποχής της (ο νεπλατωνικός φιλόσοφος Ολύμπιος ιερουργεί παράλληλα στο Σεράπειο, ο Αμμώνιος είναι ιερέας του Ερμή-Θωθ, ο Ελλάδιος ιερέας του Άμμωνος Διός). Κατά τη διάρκεια των ταραχών που προκάλεσε στην Αλεξάνδρεια το 391-392 ο πατριάρχης Θεόφιλος (θείος του Κύριλλου)., ο οποίος παρακίνησε τον χριστιανικό όχλο να καταστρέψει τους ναούς των ειδωλολατρών, μεταξύ των οποίων το Σεράπειο, οι πιστοί του δωδεκάθεου με επικεφαλής τον Ολύμπιο κινητοποιούνται για να υπερασπίσουν το Σεράπειο (το οποίο στέγαζε και μια σημαντικότατη βιβλιοθήκη. Παρά τα διαδραματιζόμενα στην ταινία του Αμενάμπαρ, η Υπατία δεν φαίνεται να έχει καμία συμμετοχή στα γεγονότα αυτά. «Κανείς αρχαίος συγγραφέας δεν αναφέρει το όνομά της σε σχέση με το επεισόδιο του Σεραπείου, σαν η Υπατία να είχε αποστασιοποιηθεί από την Ιστορία αυτή. Η πλέον πιθανή εξήγηση είναι ότι δεν θεωρούσε πως η καταστροφή ενός ειδωλολατρικού ναού, ακόμη και τόσο σημαντικού, αποτελεί γεγονός ιδιαίτερης σπουδαιότητας. Η φιλοσοφία και οι επιστημονικές γνώσεις της θα πρέπει να της είχαν καταστήσει σαφές ότι οι εκδηλώσεις οποιασδήποτε λατρείας είναι μάταιες» (M. Sartre, όπ.π., σελ. 441).

– Η φιλόσοφος ουδέποτε επέδειξε εχθρότητα προς τους χριστιανικούς κύκλους. Οι μαθητές, οι φίλοι και οι κοινωνικές συναναστροφές της ανήκουν στην αλεξανδρινή ελίτ, η οποία (είτε από ειλικρινή πίστη είτε για λόγους που αφορούν την κοινωνική ανέλιξη και τη σταδιοδρομία) είναι κυρίως χριστιανική. Ενδεικτικές της στάσης αυτής είναι και οι στενές σχέσεις της Υπατίας με τον έπαρχο Ορέστη.

– Οι όποιες θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις της Υπατίας δεν έχουν άμεση σχέση με τη δολοφονία της. Το έγκλημα εντάσεται στο πλαίσιο μιας σφοδρότατης αντιπαράθεσης μεταξύ δύο χριστιανικών πόλων εξουσίας, του έπαρχου Ορέστη και του πατριάρχη Κύριλλου. Ο δεύτερος εκλέγεται πατριάρχης τον Οκτώβριο του 412: η εκλογή του ήταν ιδιαίτερη δύσκολη, καθώς είχε να αντιμετωπίσει έναν ισχυρό συνυποψήφιο, τον Τιμόθεο, αρχιδιάκονο του θείου του. Η δύσκολη εκλογή του Κύριλλου εξηγεί εν μέρει και τον φανατικό ζήλο με τον οποίο επιχειρεί να επιβάλει την εξουσία της εκκλησίας του, ακόμη και σε βάρος της κοσμικής εξουσίας. Εκτοπίζει από την Αλεξάνδρεια τους υποστηρικτές του Νοβατιανού και στη συνέχεια στρέφεται κατά των Ιουδαίων της Αλεξάνδρειας. Κάπου εδώ, ξεκινά και η σύγκρουσή του με τον Ορέστη, κίνητρο του οποίου δεν είναι μόνο η διαφύλαξη της τάξης και η προστασία του εβραϊκού στοιχείου, αλλά και η διασφάλιση της εξουσίας του από τις επιβουλές ενός βουλιμικού σφετεριστή. Ο Κύριλλος απαντά προκαλώντας ακόμη μεγαλύτερες ταραχές κατά των Ιουδαίων: λεηλατούνται συναγωγές και ολόκληρη η ιουδαϊκή συνοικία. Ο Ορέστης, όπως και ο Κύριλλος, ζητεί την υποστήριξη του αυτοκράτορα, Θεοδόσιου Β΄. Ο αυτοκράτορας περιορίζεται σε συστάσεις για συμφιλίωση.

Ο Ορέστης αρνείται να συνεργαστεί με τον πατριάρχη, οπότε ο δεύτερος, σε επίδειξη δύναμης, φέρνει σαν μπράβους του πεντακόσιους μοναχούς από την έρημο της Νιτρίας. Κατά τη διάρκεια ταραχών, ένας από αυτούς, ο Αμμωνιανός, πετά μια πέτρα και τραυματίζει σοβαρά στο κεφάλι τον έπαρχο. Ο δράστης συλλαμβάνεται και εκτελείται. Ο Κύριλλος μπορεί να προσθέσει στο οπλοστάσιό του ένα μάρτυρα.

Η Υπατία στοχοποιείται λόγω των σχέσεών της με τον έπαρχο και την επιρροή που ασκεί σ’ αυτόν. Για τον Κύριλλο είναι ένα εμπόδιο στην προσπάθεια να επιβάλει την εξουσία του. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για το αν ο Κύριλλος πρέπει να θεωρηθεί άμεσος ή έμμεσος ηθικός αυτουργός της δολοφονίας της Υπατίας. Οι δολοφόνοι, πάντως, ήταν βέβαιοι ότι η πράξη τους ήταν προς το συμφέρον του ηγέτη τους. Ο Σωκράτης ο Σχολαστικός κατονομάζει έναν από αυτούς: τον Πέτρο, αναγνώστη, δηλαδή κάποιον με τον κατώτερο ιερατικό βαθμό. Κατά πάσα πιθανότητα, οι δολοφόνοι της Υπατίας προέρχονταν από τις τάξεις των «παραβαλανέων», των 800 που είχαν αποστολή την παροχή βοήθειας στους αρρώστους και φτωχούς χριστιανούς, αλλά λειτουργούσαν συχνά στην πράξη και ως πραιτωριανή φρουρά του πατριάρχη. Σε κάθε περίπτωση «ο φόνος της Υπατίας είναι, κατ’ ουσίαν, συνέπεια σύγκρουσης μεταξύ χριστιανών, μεταξύ κοσμικής και πνευματικής εξουσίας. Η Υπατία πληρώνει το τίμημα της φήμης, της επιρροής, του ηθικού κύρους της, καθώς και το γεγονός ότι υποστήριζε τον περιορισμό της εκκλησιαστικής εξουσίας. Περιθωριακά και μόνο μπορεί οι ειδωλολατρικές πεποιθήσεις της να δικαιολογούσαν τον φόνο για κάποιους από τους αμόρφωτους δολοφόνους της» (M. Sartre, όπ.π., σελ. 444). Βρισκόμαστε, επομένως, πολύ μακριά από τις αντιλήψεις του Τόλαντ και του Βολταίρου.   

– Η δολοφονία της Υπατίας δεν αποτελεί το τέλος της αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Στην Αλεξάνδρεια, ο φιλόσοφος Ιεροκλής ιδρύει μια εκλεκτική νεοπλατωνική σχολή που θα συνεχίσει να λειτουργεί μέχρι την αραβική κατάκτηση (648). Τα μαθηματικά και η αστρονομία θα εξακολουθήσουν να αναπτύσσονται. Άλλοι κύκλοι, όπου ξεχωρίζει ο Ωραπόλλων ο Πρεσβύτερος, θα επιχειρήσουν μια μείξη της αρχαίας ελληνικής θρησκείας και φιλοσοφίας με τις αιγυπτιακές παραδόσεις. Γενικά, η Aλεξάνδρεια γνωρίζει πνευματική άνθηση κατά τον 5ο και 6ο αιώνα (Αμμώνιος, Δαμάσκιος, Ασκληπιός, Ολυμπιόδωρος κ.λπ.). Το ίδιο συμβαίνει και στη Συρία.

Όπως σημειώνει ο Σαρτρ (όπ.π., σελ. 446-447), στους πνευματικούς κύκλους της Αλεξάνδρειας και της ελληνικής Ανατολής δεν υπάρχουν διαχωριστικές γραμμές θρησκευτικού χαρακτήρα. Οι άνθρωποι συνδέονται λόγω της μόρφωσης και της καλλιέργειας, του τρόπου ζωής και της οικονομικής άνεσής τους. Αυτό όμως που ισχύει για την κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας δεν αφορά τις λαϊκές μάζες (κατά πλειονότητα ειδωλολατρικές στην ύπαιθρο, χριστιανικές στις πόλεις). Οι εκκλησιαστικοί ηγέτες είναι εύκολο να υποκύψουν στον πειρασμό να χρησιμοποιήσουν τον λαό (ή μάλλλον το λούμπεν προλεταριάτο των πόλεων) ως στήριγμα για να εδραιώσουν και να επεκτείνουν τις εξουσίες τους.

Όσο για τη δολοφονία της Υπατίας, δεν φαίνεται να είχε κάποιες σημαντικές συνέπειες. Κανείς από τους φίλους της δεν επιχείρησε να την εκδικηθεί: ο έπαρχος Ορέστης επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, οι μαθητές της Υπατίας περιορίσθηκαν απλώς στη διατήρηση της ανάμνησής της. Κανείς δεν ενόχλησε τον Κύριλλο. «Η ιστορία της Υπατίας που ξεχάστηκε γρήγορα, εκτός από το τελευταίο επεισόδιό της, μπορούσε πια να θρέψει τη φαντασία των ποιητών, των φιλοσόφων και των υπέρμαχων της ελευθερίας της σκέψης και της πίστης» (όπ.π., σελ. 447).      

Όπως διαπιστώνεται, τα συμπεράσματα τείνουν πάλι προς το γκρίζο. Τί να γίνει, όμως, που η προσεκτικότερη ανάγνωση των ιστορικών στοιχείων δεν επιβεβαιώνει (σχεδόν) ποτέ τις μανιχαϊστικές (ή τις απλώς φανατικές) ερμηνείες; Δυστυχώς, όμως, αυτό ποτέ δεν αποδείχθηκε αρκετό για να πείσει τους οπαδούς των αντίθετων απόψεων να παραδεχθούν τον σύνθετο χαρακτήρα της πραγματικότητας. Ainsi soit-il…           

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

46 Σχόλια to “Μερικά πράγματα που γνωρίζουμε για την Υπατία”

  1. π2 Says:

    Εύγε Ρογήρε! Δεν έχω να προσθέσω παρά την ανεπιφύλακτη συμφωνία μου στον χαρακτηρισμό σου για την Ρέιτσελ Βάις (ωραιότατη τωόντι, μα τις Εννεάδες).

  2. Thomas Says:

    Ο τρόπος θανάτωσης της προδίδει όμως ένα αξεπέραστο μίσος. Δύσκολα να το φαντασθείς ως μία απλή έριδα μεταξύ των αριστοκρατών, αλλά μάλλον πρόκειται για ευρύτερη απέχθεια προς το πρόσωπο της. Τα ιστορικά στοιχεία για την κατακρεούργηση της είναι αξιόπιστα?

    • rogerios Says:

      Thomas, καλώς όρισες!
      Θα έλεγα ότι ο τρόπος θανάτωσης της Υπατίας δείχνει πράγματα ακόμη χειρότερα από το μίσος. Η επιχειρηματολογία που παραθέτω στο άρθρο σκοπεί να αποδείξει ότι τα αίτια του εγκλήματος δεν ανάγονται σε μια αντιπαράθεση χριστιανισμού και παγανισμού, αλλά σε έναν αγώνα για την επιβολή μεταξύ δύο χριστιανικών πόλων εξουσίας (έπαρχος και πατριάρχης): η Υπατία θανατώνεται γιατί έχει χαρακτηριστεί ως άνθρωπος του έπαρχου, ως κάποια που ασκεί σ’ αυτόν τέτοια επιρροή ώστε να καθιστά αδύνατη την υλοποίηση των σχεδίων του πατριάρχη.
      Η μαρτυρία του Σωκράτη κρίνεται αξιόπιστη από τους ιστορικούς. Φυσικά, ποτέ δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως βέβαιοι για όλα τα στοιχεία.
      Ως προς το ειδεχθές του εγκλήματος, να σημειώσουμε ότι ο αλεξανδρινός όχλος είχε μεγάλη παράδοση σε βιαιότητες. Εν προκειμένω, όμως, οι αυτουργοί δεν είναι ακριβώς ο όχλος, αλλά μια συγκεκριμένη ομάδα εμπίστων του πατριάρχη που δρουν σαν παρακρατικοί. Ο τρόπος εντυπωσιάζει, αλλά η περίπτωση δεν είναι μοναδική. Σκέφτομαι για παράδειγμα την εξίσου ειδεχθή δολοφονία της Αρετής, πρώτης συζύγου του Διονυσίου των Συρακουσών (και κόρης του Ερμοκράτη, του στρατηγού που είχε ηγηθεί της προσπάθειας άμυνας κατά των Αθηναίων). Οι δολοφόνοι εδώ είναι όλοι τους Συρακούσιοι αριστοκράτες: ο τρόπος διάπραξης του εγκλήματος έχει ερμηνευθεί ως μια μορφή ιεροτελεστίας που δημιουργεί άρρηκτους δεσμούς μεταξύ των αυτουργών και άσβεστο μίσος έναντι του πολιτικού τους αντιπάλους (βλ. P. Carlier «Le IVe siècle grec», Nouvelle Histoire de l’ Antiquité, vol. 5, Coll. Points. Seuil, 1995, σελ. 176-177).
      Ωστόσο, νομίζω ότι το σημαντικό στην υπόθεση της Υπατίας είναι να μη περιορισθούμε στο επεισόδιο της δολοφονίας της, αλλά να εξετάσουμε το πριν και το μετά.

  3. γρηγόρης στ. Says:

    Πάρα πολύ καλή η αναφορά (όπως και όλη ανάρτηση) στο πως είδαν την Υπατία οι νεώτεροι. Δυστυχώς, όμως όλοι σταματούν στο γεγονός της δολοφονίας είτε για να εξυμνήσουν είτε για να προσπεράσουν την υπόθεση της Υπατίας ή ακόμη και να την ταυτίσουν με την Αγία Αικατερίνη. Ούτε στο πριν, ούτε στο μετά.
    [Αλλά μιας και η αφορμή από την ταινία, μόνο η «Ψυχή βαθιά» θα προκαλούσε διαλόγους και συζητήσεις; Απλά τώρα την σκυτάλη την πήραν άλλοι…]

    • rogerios Says:

      Ευχαριστώ πολύ Γρηγόρη!
      Βέβαια, πρέπει να πούμε ότι οι συνθήκες του θανάτου της Υπατίας και όλη η σχετική παράδοση ήταν λογικό κι ανθρώπινο να διαμορφώσουν τη συνηθισμένη στάση (κι εντελώς αναμενόμενο, δυστυχώς, ήταν να μείνει κι η ταινία σε μια απλοϊκή μανιχαϊστική θεώρηση). Απλώς, είναι πάντα εντυπωσιακό το ότι λίγοι αποφασίζουν να προχωρήσουν λίγο πιο πέρα από το μεμονωμένο γεγονός, τουλάχιστον για να προσπαθήσουν να κατανοήσουν την εποχή στην οποία αυτό εντάσσεται. Έτσι κι αλλιώς, η ύστερη αρχαιότητα είναι από τις λιγότερο γνωστές περιόδους.
      Όπως, όμως, καταλαβαίνεις, καθόλου δεν παραπονιέμαι που τώρα ο θόρυβος προκαλείται από μια ταινία για τον 4ο-5ο αι. Η θεματολογία αυτή μου είναι απείρως προσφιλέστερη απ’ ό,τι η νεότερη ελληνική ιστορία.

  4. Μπουκανιέρος Says:

    Στα νεότερα έργα για την Υπατία μπορούμε να προσθέσουμε και κάτι νεοελληνικό, το θεατρικό του Θ.Δ. Φραγκόπουλου. Την ταινία όμως δεν την είχα πάρει χαμπάρι (είναι πολύ ανησυχητικό, λες;).

    Ωραία η δουλειά σου και η συνολική ερμηνεία σου για την υπόθεση μοιάζει πειστική και συνεκτική – θα μπορούσα ίσως να βρω αντιρρήσεις σε κάποιες λεπτομέρειες.

    Θα το έχεις προσέξει κι εσύ, φαντάζομαι, ότι όλες οι γυναίκες που σκοτώθηκαν με τραγικό τρόπο γίνονται στο θρύλο νέες κι όμορφες – ανεξάρτητα από ηλικία κλπ.

  5. rogerios Says:

    Καλώς σε ξαναβρίσκω Μπουκάν!
    Μπα, δεν μου φαίνεται ανησυχητικό που δεν πήρες χαμπάρι την ταινία (μου κάνει, όμως, εντύπωση, γιατί προσπαθώντας να καταλάβω το τί παίζει στην Ελλάδα στηρίζομαι κατ’ ανάγκη στο διαδίκτυο: από εκεί προέκυπτε ότι το φιλμ είχε κάνει αρκετό θόρυβο). Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να παραδεχθούμε ότι ο κινηματογράφος καθορίζει σε σημαντικό βαθμό τη θεματολογία της επικαιρότητας. Αν, τώρα, κάποιος μπορεί να απομονώνει τα στοιχεία αυτά και να καθορίζει μόνος και ανεπηρέαστος τα θέματα με τα οποία θα ασχοληθεί, ε τότε… tant mieux pour lui!
    Ευπρόσδεκτες οι αντιρρήσεις στις λεπτομέρειες: το συμφωνώ σε όλα δεν έχει πάντα γούστο. Για πες, αν έχεις χρόνο.
    Έχεις απόλυτο δίκιο για αυτό που λες στο τέλος. Φαντάζομαι ότι είναι ανθρώπινο η φαντασία (ατομική και συλλογική) να μεταμορφώνει τις περιπτώσεις αυτές.

  6. ange-ta Says:

    πολύ προσεγμενο Αρθρο.

    Την ίδια προσέγγιση κάνει και μια πολωνέζα, (Maria Dzielska) για την ζωή τη μεγάλης Ελληνίδας. Και αυτη, παραδέχεται, ότι ο θάνατος της Υπατίας, δεν σηματοδότησε το τέλος της παγανιστικής δόξας, σε αντίθεση με άλλους βιογράφους της.

    Για μένα είναι μια πολύ σπουδαία Ελληνίδα και μπορώ να σκεφτώ, ότι τέτοιες γυναίκες μόνο μίσος προκαλούν στην ανδροκρατούμενη κοινωνία της εποχής της. (δηλαδή να μην κοροϊδευόμαστε και της εποχής μας)

    Διαφωνω ριζικά μαζί σου, ότι η δολοφονία της ξεχάστηκε σύντομα στην Αλεξάνδρια. Αυτο θα δήλωνε μια κοινωνία βουτυγμένης σε μίσος και θρησκευτικό φανατισμό, τόσο μεγαλο, που να ξεχνάει ένα τέτοιο φριχτό και αποτρόπαιο γεγονός.

    Η Αλεξάνδρια βουβάθηκε και προσπάθησε να ξεχάσει το γεγονός, νομίζοντας ότι έτσι θα εξαγνιζονταν.

    Εγω μιλάω για την «Αγορά», αλλά για άλλη αιτία:

    http://ange-ta.blogspot.com/2010/01/blog-post_15.html

    κυρίως γιατι δεν δίνω σε καμμία αξία σε φιλμ.

  7. ange-ta Says:

    Να προσθέσω, ότι στην Αλεξάνδρια η γυναίκα είχε πιο εύκολη πρόσβαση στα κοινά απ ότι στην κεντρική Ελλάδα (έτσι νομίζω, λόγω Κλεοπάτρας)

  8. rogerios Says:

    ange-ta καλώς όρισες! Ευχαριστώ για τα καλά λόγια.

    Η βιογραφία της Dzielska είναι πράγματι ένα από τα βασικά στοιχεία της πρόσφατης βιβλιογραφίας για την Υπατία.

    Δεν είμαι βέβαιος για τον αν μπορούμε να αποφανθούμε με βεβαιότητα ότι οι Ελληνίδες της πτολεμαϊκής και ρωμαιοκρατούμενης Αιγύπτου ήταν πιο χειραφετημένες από τις γυναίκες στην μητροπολιτική Ελλάδα. Τα παραδείγματα που γνωρίζουμε αφορούν είτε τη βασιλική οικογένεια (δες αν έχεις τον χρόνο και την περίπτωση της πρώτης Αρσινόης, αδελφής και συζύγου του Πτολεμαίου Β΄ του Φιλάδελφου) είτε την αριστοκρατία. Και ακόμη και τότε υπάρχουν όρια: το γεγονός ότι η Υπατία ήταν γυναίκα ενίσχυε τη δικαιολόγηση της πράξης στο μυαλό των δολοφόνων της. Ή, πάλι, η Κλεοπάτρα Ζ΄ ποτέ δεν βασίλεψε μόνη της: πάντα ήταν συμβασίλισσα κάποιου άντρα (πρώτα των δύο αδελφών και συζύγων της , του Πτολεμαίου ΙΓ΄ και του Πτολεμαίου ΙΔ΄, κι έπειτα του γιου που απέκτησε με τον Καίσαρα, του Πτολεμαίου ΙΕ΄ «Καισαρίωνα»).
    Επισημαίνεις: «Διαφωνω ριζικά μαζί σου, ότι η δολοφονία της ξεχάστηκε σύντομα στην Αλεξάνδρια. Αυτο θα δήλωνε μια κοινωνία βουτυγμένης σε μίσος και θρησκευτικό φανατισμό, τόσο μεγαλο, που να ξεχνάει ένα τέτοιο φριχτό και αποτρόπαιο γεγονός» (το μίσος κι ο φανατισμός, όμως, δεν θα επέβαλλαν να μείνει άσβηστη η ανάμνηση της δολοφονίας;). Καταρχάς, το συμπέρασμα ανήκει στον Μωρίς Σαρτρ. Βεβαίως κι εγώ το θεωρώ λογικό. Εν συνεχεία, ο Σαρτρ αναφέρει ότι «η ιστορία της Υπατίας … ξεχάστηκε γρήγορα, εκτός από το τελευταίο επεισόδιό της», επομένως αυτό που ξεχάστηκε δεν ήταν η δολοφονία, αλλά το έργο και η δράση της φιλοσόφου. Αυτό που επισημαίνω στο τέλος είναι ότι, όπως προκύπτει από τα ιστορικά στοιχεία, η δολοφονία δεν είχε σημαντικές συνέπειες, από την άποψη ότι δεν διαμόρφωσε τις εξελίξεις στην αλεξανδρινή κοινωνία του 5ου αι. Και οι μεν και οι δε συνέχισαν όπως πριν.

    Επιφυλάσσομαι να διαβάσω προσεκτικά το άρθρο σου και να σχολιάσω. Οπότε, σε κάθε περίπτωση, τα λέμε και πάλι σύντομα!

  9. ange-ta Says:

    Τον γνωρίσω τον Μωρίς Σαρτρ, αναφέρεται στις βιογραφίες της.

    Μπορεί να είναι και έτσι. Υπάρχουν τόσοι που έχουν γράψει γι αυτην. Εγω την θεωρώ, αδικημένη, όπως αδικημένοι απο ιστορικής άποψης είναι και ο Επίκουρος και ο Παρμενίων. Και χωρίς να φανατιζόμαστε αδίκως, δεν θα μπορούσε η εκκλησία και η Αραβική νομενκλατούρα να αντιγράφει Επίκουρο ή Υπατία.

    Για την Κλεοπάτρα, μπορεί να συνβασίλευε, αλλά ΑΥΤΗ ήταν η ψυχη της Αιγύπτου. Ηταν λιγότερο όμορφη και περισότερο ενδιαφέρουσα, όπως λέει ο Galeano, αλλά και ο J.M.Roberts

    εχεις πολύ ωραίο σαϊτιο, θα το παρακολουθω με προσοχή!!!
    Συγχαρητήρια.

    • rogerios Says:

      ange-ta, καλησπέρα!

      Προφανώς και η Υπατία είναι αδικημένη, αν και πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι άγνωστη δεν είναι στα νεότερα χρόνια κι ακόμη περισσότερο στην εποχή μας. Σύμβολο έχει γίνει για πολλούς, άλλο τώρα αν το έργο και η προσωπικότητά της είναι γνωστά όσο θα έπρεπε.

      Για τον Επίκουρο, λ.χ., έχεις δίκιο… 1000 %. Νομίζω ότι είναι ο πιο αδικημένος και παραγνωρισμένος από τους φιλοσόφους της αρχαιότητας. Κι είναι φοβερό πως αυτός, μια ύπαρξη σαφώς ασκητική (ίσως και μαρτυρική: εκτός των άλλων, πρέπει να έπασχε από χρόνιο έλκος και η ζωή του να ήταν ιδιαίτερα δύσκολη για αυτό τον λόγο), έφτασε να είναι προσωποποίηση των ηδονών όπως εμείς τις αντιλαμβανόμαστε, πεζά και υλικά. Ένας καλός φίλος μου είχε πει ότι για όλα αυτά πρέπει να φταίνε κι οι απρόσεχτοι Λατίνοι που μετέφρασαν την ηδονή ως voluptas, με συνέπεια τις μετέπειτα παρεξηγήσεις.

      Ίσως πρόσεξες ότι κι εγώ υπαινίσσομαι (μιλώντας για τον Ιωάννη του Νικίου) πως το Ισλάμ δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο ανεκτικό (εκείνη την εποχή) σε τέτοιου είδους φιλοσοφίες.

      Όσον αφορά την Κλεοπάτρα, κι εκεί συμφωνούμε. Ποιός μπορεί να αμφισβητήσει την προσωπικότητα, την πυγμή και τον δυναμισμό αυτής της γυναίκας. Όσο για τους συμβασιλείς της, κανείς δεν πρόλαβε να ενηλικιωθεί (όχι ότι κι αν προλάβαινε θα άλλαζε κάτι). Παρεμπιπτόντως, μέσα στους προσεχείς στόχους είναι κι η συγγραφή μιας ανάρτησης για κάποιες γυναικείες μορφές του Μεσαίωνα (επειδή πιστεύω ότι ο Μεσαίωνας ήταν πιο «φιλικός» για τη γυναίκα απ’ ό,τι οι προηγούμενες και οι αμέσως επόμενες απ’ αυτόν εποχές). Ελπίζω να τα καταφέρω σχετικά σύντομα.

      Ευχαριστώ πολύ για τα καλά λόγια και (μετά λόγου γνώσεως) ανταποδίδω.

      ΥΓ: Έσβησα τα δύο σχόλιά σου που εκ παραδρομής βρέθηκαν σε άλλη ανάρτηση. Εάν έκανα κάτι λάθος, ειδοποίησέ με για να το διορθώσω.

  10. ange-ta Says:

    ΥΓ: Έσβησα τα δύο σχόλιά σου που εκ παραδρομής βρέθηκαν σε άλλη ανάρτηση. Εάν έκανα κάτι λάθος, ειδοποίησέ με για να το διορθώσω.

    πολύ καλά έκανες και σ ευχαριστώ!

    Αναμένω με αγωνία την ανάρτηση για την θέση της γυναίκας στο μεσαίωνα. Νομίζω, ότι παρά τις «μάγισες» θα συμφωνήσω!!

    • rogerios Says:

      Είναι πολύ πιθανό η ανάρτηση για τη γυναίκα στον Μεσαίωνα να είναι η επόμενη. Το κακό είναι ότι εκτός από την πολλή δουλειά πλάκωσε και μια ωραία ίωση, οπότε πάω να κλείσω δεκαήμερο χωρίς νέο άρθρο.
      Καλά έκανες κι έβαλες τις μάγισσες σε εισαγωγικά. Το κυνήγι τους μπορεί να το βρείς στην Αναγέννηση και στους νεότερους χρόνους, αλλά σχεδόν καθόλου στον Μεσαίωνα. Θα τα πούμε όμως σύντομα για αυτό.

  11. ΥΠΑΤΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΓΗΡΟ « The Human Manual Says:

    […] PDRTJS_settings_353897_post_2083 = { "id" : "353897", "unique_id" : "wp-post-2083", "title" : "%CE%A5%CE%A0%CE%91%CE%A4%CE%99%CE%91+%CE%91%CE%A0%CE%9F+%CE%A4%CE%9F%CE%9D+%CE%A1%CE%9F%CE%93%CE%97%CE%A1%CE%9F", "item_id" : "_post_2083", "permalink" : "http%3A%2F%2Fthehumanual.wordpress.com%2F2010%2F03%2F23%2F%25cf%2585%25cf%2580%25ce%25b1%25cf%2584%25ce%25b9%25ce%25b1-%25ce%25b1%25cf%2580%25ce%25bf-%25cf%2584%25ce%25bf%25ce%25bd-%25cf%2581%25ce%25bf%25ce%25b3%25ce%25b7%25cf%2581%25ce%25bf%2F" } Μερικά πράγματα που γνωρίζουμε για την Υπατία Δημοσιεύθηκε ΕΔΩ […]

  12. ΒΑΛΚΙΣ Says:

    Καλησπερα σας!πολυ ενδιαφερον ολα οσα διαβασα! Ενθουσιαστηκα κυριως με την αντικειμενικη (απ’οσο αισθανθηκα) αντιμετωπιση,αλλα κ για την ερευνα που φαινεται οτι εχει γινει!!!
    Τελειως τυχαια »επεσα»επανω σας…ψαχνω για καποια βιογραφια του Διονυσιου τυρανου των Συρακουσων κ το σχολιο σας για τη συζυγο του με οδηγησε σε σας…μπορειτε παρακαλω να με βοηθησετε προκειμενου να βρω πληροφοριες ουσιαστικες?

    • rogerios Says:

      Καλώς όρισες και ευχαριστώ πολύ για τα καλά λόγια! Δεν ξέρω αν το άρθρο είναι αντικειμενικό (οτιδήποτε γράφεται εμπεριέχει κατ’ ανάγκη υποκειμενικές απόψεις), αλλά πάντως προσπάθησα όσο μπορούσα με όπλο την κοινή λογική να παρουσιάζω το ζήτημα με τον αντικειμενικότερο δυνατό τρόπο. Πιστεύω τουλάχιστον ότι βρήκα καλούς οδηγούς στην προσπάθεια αυτή.

      Τώρα για τον Διονύσιο (που εδώ και καιρό είναι υποψήφιος για αφιέρωμα σ’ αυτό το ιστολόγιο), το μόνο πρόβλημα είναι ότι μέχρι τις 20 του μήνα είμαι εκτός τακτικής βάσης (και βιβλιοθήκης) και με περιστασιακή πρόσβαση στο διαδίκτυο (εξ ου και η καθυστέρηση στην απάντηση). Μπορεί να εκπλήσσει ως αναφορά, αλλά το μυθιστόρημα του Β. Μ. Μανφρέντι «Ο Τύραννος των Συρακουσών» είναι μια χαρά. Ο ίδιος ο συγγραφέας (που λόγω ειδικότητας γνωρίζει άριστα την ιστορική περίοδο) εξηγεί στο τέλος του βιβλίου τί ακριβώς έχει προστεθεί και τί αποτελεί δικό του εφεύρημα σε σχέση με τις πηγές και τα ιστορικά δεδομένα για το συγκεκριμένο πρόσωπο. Για ένα αμιγώς ιστορικό βιβλίο (για τους γαλλομαθείς), δεν έχω παρά την ήδη παρατεθείσα παραπομπή (Pierre Carlier «Le IVe siècle grec jusqu’à la mort d’Alexandre», εκδ. Seuil, συλλογή «Points Histoire», σειρά «Nouvelle histoire de l’Antiquité», Παρίσι 1995) όπου υπάρχει μια συνοπτική, αλλά πλήρης εξιστόρηση της σταδιοδρομίας του Διονυσίου. Όσον αφορά τις πηγές, η βασική και πληρέστερη είναι ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (ο Τίμαιος είναι πολύ υποκειμενικός και εξαιρετικά δυσμενώς διακείμενος προς τον Διονύσιο).

  13. duke Says:

    Αγαπητέ Ρογήρε,
    Καταρχήν το κείμενο είναι πολύ καλό, φυσικά έχει συγκεκριμένη απόχρωση, και φυσικά διαφωνώ στα συμπεράσματα, πάνω στα οποία και θα τοποθετηθώ, εστιασμένος σε 2-3 φρασούλες σου.

    Λες —.
    Η δολοφονία της Υπατίας δεν αποτελεί το τέλος της αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
    — —

    Και ναι και όχι.
    Η αρχή του τέλους του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού ήταν η νομοθεσία της Ρώμης για την υποχρεωτική χριστιανική θρησκεία και την κατάργηση των αρχαίων θρησκειών και η αυστηρή και επαναλαμβανόμενη νομοθεσία κατά της αρχαίας λατρείας ή άλλων λατρειών. Η εξέλιξη αυτής σταδιακά από τον 4ο έως τον 7ο αι. όπου και έχουμε τον επίσημο εκχριστιανισμό σχεδόν όλων, δείχνει και την αντίστοιχη διάλυση του ελληνικού πολιτισμού αντίστοιχα. (χωρίς να προστεθούν οι καταστροφές που απλά επιτάχυναν την διαδικασία).
    Η λατρεία, η φιλοσοφία, τα μαθηματικά, η λογοτεχνία, η ρητορική, η δημοκρατία – ο ενεργός πολίτης, το θέατρο, το γυμναστήριο, ο χορός, η μουσική και ότι λέμε σήμερα σαν «ελληνικό πολιτισμό», είναι αλληλένδετα και εμφανίζονται από την αρχαϊκή εποχή σταδιακά, σε συνδυασμό με το φαινόμενο της λειτουργίας και εξέλιξης της –πόλης κράτους.
    Ο πολιτισμός αυτός είχε ήδη πρόβλημα από την στιγμή του σταδιακού περιορισμού της αυτοθέσμισης των πόλεων (ελληνιστικοί χρόνοι). Κάποιοι κρίκοι χόλεναν όπως η έννοια δημοκρατία (προφανώς) ή πολίτης (μετατράπηκε σταδιακά σε κοσμοπολίτη). Τα υπόλοιπα όπως μουσική, εορτές, θέατρο, λατρεία, μαθηματικά, φιλοσοφία, επηρεάστηκαν έντονα, αλλά συνέχιζαν να υπάρχουν μέσα στα νέα πλαίσια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, και παρά την έχθρα των χριστιανών. Ο υποχρεωτικός πια βάσει νόμου (από το 380) χριστιανισμός, χτυπάει πλήρως ότι απέμεινε από τους θεσμούς της πόλης-κράτους (με εξαίρεση την λογοτεχνία και την ρητορική για συγκεκριμένους λόγους φυσικά) και αυτό φαίνεται σταδιακά από την φθίνουσα πορεία μέχρι τον 10ο αι. με τη βοήθεια φυσικά της νομοθεσίας και των διώξεων.
    Κατά μία άλλη λογική (που δεν με εκφράζει), δεν υπήρξε τέλος αφού κατά διαστήματα όλο και κάτι εμφανιζόταν για να θυμίζει ότι υπήρχαν νοσταλγοί ή ελεύθερα φρονούντες μέχρι και τον Πλήθωνα και τις αρχές του 15ου.

    Λες —.
    Διαπιστώνεται ότι οι μαθητές της Υπατίας ήταν στην πλειονότητά τους χριστιανοί, κάτι που καταρίπτει τον μύθο της φανατικής πιστής του δωδεκάθεου.
    — —

    Αυτό κατά την γνώμη μου δεν καταρρίπτει τίποτα. Οι χριστιανοί είχαν πρόβλημα με τους εθνικούς όχι οι εθνικοί με τους χριστιανούς. Μάλιστα υπήρχαν πολλοί επιφανείς χριστιανοί που σπούδαζαν σε φιλοσοφικές σχολές, μολονότι καταδικαζόταν η φιλοσοφία από τους ίδιους, για παράδειγμα οι λεγόμενοι και «Πατέρες της Εκκλησίας».
    Οι φιλόσοφοι, ανάλογα και με την κατεύθυνση της σκέψης τους, δεν ήταν οι φανατικότεροι πιστοί, αλλά δεν ξεχνούσαν ποτέ το παρελθόν, και δεν φαίνεται να έχει να κάνει σε τίποτα με την λατρεία τους (σύγχρονο παράδειγμα ο Καντ που έδιωξε όσο πιο μακριά μπορούσε τον θεό, φιλοσοφικά, αποσυνδέοντας ακόμα και την ηθική από αυτόν, δεν έπαυε όμως ο ίδιος, να είναι ένας πιστός χριστιανός).
    Το «στην πλειονότητά τους χριστιανοί» θα το αναλύσω στο τέλος τι κατά τη γνώμη μου σημαίνει για την εποχή.

    Λες —.
     Η φιλόσοφος ουδέποτε επέδειξε εχθρότητα προς τους χριστιανικούς κύκλους.
    — —

    Αυτό είναι χαρακτηριστικό όλων των αρχαίων λατρειών, δεν είχαν ποτέ πρόβλημα με τις άλλες λατρείες, (βέβαια εδώ θα μου πεις ότι υπάρχουν κείμενα φιλοσόφων κατά των χριστιανών, αλλά αυτό δεν είναι εχθρότητα με την έννοια που μιλάμε σήμερα, και μεταξύ τους οι φιλοσοφικές σχολές έβγαζαν κείμενα ή μία κατά της άλλης. Είναι κάτι το φυσιολογικό μέσα στην φιλοσοφική έρευνα – η απάντηση με τα επιχειρήματα που έχει ο κάθε ένας κατά της σκέψης ενός άλλου φιλοσόφου που την θεωρεί στρεβλή).
    Να σημειωθεί ότι την διαμάχη χριστιανισμού και εθνικών την βλέπουμε καλώς ή κακώς σήμερα, μέσα από τα μάτια τα χριστιανικά, που είναι σε μόνιμη αντιπαράθεση με το αλλόθρησκο –το μη ορθόδοξο και όχι όπως το έβλεπαν οι Έλληνες ή Ελληνίζοντες.
    Φυσικά και ο όρος «χριστιανικοί κύκλοι» εκείνη την εποχή, είναι σχετικός όπως αναλύω παρακάτω.

    Λες τέλος —.
    Το έγκλημα εντάσεται στο πλαίσιο μιας σφοδρότατης αντιπαράθεσης μεταξύ δύο χριστιανικών πόλων εξουσίας, του έπαρχου Ορέστη και του πατριάρχη Κύριλλου.
    — —

    Εδώ αρχίζει το θόλωμα των υδάτων.
    Είμαστε ακόμα στο 415. ο Χριστιανισμός είναι ακόμα ένα σχετικά μικρό ποσοστό και αυτό βασικά στα αστικά κέντρα της Ανατολής. Όσοι θέλουν να αποκτήσουν κυβερνητικά αξιώματα όπως π.χ. ο Ορέστης, οφείλουν να γίνουν χριστιανοί όχι γιατί απαραίτητα το θέλουν, αλλά λόγω της αυστηρής νομοθεσίας από το 365 για την μη δυνατότητα διαταγών από εθνικούς σε χριστιανούς και την σταδιακή ενίσχυση των χριστιανών αξιωματούχων και αντίστοιχα σταδιακό αποκλεισμό των εθνικών. Να σημειωθεί ότι ακόμα δεν έχουν εμφανιστεί οι νόμοι του 416 για πλήρη πολιτικό αποκλεισμό των εθνικών, για τον υποχρεωτικό νηπιοβαπτισμό (472) και τον υποχρεωτικό ανάδοχο (που επιβλέπει την χριστιανικότητα του βαπτιζόμενου), καθώς και κατά των κατ’επίφαση χριστιανών (472), για τους οποίους προβλέπεται δήμευση περιουσίας. Ούτως ή άλλως το 528 διατάσσεται ο υποχρεωτικός βαπτισμός όλων των εθνικών οπότε ο όρος εθνικοί δεν υφίσταται πλέον, αλλά μόνο παραπλανηθέντες από την μωρία των Ελλήνων Χριστιανοί, και ελάχιστοι “παγανιστές” στην μακρινή ύπαιθρο.
    Υπάρχουν λοιπόν πολλοί που έγιναν τότε χριστιανοί ακόμα και υψηλόβαθμοι κληρικοί, μόνο για λόγους καριέρας και φυσικά στο περιβάλλον τους ήξεραν ποιος είναι τι, αφού δεν υπήρχε ακόμα ξεκάθαρο τυπικό κώλυμα να εμφανίζεται κάποιος βαφτισμένος αλλά επί της ουσίας να μην είναι χριστιανός.
    Η αντιπαράθεση όπως την αναφέρεις είναι τυπικά σωστή όχι όμως ουσιαστικά, αφού οι φανατικοί χριστιανοί δεν έβλεπαν με καλό μάτι όλους όσους καταλάβαιναν ότι είναι επιφανειακοί και βαφτιζόντουσαν μόνο για μπουν «στο δημόσιο», θα λέγαμε σήμερα, ενώ από τη συμπεριφορά τους και στις συναναστροφές τους με φιλοσόφους ή εθνικούς, φαινόταν ότι δεν είχαν ουσιαστική επαφή με την Εκκλησία.
    Μόνο κάτω από αυτό το πρίσμα μπορούμε να καταλάβουμε αυτή την διαμάχη, χωρίς φυσικά να αποκλείσουμε και τα προσωπικά που πάντα υπάρχουν.
    Με αυτή τη λογική, η διαμάχη όντως φαίνεται τυπικά ως μεταξύ χριστιανών, επί της ουσίας όμως, φανατικών χριστιανών και μετριοπαθών χριστιανών – εθνικών, άρα το συμπέρασμα σου διαστρέφει την πραγματικότητα, όπως τουλάχιστον την βλέπω εγώ με τα παραπάνω επιχειρήματα. Ο χριστιανισμός, ως μονοθεϊστική και αποκαλυπτική θρησκεία, εκ κατασκευής θα λέγαμε (η κατοχή της μοναδικής Αλήθειας), είναι κατά όλων των άλλων θρησκειών –δογμάτων κλπ και το απέδειξε στην διάρκεια της ιστορίας του, άρα το ιδεολογικό υπόβαθρο ήταν ξεκάθαρο, δεν καταλαβαίνω γιατί να αρνούμαστε ότι αυτό εκφράστηκε πολλές φορές στην πράξη.

    Ευχαριστώ για το βήμα που μου προσφέρθηκε.

    • rogerios Says:

      Duke, καλώς όρισες και σε ευχαριστώ ειλικρινά για το πολύ μεστό σχόλιό σου, άσχετο αν κατά τα φαινόμενα διαφωνούμε. Αφενός, οι διαφορετικές απόψεις πλουτίζουν τη συζήτηση και είναι κάτι παραπάνω από ευπρόσδεκτες, αφετέρου η διαφωνία μας δεν είναι τόσο ριζική όσο εμφανίζεται: όσον αφορά πολλά από τα στοιχεία που παραθέτεις συμφωνώ ανεπιφύλακτα. Απλώς, η διαφωνία μας έγκειται σε μια διαφορετική αποτίμησή τους, στοιχείο νομίζω θεμιτό, το οποίο σε καμία περίπτωση δεν συνεπάγεται ότι η μία ή άλλη άποψη είναι «ορθότερη της άλλης».

      Καταρχάς, ας πω ότι κάθε προσπάθεια κατάδειξης μιας θέσης εμπεριέχει κατ’ ανάγκη ένα στοιχείο υπερβολής. Αυτό ισχύει τόσο για την άποψή μου (που είναι μια προσπάθεια να αποδειχθεί ότι η σχηματική παρουσίαση της Υπατίας απλώς ως μάρτυρος της αρχαιοελληνικής θρησκείας και φιλοσοφίας έναντι των σκοταδιστικών τάσεων του πρώιμου χριστιανισμού δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην ιστορική αλήθεια και ότι είναι γέννημα αντιλήψεων μεταγενέστερων εποχών) όσο και για τη δική σου προσπάθεια απόδειξης του αντιθέτου (εντάξει, το ξέρω ότι απλοποιώ και ζητώ συγγνώμη για αυτό).

      Είπα ότι η δολοφονία της Υπατίας δεν σηματοδοτεί το τέλος της αρχαιότητας. Προφανώς και δεν ισχυρίζομαι ότι τα χαρακτηριστικά της εποχής δεν υφίστανται ουσιώδεις μεταβολές ή αλλοιώσεις κατά την οικεία χρονική περίοδο. Όμως, αυτό δεν είναι λογικό και αυτονόητο; Πόσο όμοια είναι η πίστη και η λατρεία του Ιουλιανού με την αρχαιοελληνική θρησκεία του -5ου ή -4ου αι.; Πώς μπορούμε να αγνοήσουμε τις απίστευτες πολιτικές, κοινωνικές και πολιτιστικές μεταβολές που επέφεραν τα ελληνιστικά χρόνια, η πολιτιστική διάδραση με τους λαούς της Ανατολής κ.ο.κ.; Πάντα οι αλλαγές είναι αργές: συνήθως δεν γίνονται καν αντιληπτές από τους ανθρώπους των εποχών στις οποίες συντελέσθηκαν. Προφανώς και ο χριστιανισμός μετάλλαξε (αν θες παρέφθειρε) την αρχαιοελληνική σκέψη. Ωστόσο η μετάβαση από την Αρχαιότητα στον πρώιμο Μεσαίωνα δεν μπορεί, κτγμ, να εξηγηθεί μόνο με όρους θρησκευτικούς.

      Η αναφορά στο γεγονός ότι οι περισσότεροι μαθητές της Υπατίας ήταν χριστιανοί δεν αποσκοπεί σε κάτι άλλο παρά στο να αποδείξει ότι η βασική διαχωριστική γραμμή στην Αλεξάνδρεια του 4ου-5ου αι. δεν ήταν πρωτίστως θρησκευτική. Ήταν κυρίως κοινωνική και ταξική. Το ό,τι μεταξύ των «εθνικών» θα έβρισκες μεγαλύτερη ανεκτικότητα προς το διαφορετικό απ’ ό,τι μεταξώ των χριστιανών (και δη των φανατικών που προέρχονταν συνήθως από τις κατώτερες κοινωνικές τάξεις) δεν αμφισβητείται.

      Προφανώς οι προ τον χριστιανισμό θρησκείες είναι πιο ανεκτικές προς το διαφορετικό, πιο «πρόθυμες» να προσλάβουν στοιχεία από αλλού. Επίτρεψέ μου, πάντως, να πιστεύω ότι ο χριστιανικός φανατισμός εξηγείται ευκολότερα με όρους αποκλειστικότητας ως προς τη νομή της εξουσίας παρά θεολογικούς.

      Εξακολουθώ να πιστεύω ότι η δολοφονία της Υπατίας είναι συνέπεια διαμάχης μεταξύ δύο αντιμαχόμενων πόλων εξουσίας. Το ότι αυτοί οι πόλοι ήταν χριστιανικοί νομίζω ότι το αντιλαμβάνεσαι (και το λες) και ο ίδιος πως έχει να κάνει και με στοιχεία «εξωθρησκευτικά». Στην εποχή που συζητάμε είναι πολύ πιο βολικό για την καριέρα κάποιου να είναι χριστιανός. Εκ πρώτης όψεως αυτό φαίνεται να ισχύει κυρίως για τον έπαρχο Ορέστη. Εγώ λέω ότι θα μπορούσε να ισχύει εξίσου και για τον Κύριλλο: έχεις θείο επίσκοπο, ε, για να κληρονομήσεις το αξίωμά του δεν πρέπει να είσαι χριστιανός; Κι αν θέλεις να εδραιώσεις την εξουσία σου, μήπως είναι καλύτερο να πρεσβεύεις και ιδέες λιγάκι φανατικές;

      Επισημαίνεις ότι ο «χριστιανισμός, ως μονοθεϊστική και αποκαλυπτική θρησκεία, εκ κατασκευής θα λέγαμε (η κατοχή της μοναδικής Αλήθειας), είναι κατά όλων των άλλων θρησκειών –δογμάτων κλπ και το απέδειξε στην διάρκεια της ιστορίας». Θα σημειώσω ότι αυτό δεν ήταν εξαρχής προδιαγεγραμμένο: διαμορφώθηκε στην πορεία της Ιστορίας (κι εσύ άλλωστε σημειώνεις στην προηγούμενη παράγραφο τα σταδιακά βήματα προς την ολοκληρωτική επικράτηση του χριστιανισμού). Και, τουλάχιστον έτσι πιστεύω, είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την άσκηση εξουσίας.

      Ελπίζω να μην κούρασα με το δικό μου «σεντόνι». Ελπίζω να είσαι κοντά στο ιστολόγιο ως σχολιαστής, κι ας είναι και πάντα με διαφωνίες. Ειλικρινά, ευχαριστώ!

  14. duke Says:

    Αγαπητέ Ρογήρε,
    λες —.
    Αυτό ισχύει τόσο για την άποψή μου (που είναι μια προσπάθεια να αποδειχθεί ότι η σχηματική παρουσίαση της Υπατίας απλώς ως μάρτυρος της αρχαιοελληνικής θρησκείας και φιλοσοφίας έναντι των σκοταδιστικών τάσεων του πρώιμου χριστιανισμού δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην ιστορική αλήθεια και ότι είναι γέννημα αντιλήψεων μεταγενέστερων εποχών)
    — —
    Δεν θα διαφωνήσω πλήρως, σκέψου ότι οι πραγματικές πληροφορίες για το πως εξελίχθηκαν τα πράγματα, δεν ήταν γνωστές και το συγκεκριμένο θέμα ήταν ένα από τα ελάχιστα και πιο χαρακτηριστικά από τον τρόπο επικράτησης του Χριστιανισμού. Δηλαδή αν δεν έψαχνες ιδιαίτερα το θέμα αυτό, ήταν από τα λίγα που ήξερες (μαζί με την καταστροφή των ναών). Αυτός είναι και ο λόγος του σχετικού ντόρου.
    Εγώ θα έλεγα ότι είναι ένα μικρό σκαλοπάτι από τα χιλιάδες πλέον γνωστά στην επικράτηση του Χριστιανισμού.

    Λες —.
    η μετάβαση από την Αρχαιότητα στον πρώιμο Μεσαίωνα δεν μπορεί, κτγμ, να εξηγηθεί μόνο με όρους θρησκευτικούς.
    — —
    Φυσικά εξετάζονται τα πάντα, το καθοριστικό στοιχείο, κατά τη γνώμη μου φυσικά, είναι η νέα θρησκεία.

    Λες —.
    η βασική διαχωριστική γραμμή στην Αλεξάνδρεια του 4ου-5ου αι. δεν ήταν πρωτίστως θρησκευτική. Ήταν κυρίως κοινωνική και ταξική.
    — —
    Ναι αλλά και αναπόφευκτα θρησκευτική, αν λάβεις υπόψη σου ότι μέχρι εκείνη την εποχή ακόμα ο χριστιανισμός ήταν ιδιαίτερα κατά της γνώσης και απευθυνόταν ακόμα κυρίως στους φτωχούς και τους δούλους. Αυτό θα αλλάξει σε ένα βαθμό στην εξέλιξη και όταν έχει την πλήρη επικράτηση.

    Λες —.
    ο χριστιανικός φανατισμός εξηγείται ευκολότερα με όρους αποκλειστικότητας ως προς τη νομή της εξουσίας παρά θεολογικούς.
    — —
    Ανάλογα πως θέλει να το δει κάποιος.
    Η επικράτηση του ήταν ξεκάθαρα πολιτική, αλλά σίγουρα πάτησε στον φανατισμό του. Σαν παράδειγμα μπορείς να δεις την δράση των σημερινών φονταμενταλιστών μουσουλμάνων που μπορεί να χειραγωγούνται από αυτούς που έχουν συγκεκριμένο πολιτικό ή άλλο όφελος, αλλά πατάνε σε συγκεκριμένη θεολογία, και στον φανατισμό που αυτή σηκώνει.

    Λες —.
    Το ότι αυτοί οι πόλοι ήταν χριστιανικοί νομίζω ότι το αντιλαμβάνεσαι (και το λες) και ο ίδιος πως έχει να κάνει και με στοιχεία “εξωθρησκευτικά”.
    — —
    Θα σου θυμίσω αντίστοιχα φαινόμενα που ελπίζω να γνωρίζεις από τον εμφύλιο στην επαρχία, μέσα στα πλαίσια των εκκαθαρίσεων μεταξύ των αντιμαχομένων, ξεκαθάρισαν πολλοί τους προσωπικούς τους λογαριασμούς. Φυσικά δεν είναι αυτά που καθορίζουν τον λόγο που έγινε ο εμφύλιος.
    Λες —.
    Επισημαίνεις ότι ο “χριστιανισμός, …., είναι κατά όλων των άλλων θρησκειών –δογμάτων κλπ και το απέδειξε στην διάρκεια της ιστορίας”. Θα σημειώσω ότι αυτό δεν ήταν εξαρχής προδιαγεγραμμένο: διαμορφώθηκε στην πορεία της Ιστορίας … Και, τουλάχιστον έτσι πιστεύω, είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την άσκηση εξουσίας.
    — —
    Ναι αλλά έγινε άπαξ τον 4ο αιώνα, με ένα προηγούμενο σκαλοπατάκι όταν έγινε η εξαγωγή από τον Ιουδαϊσμό, εφόσον είδαν σε αρκετές εκκλησίες της Ανατολής ότι υπήρχαν πολλοί αλλόθρησκοι στις τάξεις τους. (αυτό δεν ξέρουμε πότε έγινε ακριβώς αφού πριν τον 2ο αιώνα δεν υπάρχει καμία πηγή ή εύρημα πέρα από τα θρησκευτικά κείμενα. Ήταν μία συγκεκριμένη μετάλλαξη της ιδεολογίας του, που η Ρώμη (η πόρνη -Βαβυλών) μετατράπηκε σε βασιλεία του θεού επί Γης. Η άρνηση στράτευσης μετατράπηκε σε εθελοντική διαφύλαξη της αυτοκρατορίας κλπ κλπ

    Όπως και να έχει όμως σε ευχαριστώ για τον σύντομο διάλογο και θα ασχοληθώ εν ευθέτω χρόνω και με άλλα σχετικά άρθρα σου, δεδομένου ότι έπεσα εδώ τυχαία. Να είσαι καλά.

    • rogerios Says:

      Η αίσθησή μου είναι ότι συμφωνούμε λίγο-πολύ στην αποτίμηση των επιμέρους στοιχείων, αλλά διαφοροποιούμαστε ως προς τη γενικότερη προοπτική. Σε κάθε περίπτωση, δεν βλέπω τον λόγο γιατί πρέπει η μία άποψη να επιβληθεί της άλλης, όταν κάλλιστα μπορούν να συνυπάρξουν.

      Κι εγώ ευχαριστώ για τον πολύ ενδιαφέροντα διάλογο και αναμένω την εκ μέρους σου συνέχεια στον σχολιασμό (έτσι ελπίζω τουλάχιστον).

      Με ευχές για ό,τι καλύτερο!

  15. ατι Says:

    Βρήκα το άρθρο πολύ καλό, αλλά κάπως ουδέτερο και άτολμο μπροστά σε έναν τέτοιο ανοσιούργημα. Κοιτάξτε, για παράδειγμα ποιες λογικές σκέψεις δεν εκφράστηκαν εδώ. Δε λέω ότι αποσιωπήθηκαν. Αλλά δεν βάζουμε στο τραπέζι των αναλύσεων ένα τέτοιο έκλημα, αν είναι να τις αποφύγουμε.

    Η δολοφονία της Υπατίας
    ……………..
    «Επικεφαλής του φανατισμένου χριστιανικού όχλου ήταν κάποιος Πέτρος, κατώτερος ιερέας. Ως ηθικός αυτουργός θεωρείται από πολλούς ο επίσκοπος Αλεξάνδρειας, «Άγιος» Κύριλλος, ο οποίος ήταν ο πνευματικός ηγέτης και πνευματικός καθοδηγητής των άμεσων αυτουργών. Αυτοί σίγουρα θα πίστευαν ότι λειτουργούν σε αρμονία με τη σκέψη του πνευματικού τους ηγέτη. Η σκέψη του αυτή, αν όχι η επιθυμία του, ικανοποιείται με το φόνο της, γιατί βγαίνει από τη μέση ένα σοβαρό εμπόδιο στις ταραγμένες σχέσεις του με τον έπαρχο Ορέστη. Στο ερώτημα «ποιος ωφελείται;» από τον θάνατο της Υπατίας, αυτόν δείχνει σίγουρα το δάχτυλο της Ιστορίας.»

    ati

    • rogerios Says:

      Άτι, καλώς όρισες!

      Αυτό που εσύ χαρακτηρίζεις ως ατολμία (αφήνω την ουδετερότητα γιατί τελικά τη βλέπω περισσότερο ως κομπλιμέντο), εγώ θέλω να το θεωρώ προσπάθεια για την ανεύρεση της κατά προσέγγιση αντικειμενικής ιστορικής πραγματικότητας. Ο στόχος ήταν να αποσυνδεθεί το ιστορικό γεγονός από την Υπατία-σύμβολο. Σ’ αυτό το πλαίσιο τα πράγματα είναι πολύ πιο γκρίζα και τα ερωτήματα περισσότερα από τις βεβαιότητες. Αν μιλούσαμε σε συναισθηματικό επίπεδο μην έχεις αμφιβολίες για το πού πηγαίνει η συμπάθειά μου.

      Θυμίζω ότι ο αλεξανδρινός όχλος είχε μακρά παράδοση στη διάπραξη αποτρόπαιων εγκλημάτων. Από την άποψη αυτή, η τραγική δολοφονία της Υπατίας δεν είναι δυστυχώς τόσο «πρωτότυπη». Και, ίσως, αυτό καθαυτό το γεγονός της δολοφονίας να εξηγείται καλύτερα με όρους ψυχολογίας του όχλου (χριστιανικού εν προκειμένου) παρά με το ποιόν θα ωφελούσε η εξαφάνιση ενός προσώπου ενοχλητικού για τα σχέδια του «Άγιου» Αλεξανδρείας (που ξαναλέω μόνο συμπαθής δεν μου είναι).

  16. ati Says:

    Πολύ καλή και περιεκτικη και πολύ προσεκτική πάλι η απαντησή σου. Με ικανοποιεί πολύ από πολλές απόψεις. Το δικό μου θέμα είναι γιατί να αφήνουμε έναν άνθρωπο, όπως ο Κύριλος, στο απυρόβλητο και να τον ονομάζουν οι άλλοι Άγιο – λες και δεν ξέρουν τι θα πει Άγιος. Άγιος υποτίθεται ότι είναι ο άνθρωπος με την απολυτη τπεινότητα, όχι με την εξηρμένη ψυχοσύνθεση και την εμφατική κοινωνική δραστηριότητα και λειτουργία. Καμία σχέση με αγιοσύνη. Η επιλογή απλά δείχνει σε τι έδιναν και δίνουν προτεραιότητα οι χριστιανοι ταγοί. Να κερδίσουν κάποιο μπρα ντε φερ με τους παγανιστές. Αυτός ήταν πολύ ισχυρός και ικανός για την επέκταση και την επικράτηση του χριστιανισμού. Εντάξει. Όχι όμως Άγιος. Αυτό απλά ισχυροποιεί το προστατευτικό σκέπαστρο πάνω από το κεφάλι του, όπως ο απατεώνας Κοσκωτάς είχε γίνει πρόεδρος του Ολυμπιακού, επίτηδες, για να έχει την υποστήριξη του μεγάλου Ολυμπιακού λαού κι εμείς να μην μπορούμε να τον αγγίξουμε. Ούτε τα σχόλια ούτε το χέρι του νομου. Γι’ αυτό κι εμείς δεν πρέπει να αφήνουμε στο απυροβλητο ειδικά τέτοιους ανθρώπους, ειδικά όταν έχουμε στο χέρι μας κάποια στιχεία ή εύλογα συμπεράσματα. Ακόμα και ο Σωκράτης ο σχολαστικός βρήκε το θάρος να πει για τον θάνατο της Υπατίας. «Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο·» Μώμος βρήκα ότι είναι η ανατομική παραμόρφωση, αλλά και η κατηγορία, η σάτυρα. Ακόμα και ο σύγχρονός του Κύριλου, ο Σωκράτης ο σχολαστικός δεν δίστασε να πει κάτι, λοιπόν, και εκείνος ήταν μέσα στο στόμα του λύκου να φανταστείς. Εμείς;

    ατι

    • rogerios Says:

      Δεν διαφωνούμε. Μιλάμε για παιχνίδια εξουσίας, τις αγιοσύνες ας τις σχολιάσουν οι θεολόγοι αν θέλουν. Γενικά, το ζήτημα της εποχής στην οποία ο χριστιανισμός καθίσταται επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας και πόλος εξουσίας έχει πολύ ενδιαφέρον (αλλά δυστυχώς είναι και τεράστιο για να το αναλύσεις σε μια ανάρτηση ιστολογίου, έστω σχοινοτενή, όπως συνήθως είναι οι δικές μου). Αυτή τη μετεξέλιξη δεν είναι πρόσφορο να την αναλύσει κανείς με όρους κυρίως θρησκευτικούς-φιλοσοφικούς, αλλά με πολιτικούς. Οπότε, πιστεύω ότι σωστά τα λες. Μώμος στην περίπτωσή μας είναι η κατηγορία (όπως το είπες), ο ψόγος. Και είναι λογικό αυτό που σημειώνει ο Σωκράτης ο Σχολαστικός: η δολοφονία της Υπατίας αμαυρώνει την εικόνα του ταγού της Εκκλησίας στην Αλεξάνδρεια. Ξέχωρα από την πραγματική υποκειμενική ευθύνη του (δεν έχουμε αποδείξεις ότι διέταξε αυτός τη δολοφονία ή ότι την ενθάρρυνε άμεσα), υπάρχει η αντικειμενική.

  17. ati Says:

    Συμφωνούμε. Μπορεί, το μακράν πιθανότερο, σε σημείο που μπορούμε να το πούμε βέβαιο, ο Κύριλος να μην ήταν εκεί στον τοπο του εγκλήματος και να μην συμμετείχε άμεσα και προσωπικά στη δολοφονία της, εντάξει. Μπορεί να μην είπε καν τίποτα ποτέ για δολοφονία της, επίσης. Εντάξει.
    Αλλά μιλάμε για ηθική αυτουργία και σε αυτό δεν κάνω πίσω. Για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Κύριλος με την στάση του, τα λόγια του και τις θέσεις του συδαύλισε και διήγειρε τις συνειδήσεις των δολοφόνων για να σταθουν έντονα αντιδραστικά προς την Υπατία, σε σημείο που να την σκοτώσουν. Αυτοί ήδη θα τα ένιωθαν όλα αυτά, ως Χριστιανοί, απέναντι σε μια παγανίστρια, ειδωλολάτρισα και μάλιστα γυναίκα. Αυτά είναι τα δεδομένα. Όπως επίσης ότι αυτή ήταν ανώτερη και πολύ μορφωμένη και μάλιστα με την ελληνική μόρφωση, την οποία ο ίδιος ο Θεός τους την είχε ονομάσει «μωρία». Κάτι που οι δολοφόνοι σίγουρα θα το ένιωθαν και θα το κρατούσαν με μίσος εναντίον της. Όπως δεδομένο ήταν και ότι αυτή εμπόδιζε τον Ορέστη να συνάψει καλές σχέσεις ξανα με τον Κύριλο. Αυτά αρκούσαν για να κάνουν τους εύκολους σε φονικά Αλεξανδρινούς δολοφόνους να σηκώσουν το χέρι εναντίον της.
    Σε όλα αυτά όμως παίζει μεγάλο ρόλο και ο «Άγιος» Κύριλος, αντικειμενικότατα. Δεν χρειάζεται να σηκώσει το μαχαίρι (ή το κοφτερό όστρακο) εναντίον της, για να κατηγορηθεί. Τουλάχιστον ο μώμος μπορεί και πρέπει να είναι μεγάλος.

    ατι

    • sapphire Says:

      πότε ο Θεός χαρακτήρισε «μωρία» την ελληνική μόρφωση;έλεος!να μην λέμε ό,τι μας κατέβει προκειμένου να στηρίξουμε την κάθε μας ιδεοληψία!

  18. Basiliki Says:

    Καλησπερα σας!!!!
    Προσφατα διαβασα το Ιστορικο Διηγημα «Αθηναϊς» του Φερδινανδου Γρηγοροβιου (προκειται σιγουρα για το εξελληνισμενο ονομα του συγκεκριμενου γερμανου ιστοριογραφου που ομως δεν αναφερεται στα γερμανικα…κ ειναι λιγο αστειο)εκδοσεις ΕΚΑΤΗ. Το αναφερω γιατι κ οι δυο γυναικες υπηρξαν συγχρονες μεταξυ τους κ με καποια ουσιωδη στοιχεια κοινα μεταξυ τους, αλλα με επιλογες τελειως διαφορετικες κ με τα αναλογα αποτελεσματα φυσικα! Δε μπορω να ξερω αν το διηγημα αυτο ειναι πραγματι αξιολογο αλλα αν οντως ειναι(με αρκετες υποκειμενικες θεσεις απο μερους του συγγραφεα), τοτε περιγραφει με εναν ικανοποιητικα εκλαϊκευμενο( κ συντομο) τροπο τη συγκεκριμενη περιοδο της μεταπτωσης στο χριστιανισμο, απο πολλες αποψεις….
    Ειναι απιστευτα ενδιαφερον θεμα….εκεινα τα χρονια που ολα αλλαζαν…
    Ολοι γνωριζουμε οτι εγινε αυτη η κοσμογονικη αλλαγη…αλλα ειναι ολα σκορπια….κ ισως σεπασμενα απο ενα πεπλο ντροπης…μπορει να μην ειναι ευκολο…αλλα αν βρειτε χρονο κ διαθεση πολυ θα ηθελα τα φωτα σας πανω σε αυτο το θεμα!
    Σας ευχαριστω,
    Βασιλικη

  19. Basiliki Says:

    Θα ηθελα να ρωτησω κ κατι αλλο…,ο συγγραφεας λεει οτι για την Αθηναϊδα-Ευδοκια ουσιαστικα δεν υπαρχουν αξιολογες κ αξιοπιστες πηγες, αλλα παιρνοντας υποψη κανεις οτι το εργο γραφτηκε το 1880…μπορω να ελπιζω οτι εχει αλλαξει κατι κ οτι εχουμε περισσοτερες πληροφοριες;
    κ παλι ευχαριστω!

    • rogerios Says:

      Καλημέρα, Βασιλική!

      Πράγματι πρόκειται για εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εποχή. Εποχή αλλαγών, μεταλλάξεων, αλλά και επιβιώσεων, εποχή επίσης που αψηφά τις προσπάθειές μας κατάταξης και οριοθέτησης.

      Ο Γρηγορόβιος/ Gregorovius από το Νάιντενμπουργκ της Ανατολικής Πρωσίας (μικρή πόλη που αναπτύχθηκε γύρω από ένα κάστρο των Τευτόνων Ιπποτών – έτσι για να κάνουμε και σύνδεση με τα πιο πρόσφατα θέματα του ιστολογίου) είναι επίσης σημαντική μορφή. Το διήγημά του για την Αθηναΐδα το έχω διαβάσει κι εγώ με ενδιαφέρον, αν κι ομολογώ ότι δεν είχα κάνει τον δικό σου έξυπνο συσχετισμό με την Υπατία.

      Τι περισσότερο μπορούμε να έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας από άποψη πηγών; Δεν είμαι ειδικός στο θέμα και θα δίσταζα να αποτολμήσω να δώσω απαντήσεις. Νομίζω πάντως ότι σήμερα έχουν ταυτοποιηθεί αρκετά αποσπάσματα γραπτών της.

      Η Ιστορία της ας πούμε Ύστερης Αρχαιότητας έχει όντως ταλαιπωρηθεί: αφενός, λόγω αντιπαλοτήτων και συναισθηματικών φορτίσεων (μεταξύ υπερασπιστών του χριστιανισμού και οπαδών του αρχαίου πνεύματος), αφετέρου εξαιτίας της αντίληψης που επικρατούσε παλαιότερα θεωρώντας τον 4ο και 5ο αι. ως εποχές παρακμής κι ανάξιες ενδιαφέροντος. Ευτυχώς, τα πράγματα έχουν αλλάξει. Πρόχειρα, μερικές παραπομπές: Peter Brown «The World of Late Antiquity: from Marcus Aurelius to Muhammad (AD 150-750)», Thames and Hudson, 1989/ Averil Cameron «The Mediterranean World In Late Antiquity, Ad 395-600», Taylor & Francis, 1993/ H.-I. Marrou «Décadence romaine ou Antiquité tardive?», Seuil 1977. Από τις πηγές, η Ιστορία που συνέγραψε στα λατινικά κατά το δεύτερο μισό του 4ου αι. ο Αντιοχέας Αμμιανός Μαρκελλίνος είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Και για κάτι πιο ελαφρύ, αλλά πολύ καλά τεκμηριωμένο και φοβερά καλογραμμένο, το συναρπαστικό μυθιστόρημα του Γκ. Βιντάλ για τον Ιουλιανό.

  20. Basiliki Says:

    Καλησπερα σας!!!!
    Σας ευχαριστω παρα πολυ για τις πληροφοριες…
    Καταλαβαινω πολυ καλα τη δυσκολια της ιστορησης της συγκεκριμενης περιοδου. Ειναι τρομερα δυσκολο, γιατι δε προκειται για ενα γεγονος που απλως το περιγραφουμε, το αναλυουμε κ βγαζουμε τα συμπερασματα μας. Μιλαμε για το »σημειο μηδεν» που κρατησε αιωνες κ ειχε μεγαλη κ συνεχομενη επιδραση στις ζωες ολων, ηταν μια αλλαγη που επρεπε επιτελους να γινει κ που εγινε τελικα με βιαιο τροπο απο ανθρωπους που πρεσβευαν ομως την »ειρηνη». Μια εποχη που διαμορφωθηκαν τα πιστευω του συγχρονου ανθρωπου που ειναι ομως καλυμμενη με ενα πεπλο μυστηριου κ με αλλαγες σε παρα πολλα επιπεδα κ δομες. Οι ανθρωποι σημερα δε γνωριζουμε πολλα πραγματα παρ’ολες τις αναριθμητες αναφορες, ισως γιατι δε θελουμε να τα θυμωμαστε… ετσι ομως αφηνομαστε σε μια περιεργη λαγνεια…. σκευωριες, πλανες, συνομωσιες, δολοφονιες, αδικια, σχισματα, καταστροφες, αδελφοκτονοι πολεμοι, ιντρικες (μονο το sex λειπει;!) Πανω σε αυτα στιριζονται μυθοι κ μυθοι για το Χριστιανισμο…μια παγκοσμια θρησκεια! Κ ακριβως γιατι υπαρχει αμαθεια γινομαστε ερμαια του καθενα που εχει ισχυρη φαντασια. Δε σας κρυβω οτι λατρευω να διαβαζω ολους αυτους τους »μυθους» αλλα χρειαζομαι να ξερω τι ειναι αληθεια…
    Αν καποτε πεσει στην αντιληψη σας καποιο ελληνικο εργο η μετφραση στα ελληνικα καποιου ξενου εργου οσον αφορα την ας πουμε Υστερη Αρχαιοτητα…παρακαλω θυμηθητε με.

  21. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Βασιλική, δες αυτά ας πούμε. 🙂

    • rogerios Says:

      Οφείλω να ευχαριστήσω τον φίλτατο Δύτη που κάλυψε τη δική μου οκνηρία (ή έλλειψη χρόνου, c’est selon)! 🙂

      Προσθέτω, λοιπόν, τώρα που μ’ έπιασε μια υποψία φιλότιμου ότι και το βιβλίο της Κάμερον έχει μεταφραστεί στα ελληνικά.

  22. sapphire Says:

    Επειδή διακρίνω την τάση πολλών σχολιαστών να περιγράφουν τον χριστιανισμό απλά ως ένα βίαιο και καταστροφικό κίνημα αμόρφωτων (ναι δεν είναι πολιτικώς ορθόν αυτό που γράφω αλλά ναι οι περισσότεροι σχολιαστές εδώ αυτό κάνουν εμμέσως πλην σαφώς),θα ήθελα να σας θυμίσω το πλαίσιο της εποχής εκείνης και τα εκατομμύρια θύματα-μάρτυρες των χριστιανών…χωρίς φυσικά να δικαιολογεί αυτό τη δολοφονία αλλά το γράφω για να δείτε κάποιοι την εποχή εκείνη και να ξεκολλήσετε από την όποια ιδεοληψία.
    Τώρα περί του ιστορικού του θέματος θα συμφωνήσω με το άρθρο του ιστολογίου.

  23. ati Says:

    Αγαπητέ, sapphire,
    Όταν λέμε «ο Θεός» εννοούμε τον Χριστό (ως μέλος του τρισυπόστατου Θεού, και άρα Θεός και αυτός – ή όχι;)
    Και ο Χριστός σίγουρα το είπε αυτό και άλλα πολλά παρόμοια κουραφέξαλα. Λαλίστατος κα ελαφρά αθυρόστομος ο «λόγος του Θεού», ε;

    ατι

  24. sapphire Says:

    Και για πες «άτι» που το αναφέρει αυτό ο Χρίστος…αν το αναφέρει για κάνε παραπομπή.
    Για τις υπόλοιπες εξυπνάδες δεν αξίζει κανείς να απαντήσει,απλά σε χαρακτηρίζουν.Αλλά η προσβολή έχει και ένα όριο στο λέω!

  25. ati Says:

    Αγαπητέ, sapphire,
    Πολύ δεν πάει ένας μεταφυσικός, που πιστεύει στα κουραφέξαλα της ζωής μετά θάνατο, να μιλάει για ιδεοληψίες σε κάποιον οπαδό της απλής και τετράγωνης λογικής; Απλά συμμάζεψε λίγο το στόμα σου.
    Ο χαρακτηρισμός της απλής ελληνικής λογικής ως μωρία από τον Χριστό είναι κοινή και γνωστή σε όλους, τη λέει και ο απόστολος Παύλος και δεν χρειάζονται τώρα οι παραπομπές. Απλά να δέχεστε τα απλά και λογικά και πασίγνωστα και να μην κουμπώνεστε πίσω από αναίτιες αιτιάσεις για παραπομπές. Έτσι πας να γλιτώσεις από την απλή αλήθεια; Πάρ’ το χαμπάρι ότι έτσι κι αλλιώς, αυτή θα σε κυνηγάει παντού. Όπως και η λογική. Κανείς δεν γλυτώνει ποτέ από την αλήθεια και τη λογική.
    ατι

    • sapphire Says:

      Φυσικά και το θέμα του ιστολογίου δεν είναι αυτό αλλά αυτό που λέει ο άτι είναι πολύ σοβαρή παραπλάνηση και πολύ μεγάλο ψεύδος και δεν μπορώ παρά να μην απαντήσω!Το είναι γενικά γνωστό δεν λέει τίποτα!Από τη μια λες ότι το είπε ο Χριστός από την άλλη μου πετάς τώρα Παύλος…ε φαίνεται δηλαδή ότι μόνο διαστροφή της αλήθεια πας να κάνεις,λοιπόν επειδή έχω καταλάβει που αναφέρεσαι μάθε κι εσύ και όσοι σε πίστεψαν ότι η μόνη αναφορά στη λέξη μωρία μαζί με τη λέξη Έλληνες στην Γραφή είναι σε μια επιστολή του Παύλου όπου λέει ότι «για τους Έλληνες η σταύρωση του Υιού του Θεού είναι μωρία ενώ για τους Εβραίους είναι σκάνδαλο»,αυτό!καταλαβαίνεις τι θα πει αυτό;δεν νομίζω ότι μπορεί να γίνει πιο απλό!πουθενά δεν λέει ότι οι Έλληνες είναι μωροί ή η ελληνική παιδεία είναι μωρία,αλλά ότι για τους Έλληνες (για την ακρίβεια για κάποιους Έλληνες και όταν λέει Έλληνες εννοεί μη Εβραίους ειδωλολάτρες γενικά) η σταύρωση είναι μωρία και όχι κάτι από αυτά που είπες,όπως συνεχίζει και λέει ότι για τους Εβραίους είναι σκάνδαλο!άρα άσε λοιπόν αυτά τα ψεύδη που λες είναι κρίμα!
      τώρα περί της ιστορίας νομίζω ότι αξίζει να αναφόρουμε ότι ήδη η πρώτη χριστιανική κοινότητα των Ιεροσολύμων αποτελούνταν κατά το ήμισυ τουλάχιστον από Έλληνες και ελληνίζοντες,και έτσι προέκυψε το γνωστό θέμα και έγινε η εκλογή των Επτά Διακόνων (Στέφανου,Φιλίππου,Λαυρεντίου κτλ) που ήταν ελληνίζοντες τουλάχιστον!
      Ξέρω Ρογήρε πως δεν είναι αυτό το θέμα του ιστολογίου σου αλλά είναι τρομερές ανακρίβειες αυτά που λέγονται!Θα μπορούσες φυσικά να διαγράψεις τα σχόλια από την αρχή της ανακρίβειας περί μωρίας του άτι και μετά.

    • sapphire Says:

      Τώρα περί στομάτων εσύ άριχσες να βρίζεις…επίσης σε καμία περίπτωση δεν αποκλείεται ο πιστός να έχει λογική,ξέρεις σε όλα υπάρχουν και όρια και καλά θα κάνεις να σεβαστείς τους γύρω σου που δεν πιστεύουν σ’αυτά που πιστεύεις εσύ!

    • sapphire Says:

      και επειδή το παίζεις και υπερέλληνας κτλ κτλ πολύ χειρότερα έχουν πει οι αρχαίοι για μεταξύ τους παρά ο οποιοσδήποτε χριστιανός!και τι σημαίνει αυτό;ότι οι αρχαίοι δεν ήταν Έλληνες;και τι θα πει «ελληνική φιλοσοφία»;ποιανού;ο ένας αναιρούσε τον άλλον και έβριζε τον άλλον άρα η ελληνική φιλοσοφία ως ομοιογενές σύνολο όπως επιχειρείται να παρουσιαστεί δεν νοείται,ούτε το «greek drama» που τουλάχιστον οι τρεις κορυφαίοι των οποίων διασώζονται τα έργα μεταξύ τους και ειδικά ο Ευριπίδης με τους άλλους παρουσιάζουν τεράστιες διαφορές!Ούτε μια κοινωνία που σκότωσε τον Σωκράτη ως άθεο είναι πιο προοδευτική από οποιαδήποτε άλλη της εποχής!και όλα αυτά τα λέω για να δείξω είναι γελοία η απολυτοποίηση και η θεοποίηση της αρχαιότητας όπως και όποιας άλλη εποχής πχ του Βυζαντίου όπως κάνουν οι άλλοι απίστευτοι οι οπαδοί του Ρωμανίδη κτλ ή τα ελληνιστικά χρόναι κ.ο.κ. να πω την αλήθεια πιστεύω ότι είμαστε πολύ τυχεροί που ζούμε στην καλύτερη εποχή που πέρασε ποτέ η ανθρωπότητα!

  26. rogerios Says:

    Αγαπητοί φίλοι, ειρήνη υμίν! 🙂 Σας παρακαλώ θερμά να χαμηλώσετε τους τόνους, η δυνατότερη φωνή και οι χαρακτηρισμοί δεν είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να καταστήσετε σαφείς τις απόψεις σας.

    Ως οικοδεσπότης θα διευκρινίσω τα εξής (τα οποία δεσμεύουν εμένα και μόνο): το ιστολόγιο ασχολείται στις αναρτήσεις του με τα ιστορικά γεγονότα και την κατανόησή της. Οι κρίσεις που αφορούν μια εκκλησία, ένα ιερατείο ως φορέα εξουσίας δεν αποτελούν και αξιολογικές κρίσεις της μεταφυσικής πίστης που αυτή (ή αυτό) εκπροσωπεί. Αν ήθελα να γράψω για μεταφυσικές ανησυχίες ή για την αντίκρουσή τους θα το έκανα. Στις αναρτήσεις ιστορικής θεματολογίας κάτι τέτοιο δεν με ενδιαφέρει, πρωτίστως γιατί συσκοτίζει την όποια γνώση μας των ιστορικών γεγονότων. Τώρα, οι φίλοι του ιστολογίου εννοείται ότι έχουν το αναφαίρετο δικαίωμα να συζητούν οποιοδήποτε θέμα κρίνουν ως σημαντικό ή απλώς ενδιαφέρον (ανεξαρτήτως των δικών μου προτιμήσεων). Παρακαλούνται όμως να το κάνουν σε ήπιους τόνους και χωρίς προσωπικές αντεγκλήσεις.

  27. sapphire Says:

    Να ζητήσω και πάλι συγγνώμη από την Ρογήρο αλλά δεν νομίζω πως ήταν δυνατόν να αποφευχθεί η απάντηση

    • ati Says:

      Καλά, μεγαλύτερη φαγωμάρα από ότι μεταξύ των διαφόρων χριστιανικών φατριών δεν υπάρχει. Προτεστάντες κατά καθολικών και καθολικοί κατά ορθοδόξων και πάει λέγοντας.
      Σε τι ομονοούν οι χριστιανοί μεταξύ τους, μου λες;
      Όσο για την παραπομπή, όπου ονομάζονται «μωροί» οι Έλληνες, σου έχω μια καραμπινάτη από τον αθυρόστομο Ιωάννη, μιας και την έχεις τόση ανάγκη.

      Ο Χρυσόστομος(!;) Ιωάννης αποκαλεί «μωρούς» τους Έλληνες: τόμος 18 σελ 17. («Ασοφώτερους από τα ζώα»: 34,497, «εστιγματισμένους, χειρότερους από τους χοίρους που πασαλείβονται με περιττώματα», «κυνικά καθάρματα», «παναθλίους», «παμμιάρους», «αναισχύντους», κ.α.)

      Φαντάζομαι να ευχαριστήθηκες τώρα, που αρνείσαι ξεδιάντροπα αυτό που είναι κοινό κοινότατο μεταξύ όλων των χριστιανών πάντα.
      Όμως τι ανάγκη έχεις εσύ, όταν μιλάς έτσι για τους ¨Ελληνες, εσύ ο ίδιος εννοείς μωρούς τους Έλληνες, ως γνήσιος τσάτσος των Ιουδαίων. Που είσαι τόσο τυφλός από Θεϊκές ιδεοληψίες, που δεν βλέπεις και δεν ακούς τι λες εσύ ο ίδιος και απλά προσπαθείς να βάλεις προσκόματα παραπομπών στα δικά μου λεχθέντα.

      ατι

  28. ati Says:

    (Μικρός Εσπερινός, σελ. 203, διαβάζεται 25 Ιανουρίου.)
    Θεολόγω σου στόματι, Θεολόγε Γρηγόριε, Θεολόγω γλώττη τε εφανέρωσας, τον εν Τριάδι υμνούμενoν, Θεόν ομοούσιον, τον Πατέρα και Υιόν, και το Πνεύμα το Άγιον, και εξήρανας, την μωρίαν των Ελλήνων και το ψεύδος, την αλήθειαν κηρύττων, τοις θεοφθόγγοις σου ρήμασι.»

    Κάθε μέρα θα σου στέλνω και από μια παραπομπή, να χορτάσεις τη μωρία σου.

    ατι

  29. brexians Says:

    Reblogged this on Νότια του Βασιλείου της Δανιμαρκίας και σχολίασε
    Η φιλόσοφος ουδέποτε επέδειξε εχθρότητα προς τους χριστιανικούς κύκλους. Οι μαθητές, οι φίλοι και οι κοινωνικές συναναστροφές της ανήκουν στην αλεξανδρινή ελίτ, η οποία (είτε από ειλικρινή πίστη είτε για λόγους που αφορούν την κοινωνική ανέλιξη και τη σταδιοδρομία) είναι κυρίως χριστιανική. Ενδεικτικές της στάσης αυτής είναι και οι στενές σχέσεις της Υπατίας με τον έπαρχο Ορέστη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: