Περί ηθικολογίας και ιστορικού μεγαλείου

Έφτασε ο καιρός να βγει τούτο το ιστολόγιο από τη χειμερία (ή μάλλον εαρινή) νάρκη στην οποία το καταδίκασαν οι πολλές υποχρώσεις (ευχάριστες ή απλώς κοπιαστικές) του οικοδεσπότη του. Και η εύκολη λύση για κάτι το απολύτως αναγκαίο συνίσταται στην εξέταση ενός θέματος που είναι απλό και πιασάρικο. Θα προτιμήσουμε, κατ’ εξαίρεση και κατ’ ανάγκη, μια χαλαρότερη παρουσίαση, χωρίς τη συνήθη βιβλιογραφική τεκμηρίωση, μια και η ίδια η φύση του θέματος επιτρέπει κάτι τέτοιο: τα γεγονότα είναι πασίγνωστα, αλλά η προσωπικότητα του ήρωα συνεχίζει να προκαλεί (εδώ και πάρα πολλούς αιώνες) αντιφατικές κρίσεις και απίστευτες διαμάχες.

Περιδιαβαίνοντας ιστολόγια εύκολα μπορεί κάποιος να συναντήσει τις απόψεις που εκφράζουν οι άνθρωποι της εποχής μας για τον Αλέξανδρο Γ΄ και να έρθει αντιμέτωπος με τη γνωστή διαμάχη των σύγχρονων Ελλήνων «εθνικοφρόνων» και «διεθνιστών». Για τους μεν, ο Αλέξανδρος είναι σύμβολο του μεγαλείου, της ρώμης και της ισχύος του ελληνισμού, για τους δε όχι κάτι περισσότερο από έναν, συνηθισμένο για τα ιστορικά δεδομένα, σφαγέα λαών. Πολύ πρόσφατα μάλιστα, στο εξαιρετικά δημοφιλές ιστολόγιο αγαπητού φίλου, σχολιαστής διερωτήθηκε μήπως σε κάποιο όχι και τόσο κοντινό μέλλον η Ιστορία θεωρήσει τον Μακεδόνα βασιλέα κάτι ανάλογο του… Οροφέρνη Αριαράθου. Ας αφήσουμε όμως τον συμπαθέστατο ηδονοθήρα (και εφήμερο ηγεμόνα της Καππαδοκίας) στην ησυχία που του έταξε η λήθη της Ιστορίας κι ας δούμε πού μπορεί ακριβώς να βρίσκεται η ιστορική αλήθεια, όσο μπορούμε να την προσεγγίσουμε. Υπεράνθρωπος ηγέτης που αποδεικνύει την υπεροχή του ελληνισμού ή απλώς ένας Τζωρτζ Γ. Μπους με αυτοπρόσωπη παρουσία στα πεδία των μαχών (ή, ακόμη χειρότερα, μεγαλοτρομοκράτης της Αρχαιότητας); Κάπου στη μέση, θα απαντήσετε εύλογα. Για να γίνω κι εγώ με τη σειρά μου προκλητικός θα απαντήσω ότι η ιστορική αλήθεια δεν μπορεί να βρίσκεται σε κανένα σημείο της γραμμής αυτής, στα άκρα της οποίας θρονιάζουν από τη μία παραληρήματα και φαντασιώσεις μεγαλείου που απορρέουν από την ιδεολογία του εθνικού κράτους των Νεότερων Χρόνων κι από την άλλη ιδεολογίες, πιο σύγχρονες ίσως,  που αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη συμπάθεια λαούς και χώρες του οικονομικά λιγότερο αναπτυγμένου κόσμου! Στην πραγματικότητα αυτές οι δύο όψεις του ιδίου νομίσματος είναι εξίσου ανιστορικές. Κρίνουν ένα μακρινό παρελθόν με βάση τις αντιλήψεις του σήμερα ή έστω του χθες. Προβάλλουν σ’ αυτό τις σύχρονες ιδεολογίες και ενοχές, αγνοώντας το στοιχειώδες: το γεγονός ότι κάθε εποχή έχει τις δικές της ιδέες, αρχές και νοοτροπίες κι ότι είναι άστοχο να κριθεί με γνώμονα άλλες από αυτές. Δεν φταίνε όμως τόσο οι άνθρωποι της εποχής μας για το ότι εμφορούνται από αντιλήψεις που αγνοούν ή παραμορφώνουν τα ιστορικά γεγονότα. Ειδικά στο θέμα του Αλέξανδρου, η ίδια η ιστοριογραφία σπάνια υπήρξε αθώα. Για την ακρίβεια, σχεδόν ποτέ δεν έμεινε απρόσβλητη από τις κυρίαρχες ιδεολογίες της εποχής της. Βέβαια, έχει κι αυτή με τη σειρά της κάμποσα ελαφρυντικά να προβάλλει προς υπεράσπισή της.

Ι. Εγγενείς κι επίκτητες δυσχέρειες για μια αμιγώς ιστορική θεώρηση

Α. Μια προσωπικότητα που εξάπτει τη φαντασία: Καταρχάς, η ίδια η ζωή και η προσωπικότητα του Αλέξανδρου υπήρξαν τέτοιες που ευνόησαν τη δημιουργία θρύλων, την εξιδανίκευση (ή, αναλόγως οπτικής γωνίας, τη δαιμονοποίηση) του ιστορικού προσώπου και πριμοδότησαν ψυχολογικού χαρακτήρα ερμηνείες ή ακόμη και τα καθαρά ανεκδοτολογικά στοιχεία σε βάρος των ιστορικών δεδομένων. Κάποιος που μέσα σε λίγα χρόνια διαλύει μια υπερδύναμη και κατακτά το μεγαλύτερο τμήμα του τότε γνωστού κόσμου παραμένοντας ανίκητος, λατρεύεται σαν θεός και τελικά πεθαίνει νέος είναι λογικό να αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στη συλλογική συνείδηση και στο φαντασιακό τόσο των συγχρόνων του, όσο και των κατοπινών γενεών. Πράξεις και γεγονότα μεγεθύνθηκαν ή παραμορφώθηκαν, περιστατικά εφευρέθηκαν, ιστορίες και μύθοι γεννήθηκαν με βάση την εικόνα που είχαν για τον Αλέξανδρο λαοί και εποχές κι όχι σύμφωνα με την όποια ιστορική πραγματικότητα. Οι μεταγενέστεροι ιστορικοί είχαν επομένως ν’ αντιμετωπίσουν πρωτίστως τον μύθο του κατακτητή και την επικρατούσα στην εποχή τους εικόνα του.

Β. Προβληματικές ιστορικές πηγές: Έπειτα, εκτός από νομίσματα κι από κάποια έργα τέχνης (δηλαδή αντικείμενα που εγγενώς αδυνατούν να μας «διηγηθούν» ιστορίες), τίποτε άλλο δεν διασώθηκε από την ίδια την εποχή του Μακεδόνα βασιλέα. Τα απομνημονεύματα που συνέγραψαν διάδοχοι του Αλέξανδρου κι άλλοι, στρατιωτικοί και μη, που μετείχαν στην εκστρατεία, όπως ο Πτολεμαίος ή ο Νέαρχος, χάθηκαν, όπως χάθηκαν και τα βασιλικά αρχεία, υπεύθυνος για τα οποία ήταν ο αρχιγραμματέας του Αλέξανδρου, ο Ευμένης ο Καρδιανός, με το πλούσιο υλικό τους, ανάμεσα στο οποίο κι οι περίφημες Εφημερίδες (πραγματικό ημερολόγιο εκστρατείας), κι όλες οι κυβερνητικές και διοικητικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, τα αρχαία κείμενα που χρησιμοποίησαν ως πηγές οι νεότεροι ιστορικοί ανήκουν κατ’ ουσίαν σε πέντε συγγραφείς, οι οποίοι τα συνέταξαν στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, τρεις και περισσότερους αιώνες μετά τα γεγονότα που εξιστορούν: πρόκειται για τρεις Έλληνες, τον Διόδωρο τον Σικελιώτη (περ. 80-20 π.Χ.), τον Πλούταρχο (46-125) και τον Αρριανό (περ. 95-175), και δύο Λατίνους,  τον Κόιντο Κούρτιο Ρούφο (1ος αι.) και τον Ιουστίνο (3ος ή 4ος αι.). Αφεαυτής η χρονική απόσταση από τα γεγονότα είναι επαρκής λόγος για να θεωρηθούν τα έργα αυτά μειωμένης ιστορικής πιστότητας.  Επιπλέον, το υλικό αυτό είναι άνισης αξίας και αντικειμενικότητας. Ο Διόδωρος και ο Αρριανός είναι ό,τι συγγενέστερο έχουμε προς αυτό που θεωρείται Ιστορία με βάσει τις σύγχρονες αντιλήψεις. Και οι δύο πρέπει να είχαν τη δυνατότητα να συμβουλευθούν άμεσες πηγές (ο δεύτερος μελέτησε κατά πάσα πιθανότητα και αντίγραφα των βασιλικών αρχείων) και να τις εκμεταλλευθούν με ικανοποιητικό τρόπο. Από τους υπόλοιπους, ο Πλούταρχος  δεν γράφει Ιστορία, αλλά ηθικοπλασίες, ο Κόιντος Κούρτιος κατατρύχεται από χίλια δυο συμπλέγματα, ενώ ο Ιουστίνος (που απλά ανθολογεί τον Γαλορωμαίο ιστορικό Πομπήιο Τρώγο) είναι έτσι κι αλλιώς μνημείο προχειρότητας. Εκτός αυτού, η αντικειμενικότητα των συγγραφέων αυτών είναι όλως συζητήσιμη: οι Ελληνόφωνοι δίνουν φυσικά μια επαινετική εικόνα του Αλέξανδρου, οι Λατινόφωνοι επιχειρούν να μειώσουν την αξία του για να εξυψώσουν τους ήρωες της ρωμαϊκής Ιστορίας (ειδικά ο Κόιντος Κούρτιος διακρίνεται επιπροσθέτως κι από ένα σχετικό ρατσισμό προς τους οποιουσδήποτε «βαρβάρους»).

Γ. Η Ιστορία στην υπηρεσία των εκάστοτε κυρίαρχων ιδεολογιών: Έχοντας στη διάθεσή τους ένα υλικό από αρκετές απόψεις προβληματικό, οι ιστορικοί των μεταγενέστερων εποχών δεν επιχείρησαν κάποια υπέρβαση. Η ευρωπαϊκή ιστοριογραφία αντιμετώπισε τον Αλέξανδρο με βασικό γνώμονα τις κυρίαρχες σε κάθε εποχή ιδεολογίες. Με το ζήτημα αυτό έχει ασχοληθεί διεξοδικά ο Πιέρ Μπριάν, ο σπουδαιότερος αχαιμενιδολόγος της εποχής μας, κάτοχος από το 1999 της έδρας της «Ιστορίας και του πολιτισμού του κόσμου των Αχαιμενιδών και της αυτοκρατορίας του Αλεξάνδρου» στο Κολλέζ ντε Φρανς. Τα μαθήματά του τα τελευταία χρόνια έχουν ως κύριο θέμα τον Αλέξανδρο στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία των Νεότερων Χρόνων, ενώ έχει δημοσιεύσει πλήθος σχετικών μελετών και άρθρων.  Για να συνοψίσουμε χοντρικά την κατάσταση: στα χρόνια της Αναγέννησης, η εικόνα του Αλέξανδρου είναι εξαιρετικά θετική. Αυτό οφείλεται όχι μόνο στην αρχαιολατρεία της εποχής, αλλά και στο ότι εμφανίζεται ως θετικό πρότυπο για μια Ευρώπη που εξαπλώνει την κυριαρχία της στην οικουμένη.  Στη συνέχεια τα πράγματα αλλάζουν, με τη συγκρότηση ισχυρών μοναρχιών εθνικού χαρακτήρα. Στη Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΔ΄ κρίνεται ότι ο Έλληνας κατακτητής είναι ακατάλληλο πρότυπο προς μίμηση. Τονίζονται επομένως  κάποιες αντιφατικές πτυχές της προσωπικότητάς τους (με υλικό που αλιεύεται κυρίως από τον Κόιντο Κούρτιο και δευτερευόντως από τον Πλούταρχο). Το νέο πρότυπο της επίσημης γαλλικής ιδεολογίας είναι ο Λουδοβίκος  Θ΄, Γάλλος, μονάρχης και άγιος της καθολικής εκκλησίας. Νέα μεταστροφή από τα χρόνια του Διαφωτισμού και, κυρίως, από τον 19ο αι. κι έπειτα. Οι μετοχές του Αλέξανδρου ανεβαίνουν θεαματικά για διάφορους λόγους. Οι απανταχού της γης ρομαντικοί συγκινούνται από την εξωπραγματική προσωπικότητα του βασιλέα, τον οποίο βλέπουν σαν ήρωα και καταραμένο ποιητή ταυτόχρονα. Ερμηνεύουν τη στρατιωτική σταδιοδρομία του σαν σειρά από παρορμητικές κινήσεις που τις υπαγορεύουν ο πόθος και τα οράματα. Για τους Γερμανούς ικανοποιεί αφενός το πάθος τους για την ελληνική αρχαιότητα, αφετέρου ενσαρκώνει το πρότυπο του μεγαλοφυούς στρατιωτικού ηγέτη που μπορεί να εμπνεύσει  την ενωμένη πλέον πατρίδα τους. Όσον αφορά τις μεγάλες αποικιοκρατικές δυνάμεις, Αγγλία και Γαλλία, είναι αδύνατο να βρουν ιδανικότερο μοντέλο από τον Αλέξανδρο: κατακτητής, «εκπολιτιστής των βαρβάρων και πεφωτισμένος δεσπότης τους», ο Μακεδόνας στρατηλάτης καθαγιάζει τη δράση τους με το ιστορικό μεγαλείο του. Προσθέστε οπωσδήποτε και τις αντιλήψεις που επικρατούν στους μορφωμένους κύκλους της Δύσης, βάσει των οποίων ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός συνιστά το απόλυτο σημείο αναφοράς σε όλους τους τομείς, από τη φιλοσοφία και την τέχνη ως τη διπλωματία και την πολιτική γενικότερα.

Η τάση αυτή συνεχίζεται μέχρι τα πρώτα χρόνια μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ως συμβολική κορύφωσή της θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε το έργο του μεγάλου Άγγλου ιστορικού Γουίλλιαμ Γούντθορπ Ταρν (1869-1957), για τον οποίο «ο Αλέξανδρος υπήρξε ο πρωτεργάτης της μεγαλύτερης επανάστασης της παγκόσμιας Ιστορίας… της αδελφοποίησης των λαών και της ενότητας της ανθρωπότητας» («Alexander the Great and the Unity of Mankind» Humphrey Milford, Λονδίνο, 1933/»Alexander the Great» τ. II, «Sources and Studies«, Cambridge University Press, Καίμπριτζ, 1948 και επανέκδ. 2002). Τις τελευταίες δεκαετίες, όμως, η μεταστροφή είναι ριζική: οι ενοχές της Δύσης για το αποικιοκρατικό παρελθόν της, η συμπάθεια για τους καταπιεσμένους και πάντα υπό εκμετάλλευση λαούς του Τρίτου Κόσμου, το πνεύμα διεθνισμού, η τάση απομάκρυνσης από την ιστορία των μεγάλων – και δη στρατιωτικών – ηγετών, ακόμη κι η γοητεία της ανακάλυψης «εξωτικών πολιτισμών» οδηγούν στην υποτίμηση της σημασίας της αρχαιοελληνικής αρχαιότητας και ειδικά της προσωπικότητας του Αλέξανδρου Γ΄. Ειδικά στον αγγλοσαξονικό επιστημονικό κόσμο η εικόνα του Αλέξανδρου αποτελεί αντικείμενο σκληρής κριτικής και είναι εν γένει αρνητική. Βίαιος κατακτητής και στυγνός αποικιοκράτης. Για παράδειγμα, η Αγγλίδα ιστορικός Μαρία Μπρόσιους ξεπερνά μάλλον τα όρια της ανεκτής για επιστήμονα υπερβολής, χαρακτηρίζοντας ευθέως τον Αλέξανδρο ως «σφαγέα«, «χούλιγκαν» και «τρομοκράτη«! Τίποτε λιγότερο.

Πόσο επιστημονικές είναι οι απόψεις αυτού του είδους; Ελάχιστα έως καθόλου, θα απαντούσαμε. Δεν παύουν όμως να εκφράζουν μια τάση που είναι μάλλον κυρίαρχη στην εποχή μας. Υπάρχουν όμως (ευτυχώς) και άλλοι ιστορικοί, που εξετάζουν κριτικά τις πηγές, προσπαθούν να απαλλαγούν από τα στερεότυπα του παρελθόντος, αλλά και του παρόντος, και πασχίζουν να εξετάσουν το θέμα με τη μεγαλύτερη δυνατή αντικειμενικότητα κι επιστημονική ευσυνειδησία.

ΙΙ. Ερωτήματα κι αφορισμοί (;)

Α. Ιππότης με ευγενείς ιδέες και αισθήματα ή στυγνός σφαγέας; Ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Και οι δύο χαρακτηρισμοί αποτελούν μάλλον αναχρονιστικές προβολές αντιλήψεων των νεότερων χρόνων στον 4ο αι. π.Χ. Στην πραγματικότητα το σύνολο σχεδόν των ενεργειών του Αλέξανδρου υπαγορεύεται από πολιτικές σκοπιμότητες. Εάν δεν υπάρχει λόγος, δεν καταφεύγει στη βία και μπορεί να φανεί απαράμιλλα ευγενής, όπως φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίο φέρθηκε στις αιχμάλωτες συγγενείς του Δαρείου. Εάν η φιλική αντιμετώπιση είναι ο καλύτερος τρόπος για την επίτευξη του πολιτικού στόχου, τότε προτιμάται: ο βασιλιάς εμφανίζεται ως ελευθερωτής των ελληνικών πόλεων της Ασίας από τον περσικό ζυγό και αρχηγός του πανελλήνιου αγώνα, καθόσον αυτές δέχονται την κυριαρχία του και ενισχύουν οικονομικά την εκστρατεία του. Όσοι ευγενείς του εχθρού δέχονται τη νέα εξουσία ανταμείβονται με προνόμια. Αντιστρόφως, η βία χρησιμοποιείται όποτε κρίνεται αναγκαία. Η Τύρος ισοπεδώνεται γιατί πρόβαλε σκληρή αντίσταση, προκαλώντας μεγάλες απώλειες σε έμψυχο δυναμικό και σοβαρές οικονομικές ζημίες. Ο σκληρός ανταρτοπόλεμος των Ιρανών της Βακτριανής και της Σογδιανής, οδηγεί τον Αλέξανδρο σε ακόμη πιο σκληρές απαντήσεις: πόλεις και χωριά ισοπεδώνονται και άμαχοι εκτελούνται μαζικά σε αντίποινα, προκειμένου να καμφθεί η αντίσταση. Όλα αυτά δεν αποτελούν κάτι το καινούριο, ούτε βέβαια εφαρμόστηκαν για τελευταία φορά από τον Τημενίδη ηγεμόνα (για να υποστηρίξει κανείς κάτι τέτοιο θα πρέπει να αγνοεί παντελώς την Ιστορία του 20ού αι.). Και ,σε κάθε περίπτωση, ο Αλέξανδρος πρέπει να κριθεί με γνώμονα τις πρακτικές και τις αντιλήψεις της εποχής του. Από την άποψη αυτή δεν φαίνεται να είναι ούτε ηπιώτερος, ούτε και βιαιότερος από τον μέσο όρο. Ακόμη και με βάση τα στάνταρ των Αχαιμενιδών στον τομέα αυτό ο Αλέξανδρος ενεργεί λίγο-πολύ με τον αναμενόμενο, συνηθισμένο τρόπο.

Β. Παρορμητικός και παράτολμος ήρωας που βαδίζει στο άγνωστο ή ψυχρός ορθολογιστής; Πολύ περισσότερο το δεύτερο. Ναι, ο Μακεδόνας βασιλιάς είναι παράτολμος και ριψοκίνδυνος, πλην όμως «όλα τα ρίσκα που παίρνει είναι υπολογισμένα» (Μπριάν). Διαλύει τον στόλο του π.χ. γιατί εκτιμά ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τον φοινικικό στόλο που προσφέρει τις υπηρεσίες του στον Αχαιμενίδη και γιατί πιστεύει βάσιμα ότι μπορεί να κερδίσει τον πόλεμο στην ξηρά, κατακτώντας μάλιστα και τη Φοινίκη, οπότε ο εχθρικός στόλος θα γίνει αυτομάτως δικός του. Ο Αλέξανδρος δεν προχωρά αναλόγως των περιστάσεων, έχει εξαρχής σχέδιο για το τι θέλει να πετύχει και σαφή εικόνα όσον αφορά τον τελικό σκοπό της εκστρατείας, που δεν είναι άλλος από την κατάκτηση της περσικής αυτοκρατορίας περιλαμβανομένων όλων των εδαφών που είχε κάποτε στην κατοχή της. Ουσιαστικά πρόκειται για ανασύσταση της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών στη μέγιστη δυνατή εξάπλωσή της, όταν εξουσίαζε και τις τρεις σατραπείες του Ινδού. Ο Αλέξανδρος δεν εισβάλλει στην Ινδία με οδηγούς τον Διόνυσο και τον Ηρακλή. Έχει συλλέξει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες κι έχει λάβει γνώση όλων των στοιχείων που διέθετε η γραμματεία των περσικών ανακτόρων. Η εξονυχιστική προετοιμασία και η μελέτη της γεωγραφίας, της πανίδας και των πληθυσμών των περιοχών, η παρουσία στο στράτευμα μηχανικών και τοπογράφων, δεν αποτελούν τόσο απόδειξη της φιλομάθειας και του πνεύματος του Μακεδόνα, όσο της μεθοδικότητας με την οποία σχεδιάζει τις κατακτήσεις του και τη μετέπειτα διοίκησή τους.

Γ. Μεγαλοφυής στρατιωτικός ή απλώς τυχεράκιας; Μάλλον εύκολο. Στάνταρ άσσος… Κανονικά, τα γεγονότα θα έπρεπε να μιλούν από μόνα τους. Κι όμως, η στρατηγική ικανότητα του Αλέξανδρου αμφισβητήθηκε ποικιλοτρόπως. Ίσως γιατί, για πολλούς λόγους, ο καθένας επιδίωκε να αναδείξει ως ικανότερο στρατηγό την αγαπημένη του προσωπικότητα της στρατιωτικής Ιστορίας. Οπότε ειπώθηκαν πολλά: δεν έδωσε παρά τέσσερις μάχες και η τύχη ήταν πάντα με το μέρος του. Αντιμετώπισε μια αυτοκρατορία υπό κατάρρευση, τα στρατεύματα της οποίας ήταν εντελώς αναξιόπιστα. Ωστόσο: βασιζόμενος σε βελτιώσεις της οπλιτικής φάλαγγας που εν πολλοίς οφείλονταν στον Επαμεινώνδα και στον Φίλιππο, κατορθώνει να εκμεταλλευτεί και να εξελίξει τη φάλαγγα καθιστώντας την «απόλυτο όπλο» της εποχής. Επιτυγχάνει πλήρως τους στόχους του, σε επίπεδο στρατηγικής (κατάκτηση του συνόλου της περσικής αυτοκρατορίας) και τακτικής (το αήττητο στις μάχες που λέγαμε προηγουμένως). Προσαρμόζει την τακτική του σε αντίξοες και απροσδόκητες γι’ αυτόν συνθήκες πολέμου (ανταρτοπόλεμος στις Άνω Σατραπείες). Και φυσικά δεν αντιμετωπίζει τιποτένιους, αλλά τον στρατό της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας. Ο Μπριάν κατέδειξε ότι η περσική αυτοκρατορία του 4ου αι. π.Χ. δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση σε φάση ταχείας και αμετάκλητης παρακμής (όπως άλλωστε συνάγεται και από την ανάκτηση της Αιγύπτου από τον Αρταξέρξη Γ΄). Τα στρατεύματα του Δαρείου δεν είναι απλώς χάρτινες τίγρεις, ούτε ο ίδιος ανόητος στρατηγός. Εκ του αποτελέσματος αποδεικνύεται ότι υπήρχαν αδυναμίες και σημειώθηκαν αστοχίες, ότι ο περσικός στρατός ήταν χειρότερα εκπαιδευμένος από τον μακεδονικό και πολύ λιγότερο ομοιογενής κ.λπ. Όλα αυτά όμως δεν αρκούν για να μειώσουν την αξία του Αλέξανδρου.

Δ. Οραματιστής της φιλίας μεταξύ των λαών ή ρεαλιστής; Προφανώς το δεύτερο, παραδοχή που δεν αποκλείει καθόλου τη διορατικότητα, την οξυδέρκεια και την τόλμη του Αλέξανδρου να έρθει σε ρήξη με βαθιά εδραιωμένες αντιλήψεις στο μακεδονικό και εν γένει στο ελληνικό περιβάλλον του. Ας δούμε τα ιστορικά δεδομένα.

Το καλοκαίρι του 334 π.Χ., ο Αλέξανδρος καταλαμβάνει τις Σάρδεις. Ο Πέρσης φρούραρχος Μιθρένης αναγνωρίζει την εξουσία του και του παραδίδει τα κλειδιά του φρουρίου της ακρόπολης και του θησαυροφυλακίου. Σε αντάλλαγμα, ο Μακεδόνας βασιλιάς δέχεται στην ακολουθία του τον Πέρση ευγενή. Πρόκειται για την πρώτη πράξη συνεργασίας της περσικής ελίτ με τον κατακτητή. Τρία χρόνια μετά (Οκτώβριος 331), ύστερα από τη νίκη του Αλέξανδρου στα Γαυγάμηλα, οι ανώτατοι Πέρσες αξιωματούχοι της Βαβυλώνας υποδέχονται τον Αλέξανδρο στην πόλη ως νέο κυρίαρχό τους. Ο ένας από αυτούς, ο Μαζαίος, θα διοριστεί λίγο αργότερα σατράπης της Βαβυλωνίας. Από το σημείο αυτό κι έπειτα οι διορισμοί Ιρανών σε ανώτατες διοικητικές θέσεις της αυτοκρατορίας του Αλέξανδρου πολλαπλασιάζονται: αρκετοί παραμένουν στο σατραπικό αξίωμα που κατείχαν επί Δαρείου Γ΄ (π.χ. ο Σατιβαρζάνης στην Αρία), άλλοι καλούνται λίγο μετά τη μακεδονική κατάκτηση να αναλάβουν εκ νέου τις σατραπείες που διοικούσαν (όπως ο Ατροπάτης, σατράπης της Μηδίας).  Ας προσθέσουμε τον προσεταιρισμό τοπικών ελίτ, όπως του αιγυπτιακού και του βαβυλωνιακού ιερατείου, την προσπάθεια του Μακεδόνα να εμφανιστεί ως συνεχιστής των Αχαιμενιδών, επιλογή που του υποδεικνύει να ακολουθήσει την εθιμοτυπία της περσικής αυλής, τον γάμο του το 327 με τη Ρωξάνη, κόρη του Ιρανού ευγενούς Οξυάρτη, την απόφασή του να οργανώσει σώματα στρατού αποτελούμενα από Ιρανούς και να εκπαιδεύσει χιλιάδες Πέρσες νέους με τον ελληνικό τρόπο, καθώς και, φυσικότατα, τους περίφημους γάμους στα Σούσα (Φεβρουάριος 324), όταν ο ίδιος ο Αλέξανδρος νυμφεύεται δύο Περσίδες πριγκίπισσες, την κόρη του Δαρείου Γ΄ Στάτειρα και την Παρυσάτιδα, κόρη του Αρταξέρξη Γ΄-Ώχου, ενώ όλοι σχεδόν οι Μακεδόνες ευγενείς νυμφεύονται ταυτόχρονα Ιρανές αριστοκράτισσες.

Ωραία όλα αυτά, αλλά δεν αρκούν για τις αγάπες, τις χαρές και τα λουλούδια που αρκετοί διέκριναν. Το βασικό κίνητρο δεν είναι φυσικά κάποια ιδεολογία συναδέλφωσης των λαών (εντελώς άγνωστη κατά την Αρχαιότητα… και όχι μόνο) αλλά ο πολιτικός ρεαλισμός: η αυτοκρατορία δεν μπορεί να διοικηθεί επιτυχώς αποκλειστικά από τους Μακεδόνες και τους υπόλοιπους Έλληνες (οι οποίοι άλλωστε είναι λίγοι σε αριθμό), ούτε χωρίς τη συνεργασία της ελίτ του προηγούμενου καθεστώτος. Στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με τη συμμετοχή στην άσκηση της εξουσίας μίας και μόνον ελίτ, της ιρανικής κι αυτό εντός συγκεκριμένων ορίων (οι Ιρανοί σατράπες εποπτεύονται σχεδόν πάντα από Μακεδόνα  στρατιωτικό διοικητή και γενικά η θέση της περσικής αριστοκρατίας δεν είναι ακριβώς ίδια μ’ αυτή των Μακεδόνων ευγενών). Φυσικά, ακόμη κι έτσι δεν μπορεί παρά να αναγνωρισθεί η διορατικότητα του Αλέξανδρου, πρόκειται όμως για διορατικότητα πολιτικής φύσης και όχι εκπορευόμενη από ιδεολογικές ή ηθικές αρχές (ή… συναισθηματική)! Επιπλέον, η πολιτική της συνεργασίας Μακεδόνων και Περσών αποτελεί αναμφίβολα τολμηρή (όσο και αναγκαία) απόφαση, μια κι έφερε τον Αλέξανδρο σε σύγκρουση με το περιβάλλον του και τις αντιλήψεις που κυριαρχούσαν στον ελληνικό κόσμο. Αρκεί να θυμηθούμε τις προτροπές του Αριστοτέλη προς τον κάποτε μαθητή του (να μεταχειριστεί τους βαρβάρους σαν να είναι ζώα ή φυτά). Από την άλλη, η θεωρία και οι ιδεολογικές διακηρύξεις που εμείς γνωρίζουμε δεν είναι και τόσο βέβαιο ότι απηχούσαν τις πρακτικές των Ελλήνων στις σχέσεις τους με τους Πέρσες. Οπότε, η ελληνοπερσική συνεργασία στο πλαίσιο της αυτοκρατορίας του Αλέξανδρου μπορεί τελικά να μην ήταν και τόσο πρωτότυπη όσο μας φαίνεται σήμερα.

ΙΙΙ. Αποτίμηση

Α. Ας δώσουμε πρώτα τον λόγο στον Πιέρ Μπριάν:

«Ήδη από την Αρχαιότητα, συναντούμε διαρκώς την ίδια εξαιρετικά σχηματική αντίθεση μεταξύ δύο θεωρήσεων του Αλεξάνδρου. Αφενός, υπάρχει η ηθικολογική θεώρηση, η οποία επανεμφανίζεται κατά τον 18ο αι. και η οποία καταδικάζει τον Αλέξανδρο λόγω της υπέρμετρης φιλοδοξίας του, της ροπής του προς τη μέθη, τη βιαιότητά του. Αφετέρου, παρατηρείται μια θετική αξιολόγηση, βάσει της οποίας θαυμάζεται η ικανότητά του να οργανώσει μια τόσο αχανή αυτοκρατορία και να αντιληφθεί αμέσως ότι η συνεννόηση με τους Ιρανούς ήταν αναγκαία. Μεταξύ των πρώτων που εξέφρασαν αυτή τη θέση ήταν ο Μοντεσκιέ με τη περίφημη φράση του από το «Πνεύμα των Νόμων«: «Οι Ρωμαίοι κατέκτησαν για να καταστρέψουν τα πάντα. Ο Αλέξανδρος θέλησε να κατακτήσει για να διατηρήσει τα πάντα«.

Σήμερα κυριαρχεί σαφώς μια αρνητική εικόνα του Αλέξανδρου. Αυτό οφείλεται κυρίως στην επιρροή της, κυρίαρχης σήμερα, αγγλοσαξονικής ιστοριογραφίας η οποία αναμειγνύει την ηθικοπλαστική με την μεταποικιοκρατική εκδοχή της Ιστορίας. Ο Αλέξανδρος κρίνεται με γνώμονα την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία...

Ταυτόχρονα, η περσική αυτοκρατορία εξιδανικεύεται μερικές φορές σαν κόσμος ειρήνης και ομόνοιας. Εντούτοις, ο κόσμος της περσικής αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών δεν ήταν υπόδειγμα αρμονικής συμβίωσης, μολονότι οι Πέρσες προσπάθησαν να καταστήσουν την πολιτική ενότητα συμβατή με την πολιτισμική διαφοροποίηση. Αυτοί που εμφανίζουν τον Αλέξανδρο απλώς σαν βίαιο κατακτητή και καταστροφέα περισσότερο εκφράζουν τις πεποιθήσεις και τις αρχές τους παρά αναλύουν τον ελληνιστικό κόσμο.

Αποτελεί επείγουσα ανάγκη να εγκαταλείψουμε την όποια ηθικολογία και να αφοσιωθούμε στην υπομονετική μελέτη των διαθέσιμων πηγών, διευρύνοντας τις προοπτικές και πολλαπλασιάζοντας τις οπτικές γωνίες»(συνέντευξη στο περιοδικό Les Cahiers de Science & Vie, τεύχος 122, Απρίλιος-Μάιος 2011, σελ. 20-23, ειδ. σελ. 23).

Β. Και πάμε στο κρίσιμο (λέμε τώρα) ερώτημα: δικαιούται ο Αλέξανδρος Γ΄ τον τίτλο του Μεγάλου; Ας επισημάνουμε ευθύς εξαρχής ότι τέτοιοι τίτλοι είναι εν πολλοίς ιστορικές συμβάσεις, μεταφέρουν κάτι που αποδόθηκε για τους α΄ ή β΄ λόγους κατά το παρελθόν, χωρίς να τίθενται σε εκ νέου αξιολογική κρίση ανά εποχή. Άλλωστε, αρκετές ιστορικές προσωπικότητες, πιθανότατα μικρότερης εμβέλειας από αυτήν του Μακεδόνα ηγεμόνα, εξακολουθούν να αποκαλούνται με τον ίδιο τίτλο χωρίς να προκαλούνται αντιδράσεις αντίστοιχες μ’ αυτές της περίπτωσής μας (κανείς δεν εξανίσταται επειδή ο Αντίοχος Γ΄ ή ο Πέτρος της Ρωσίας είναι κι αυτός «Μεγάλος»).

Ουσιαστικά πρέπει να υπερβούμε τις ηθικές και ιδεολογικές αντιρρήσεις μας που στηρίζονται αποκλειστικά σε αντιλήψεις της εποχής, για να κρίνουμε βασιζόμενοι στα ιστορικά γεγονότα. Και, είτε το θέλουμε είτε όχι, εκ του αποτελέσματος ο Αλέξανδρος δικαιούται τον τίτλο του: όχι μόνο άλλαξε ριζικά τον γεωπολιτικό χάρτη της εποχής του, αλλά με τις ενέργειές του έθεσε σε κίνηση διεργασίες και διαδικασίες που άλλαξαν ριζικά τη μορφή της οικουμένης. Οι αντιλήψεις για το κράτος, την άσκηση της εξουσίας, τις διοικητικές δομές μεταβλήθηκαν. Η ελληνιστική μοναρχία (που πράγματι χρωστά πολλά στους Αχαιμενίδες) έγινε το πρότυπο διακυβέρνησης για αιώνες, από πολλές απόψεις ήταν το αίτιο που οδήγησε στη διαμόρφωση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ο ελληνισμός, με τα πρότυπά του πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης, τις ιδέες και τον τρόπο ζωής του, εξαπλώθηκε μέχρι τις παρυφές της ινδικής χερσονήσου. Η επαφή του με τους πολιτισμούς των λαών της Ασίας οδήγησε σε μεταλλάξεις, προσαρμογές, φαινόμενα εκτεταμένης πολιτισμικής διάδρασης. Περισσότερο ή λιγότερο, ο Αλέξανδρος υπήρξε μία από τις γενεσιουργούς αιτίες κι ένας από τους καταλύτες των αλλαγών που σημάδεψαν τους επόμενους αιώνες. Χωρίς αυτόν η ελληνική γλώσσα κι ο ελληνικός τρόπος ζωής δεν θα κυριαρχούσαν στην ευρύτερη Ανατολή, από τα Βαλκάνια έως τουλάχιστον τη Μεσοποταμία, για οχτώ αιώνες, δεν θα είχαμε Αλεξάνδρεια και Αντιόχεια, νεοπλατωνισμό, θρησκευτικό συγκρητισμό, χριστιανισμό όπως τον γνωρίζουμε, ούτε και τις εκπληκτικές αμοιβαίες προσαρμογές που απαίτησε η συνύπαρξη ελληνικού, ιρανικού και ινδικού στοιχείου στην Κεντρική Ασία και τη Βόρεια Ινδία.

Από κει και πέρα, ο καθένας είναι ελεύθερος να έχει την προσωπική άποψή του: να θεωρεί τον Αλέξανδρο ήρωα ή καταραμένο ποιητή και να τον περιγράφει με στίχους του Ρεμπώ (μη γελάτε, το έκαναν σοβαρότατοι ιστορικοί του περασμένου και του προπερασμένου αιώνα), ή, αντίθετα, να τον αντιπαθεί βαθύτατα ως βίαιο κατακτητή. Αρκεί να έχει συνείδηση ότι αυτά αφορούν περισσότερο ηθικές αρχές και ιδεολογίες του σήμερα  (ή έστω  επισφαλείς κι αβέβαιες ψυχολογικές ερμηνείες) κι όχι την ιστορική προσωπικότητα Αλέξανδρος.

[και, μέρες πονηρές που είναι, ίσως πρέπει να υπομνησθεί ότι δεν υπάρχει τίποτε πιο θλιβερό από το να χρησιμοποιείται μια μορφή της Ιστορίας ως πρόφαση για πράξεις μίσους και ανοησίας. Με αντιλαμβάνεστε, υποθέτω.] 

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

52 Σχόλια to “Περί ηθικολογίας και ιστορικού μεγαλείου”

  1. drsiebenmal Says:

    Καλώς επέστρεψες! 🙂 Και πώς!

  2. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Ωραίο, Ρογήρε -και καλώς επανήλθες!

    Μου θύμησες όμως κάτι μάλλον άσχετο: το τελευταίο μάθημα που έδωσα στη σχολή για πτυχίο. Όταν έφτασα στην αίθουσα ανακάλυψα ότι αυτό που είχα διαβάσει (ευσυνείδητα) ήταν μόνο η μισή ύλη. Κάποιο παλικάρι που δεν είχα ξαναδεί ούτε ξανάδα από τότε μου σφύριξε τρία-τέσσερα ονόματα, τους Ρωμαίους ιστορικούς του Μεγαλέξαντρου, και έτσι κατάφερα και πήρα τη βάση. Το θυμάμαι γιατί αν είχα κοπεί ίσως να είχε αλλάξει αρκετά η πορεία της ζωής μου, να είχα πάει π.χ. κατευθείαν φαντάρος κ.ο.κ. Κούρτιος Ρούφος λοιπόν, δεν τον ματαξεχνάω. 🙂

  3. Petefris Says:

    Εύγε και ζιφ!

  4. Abravanel Says:

    Κρίνουν ένα μακρινό παρελθόν με βάση τις αντιλήψεις του σήμερα ή έστω του χθες.

    Αντε, επιτέλους !

    Να κάνω και την κλασική προβοκατόρικη ερώτηση: το «παρελθόν» υπάρχει; Μήπως το «παρελθόν» ως alter ego της έννοιας της Ιστορίας δεν είναι παρά η σύγχρονη άποψη και επικαιροποιείται με την αλλαγή των εποχών και άρα καμμία άποψη δεν είναι δυνατόν να είναι ανιστορική όπως αναφέρεις;

    • rogerios Says:

      Καλώς σε ξαναβρίσκω στα λημέρια μου!

      Με την παρατήρησή σου με κόλλησες στον τοίχο! 🙂 Πράγματι, τίποτε δεν είναι απόλυτα ανιστορικό αφεαυτού. Πάντα εμπεριέχει, διέπεται και εκφράζει τις αντιλήψεις της εποχής του (κάποιες φορές τις εξελίσσει κιόλας). Θα έπρεπε να προσθέσω ότι οι συγκεκριμένες απόψεις είναι ανιστορικές με σημείο αναφοράς το ιστορικό πλαίσιο του – 4ου αι. Από αυτήν την οπτική γωνία αποτελούν σχεδόν απόλυτο αναχρονισμό.

  5. mindkaiser Says:

    Άξιζε τον κόπο η αναμονή.

    Χαίρομαι που συγκλίνουν οι απόψεις πολλών θαμώνων καλών ιστολογίων σχετικά με την πρόδηλη υποκειμενικότητα ενός μεγάλου μέρους της ιστοριογραφίας. Είναι πραγματικά εξοργιστικό να αντιλαμβάνεσαι ότι ο επιστήμονας αρκετές φορές προβάλει το αξιακό του σύστημα στο παρελθόν και συσκοτίζει αντί να αναδεικνύει την ιστορική κοινωνική ποικιλομορφία.

    • rogerios Says:

      Φίλτατε, καλώς όρισες και ως σχολιαστής στο ιστολόγιο! 🙂

      Κι εγώ έτσι ακριβώς νομίζω ότι συνέβαινε και συνεχίζει να συμβαίνει. Και, καλώς ή κακώς, αυτή η στάση είναι μάλλον ευεξήγητη. Δύσκολο να αποβάλλεις το αξιακό σου σύστημα και να κρίνεις ιστορικές περιόδους και γεγονότα με βάση τα δικά τους αυτοτελή κριτήρια. Πήγα να πω ότι κάπως έτσι ξεχωρίζουμε τους αληθινά μεγάλους ιστορικούς (ή ίσως καλύτερα τιτς αληθινούς επιστήμονες), αλλά μάλλον η… ιστορία της ιστοριογραφίας με διαψεύδει. Πολλοί καθιερώθηκαν επειδή εξέφραζαν με τον καλύτερο τρόπο τις αντιλήψεις της εποχής τους. Οπότε…

    • Abravanel Says:

      Χμμμ, το πρόβλημα της ιστοριογραφίας σε έναν εξωτερικό παρατηρητή του κλάδου όπως ο υποφαινόμενος είναι οτι μοιάζει υπερβολικά με το πρόβλημα του παρατηρητή στην Κβαντική Μηχανική. Ενα γεγονός μπορεί να αυθυπάρχει αλλά από τη στιγμή που το παρατηρούμε το επηρεάζουμε και ο Μ.Αλέξανδρος του τότε, δεν είναι παρα μια άλλη γάτα του Σρέντιγκερ.

      Και μετά από αυτό το άλυτο πρόβλημα ας θέσω μια ερώτηση: σε ένα πρόσφατα βιβλίο η Ρ.Μόλχο γράφει για το νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης «…επειδή βρισκόνταν, όπως το χριστιανικό της Ευαγγελίστριας, στο κέντρο της πόλης». Η παρούσα φράση είναι απόλυτα σωστή πραγματολογικά αλλά ο τρόπος με τον οποίο εισάγεται υποβάλλει από μόνη της την ιδέα η πρόφαση για την μετακίνηση είναι γελοία. Αλλά από την άλλη μια τέτοια ερμηνεία είναι δική μου που ήδη γνωρίζω το αντικείμενο και ένας τυχαίος αναγνώστης θα αδυνατούσε να προσλάβει το λεπτό επικριτικό ύφος της Ρ.Μόλχο. Αρα σε αυτή την περίπτωση τι έπρεπε να κάνει; Να μην αναφέρει τίποτα αφαιρώντας ένα μέρος των γεγονότων ή να αναφέρει και μέσω της αναφοράς να προωθήσει την δική της εκτίμηση η οποία θα προσληφθεί διαφορετικά από κάθε αναγνώστη με διαφορετικό γνωσικό επίπεδο;

      • mindkaiser Says:

        Η γάτα του Σρέντιγκερ, η αρχή της απροσδιοριστίας, όλα αυτά συμφωνώ ότι συνηγορούν υπέρ της θέσης ότι είναι πρακτικά αδύνατο να μετράς, καταγράφεις, ένα μέγεθος χωρίς να επηρεάζεις την μετέπειτα εξέλιξή του στο χρόνο. Από την άλλη, μια τέτοια λογική οδηγεί αναπόφευκτα να θεωρούμε ότι το μόνο ερώτημα που αξίζει να απασχολεί τον ανθρώπινο νου είναι κάτι αντίστοιχο του «Γιατί να υπάρχει το ον και όχι το τίποτα» του Χάιντεγκερ (αστειεύομαι).
        Χωρίς να είμαι κι εγώ ιστορικός, πιστεύω ακράδαντα ότι δεν γίνεται να έχεις ανάλυση της ιστορικής πραγματικότητας χωρίς αξιολογικές κρίσεις. Σκέφτομαι πόσο βαρετό θα μου φαινόταν ένα βιβλίο ιστορίας που θα παρέθετε σε bullets χρονολογίες και γεγονότα. Αναπόφευκτα, ο ιστορικός που συγγράφει ένα πόνημα, καταθέτει σε κάποια σημεία προσωπικές κρίσεις. Με το που εισάγει λέξεις που περιέχουν συναισθηματικό φορτίο όπως «σπουδαίος», «καλός» κ.α., εκτίθεται στην κρίση του αναγνώστη του.
        Εξ ου και συμφωνώ απόλυτα με τον φίλο Ρογήρο που επισήμανε ότι η καταξίωση του ιστοριογράφου εν τέλει δεν μπορεί παρά να έρθει μέσα από τη σύμπλευσή του με την καθεστηκυία επιστημονική τάξη.

      • rogerios Says:

        Abravanel και Mindkaiser, πολύ ενδιαφέρουσες οι επισημάνσεις κι ο προβληματισμός σας, αλλά με την α λα Γόρδιος Δεσμός αφελή λογική μου θα αντιτείνω ότι κατά κανόνα η επίδραση που ασκεί ο παρατηρητής στο παρατηρούμενο γεγονός δεν το μεταβάλλει ουσιωδώς.

        Προφανώς και δεν συμμερίζομαι την ανεδαφική άποψη ότι η Ιστορία θα έπρεπε να περιορίζεται στην ξερή παράθεση γεγονότων. Οι αξιολογικές κρίσεις είναι αναγκαίες, απλά το ζητούμενο είναι να αποσυνδέονται από το ηθικό και ιδεολογικό σύστημα αξιών της εποχής του γράφοντος. Επιπλέον, για τις χρονικά απομακρυσμένες εποχές στις οποίες αναφερόμαστε, η ίδια η παράθεση γεγονότων προϋποθέτει σειρά περίπλοκων αξιολογικών κρίσεων και επιλογών: πρέπει να απομακρύνουμε από τις διαθέσιμες πηγές ό,τι είναι δημιούργημα του θρύλου, του φαντασιακού μεταγενέστερων κοινωνιών και (κυρίως) της προπαγάνδας (εν προκειμένω μακεδονικής/ ελληνικής, περσικής, ρωμαϊκής κ.λπ.).

        Για την αναφορά του Αμπραβανέλ στην υπόθεση του νεκροταφείου της Θεσ/κης: πράγματι η ειρωνεία δεν γίνεται αντιληπτή εκ πρώτης όψεως, αν και ο προσεκτικός αναγνώστης μπορεί να την υποψιασθεί και ψάχνοντας να την εντοπίσει. Σε κάθε περίπτωση, προτιμώ την προσθήκη της εκτίμησης της ιστορικού, δεν θεωρώ ότι αλλοιώνει τα γεγονότα. Άλλωστε, παρατηρούμενα γεγονότα και παρατηρητής δεν έχουν τέτοια χρονική απόσταση ώστε να κριθούν με αντιλήψεις άλλων εποχών.

        Όσον αφορά την τελική παρατήρηση του Mindkaiser («η καταξίωση του ιστοριογράφου εν τέλει δεν μπορεί παρά να έρθει μέσα από τη σύμπλευσή του με την καθεστηκυία επιστημονική τάξη»), είναι πολύ προσεκτικά διατυπωμένη για εκφράσω αντιρρήσεις. Η καταξίωση του ιστορικού δεν προϋποθέτει απαραίτητα σύμπλευση με την κυρίαρχη ιδεολογία, είναι αρκετά πιο λεπτό ζήτημα. Ο ιστορικός μπορεί να καθιερωθεί και γιατί έχει ενσαρκώσει επιτυχώς το πρότυπο αντικειμενικού ερευνητή που δέχεται η εποχή του.

      • αρίστραρχος Says:

        Αμπραβανέλ χρειάζεται και ένα χαλινό στην προπαγάνδα κάποιες φορές…τα περί νεκροταφείου είναι εντελώς άσχετα!το δε νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας είναι μόλις μερικών στρεμμάτων,λίγο πριν αρχίσει το βουνό και φυσικά σώζονται μόνο μερικοί τάφοι μνημειακής μορφής!Το χριστιανικό νεκροταφείο βρίσκεται εκτός,το λέω ξανά,εκτός Θεσσαλονίκης!όσο για το εβραϊκό θα ήταν γελοίο να παρέμενε στο κέντρο της πόλης ένα τεράστιο νεκροταφείο για μία κοινότητα 1500 ατόμων!τόσα έχει και το χωριό μου και το νεκροταφείο του είναι το 1/6 αυτού που έχετε στην Σταυρούπολη!Έλεος Αβραβανέλ!

  6. Sun Knight Says:

    Αξιότιμε Ρογήρε,

    επικροτώ την σοβαρή και νηφάλια, ιστορική αποτίμηση του Βασιλέα.

    Πιστεύω βέβαια, πως ο χρόνος είναι πεδίο μάχης. Η σύγκρουση ιδεολογιών και ηθικών αρχών είναι αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας και χαρακτηρίζει ανεξαιρέτως όλες τις μεγάλες προσωπικότητες και τα κοσμοϊστορικά γεγονότα.

    • rogerios Says:

      Αξιότιμε Ιππότη, σ’ ευχαριστώ ειλικρινά! Οι έπαινοί σου είναι τόσο εύστοχα διαλεγμένοι που αγγίζουν τις ευαίσθητες χορδές της ματαιοδοξίας μου!

      Συμφωνώ απόλυτα με την παρατήρησή σου. Πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά; Θα προσθέσω όμως ότι εκτός από πεδίο μάχης, είναι και πεδίο «γάμων» και (φευ, πολύ πιο πεζά) συμβιβασμών. Άλλωστε, στον πόλεμο και στην ειρήνη δεν υπάρχουν μόνο απόλυτες νίκες και ήττες.

  7. rogerios Says:

    Προς Πετεφρή (σχ. των 00:21): Μιλ μερσί!

  8. Καίτη Βασιλάκου Says:

    Ρογήρε, χαίρομαι για την επιλογή του θέματός σου και συμφωνώ με τις θέσεις σου. Ίσως να υπερβάλλω, όμως πιστεύω ότι ο Αλέξανδρος είναι πρώτος στην κατάταξη των ισχυρών προσωπικοτήτων που άλλαξαν θετικά τον κόσμο και την Ιστορία και αυτό μπορούμε να το πούμε με σιγουριά σήμερα, μετά από τόσους αιώνες, εφόσον βλέπουμε ακόμη να επιβιώνουν αποτελέσματα της ιστορικής του δράσης. Ποιος άλλος το έχει πετύχει αυτό; (Δεν περιλαμβάνω τους ιδρυτές θρησκειών που είναι αμφίβολα ιστορικά πρόσωπα).
    Ο Αλέξανδρος συνδύαζε πολιτική σκοπιμότητα, ρεαλισμό, όραμα και μια φυσική παρορμητικότητα που δεν του βγήκε σε κακό τελικά. Ήταν παράλληλα ορθολογιστής και εξαιρετικός στρατηγός (μήπως ο καλύτερος ως τώρα;). Αν δεν δικαιούται αυτός τον τίτλου του Μεγάλου, δεν ξέρω ποιος τον δικαιούται. Με το έργο του άλλαξε τη ροή της Ιστορίας και όχι προς το χειρότερο αλλά προς το καλύτερο.
    Φύση ωστόσο φλογερή και παθιασμένη ( έπινε πολύ, λάτρευε τους μακεδόνες στρατιώτες του που τον λάτρευαν κι αυτοί, με τους εταίρους είχε μια βαθιά και δυνατή σχέση, εξαρτημένος ωστόσο από τη μητέρα του και με μια ψυχή που τίποτα δεν μπορούσε να τη γαληνέψει) από ένα σημείο και μετά «έφυγε». Κανείς άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να μείνει μέσα στα όριά του μετά από τόση επιτυχία, δόξα, αναγνώριση, λατρεία – όλα αυτά πραγματοποιημένα σε ελάχιστο χρόνο.
    Ο Αλέξανδρος πέθανε νέος και αυτό θα έλεγα ήταν η εύνοια της μοίρας του. Πέθανε πριν η Ιστορία αρχίσει να καταγράφει την παρακμή της ψυχής του.

    • rogerios Says:

      Σ’ ευχαριστώ πολύ για τα καλά λόγια και χαίρομαι που συμφωνούν οι εκτιμήσεις μας ως προς τα ουσιώδη! 🙂

      Πολύ ωραία η ανάλυσή σου, συνοψίζει εύστοχα την προσωπικότητα του Αλέξανδρου (και διαθέτει ομορφότατο επίλογο).

      Προτίμησα να επιμείνω στα της πολιτικής και κοινωνικής ανάλυσης. Οι ψυχολογικές ερμηνείες είναι ως εκ της φύσεώς τους επισφαλείς, κατά μείζονα λόγο στην περίπτωση μιας προσωπικότητας που έδρασε πριν δύο και χιλιετίες. Επίσης, απέφυγα τις αξιολογικές κρίσεις, όπως για το αν π.χ. άλλαξε τη ροή της Ιστορίας προς το καλύτερο ή το χειρότερο. Καλύτερο για ποιον ακριβώς και με βάση ποιες αντιλήψεις; Μου αρκεί το ότι την άλλαξε και μάλιστα με τρόπο τόσο καθοριστικό.

  9. ζαχαρη Says:

    Νηφαλια και ισορροπημενη αποτιμηση .Και για οσους δεν ειναι ιστορικοι (σαν εμενα) η ισορροπια της αληθειας ειναι ανακουφιστικη εμπειρια.Και απελευθερωτικη.
    Συμφωνω οτι κακως ξεχνανε συνηθως οι ειδικοι ειναι να αποτιμησουν το γεγονος που περιγραφουν λαμβανοντας υπ’οψη τα δεδομενα της εποχης του.Μια λογικη που μπορει να ειναι και σκοπιμη.

    Ο ιστορικος πρεπει να εχει αποψη ,αλλα να προβαλλεται συμπερασματικα σαν δικη του.

    • rogerios Says:

      Σ’ ευχαριστώ πολύ!

      Σε γενικές γραμμές κάπως έτσι θα πρέπει να είναι δεοντολογικά το ζητούμενο όσον αφορά τη μελέτη της Ιστορίας.

  10. γρηγόρης στ. Says:

    Ρογήρε, καλώς επέστρεψες!

    Το μόνο που θα προσθέσω είναι πως εκτός από τις πολλές ιστοριογραφικές κρίσεις, κλπ. για τον Μ. Αλέξανδρο, αξίζει να δει κανείς και τους τρόπους που απεικονίσθηκε [από τα νομίσματα της εποχής ως και μεταγενέστερες ή και σύγχρονες εικαστικές απεικονίσεις] και τα διάφορα εικονιστικά πρότυπα που επικράτησαν, καθώς η τέχνη σαν την ιστορία βρίσκεται στην υπηρεσία των εκάστοτε κυρίαρχων ιδεολογιών και ακολούθησε παράλληλους δρόμους με αυτούς της ιστοριογραφίας.

    • rogerios Says:

      Γρηγόρη, καλώς σε ξαναβρίσκω!

      Εξαιρετικά ενδιαφέρον το θέμα που θίγεις (όπως και αχανές, βέβαια) και πολύ σωστό αυτό που αναφέρεις για την τέχνη ως μορφή έκφρασης των κυρίαρχων ιδεολογιών. Πιθανότατα δε, πρόκειται και για μέσο ιδεολογικής έκφρασης και προπαγάνδας αμεσότερο και ισχυρότερο από την ιστοριογραφία.

      Θα μπορούσαμε εύκολα να προσθέσουμε και το θέμα της παρουσίασης του Αλέξανδρου μέσα από λαϊκές παραδόσεις, θρύλους και διηγήσεις. Ειδικά για την Ανατολή (π.χ. τον περσικό και αραβικό κόσμο) φαντάζομαι ότι ως ειδικότερος θα είχες πολλά να μας εξιστορήσεις. 😉

  11. π2 Says:

    Καλώς επανήλθες Ρόγήρε! Πιασάρικο πράγματι το θέμα, αλλά το εξαντλείς με το σύνηθες μεθοδικά καθαρό μυαλό σου. Δεν έχω ν’ αντιτάξω κάτι, ούτε διαφωνώ πουθενά (ας ξεμπερδέψω πάντως με τρία σχολαστικά σχόλια: 1. Τημενίδες, όχι Τεμενίδες. 2. Ο Αρριανός χρησιμοποίησε αρκετά τον Πτολεμαίο, οπότε, παρότι ύστερος, δεν είναι τόσο κακή περίπτωση πηγής. 3. Η συνήθης μεταφορά του praenomen Quintus, ήδη στα αρχαία ελληνικά, σε τάξη μεγέθους 30 προς 1, είναι Κόιντος και όχι Κουίντος).

    Θα το πήγαινα πάντως λίγο παραπέρα. Παρότι ασχολούμαι επαγγελματικά με την εποχή και με την περιοχή, ο Αλέξανδρος δεν μου κίνησε ποτέ το ερευνητικό ενδιαφέρον. Όχι τόσο λόγω τεμπελιάς να καταβροχθίσω την ασύλληπτου όγκου σχετική βιβλιογραφία (θέλω να πείθω τον εαυτό μου), όσο γιατί πάντοτε ο Αλέξανδρος μού έδινε την εντύπωση πως αποτελεί ένα όριο της ιστορικής ανάλυσης (που αναζητεί σταθερές μακράς διάρκειας, συγκυριακές μεταβλητές, δομικούς μετασχηματισμούς). Ξέρω πώς ακούγεται αυτό, φαίνεται να υποκύπτω κι εγώ στη ρομαντική εικόνα του μύθου του Αλεξάνδρου. Αλλά ο μύθος αυτός, δεν ήταν ένα ύστερο δημιούργημα. Ήδη εξαρχής, ίσως ήδη για τους συγχρόνους του, αποτελούσε μυθικό πρόσωπο ο Αλέξανδρος. Οι αρχικές αφορμές του Ψευδοκαλλισθένη υποτίθεται πως ανάγονται ήδη στην πρώιμη ελληνιστική Αλεξάνδρεια και είναι ζητούμενο σε ποιο βαθμό η μυθιστορηματική παράδοση αντλεί από πραγματικές σύγχρονες πηγές. Και η εικόνα αυτή του Αλεξάνδρου δεν δικαιολογείται αποκλειστικά και μόνο από τις πολιτικές επιδιώξεις των διαδόχων, ή και από τα χειροπιαστά αποτελέσματα της εκστρατείας του. Ο Αλέξανδρος ως αφήγημα αποτελεί ήδη εξαρχής συγκερασμό των άκρων. Ο βασιλιάς που κάνει την πιο εξονυχιστική προκαταρκτική συλλογή πληροφοριών για τον αντίπαλο πριν από τη νεωτερικότητα (όπως σωστά περιγράφεις) παρουσιάζεται ως ο ίδιος βασιλιάς που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή όχι της μάχης, αλλά ακόμη και ασήμαντων στρατιωτικών εμπλοκών. Ο διοικητής, που, καθαρά και ρεαλιστικά σκεπτόμενος, εφάρμοσε συγκεκριμένο σχέδιο προώθησης της αχαιμενιδικής αριστοκρατίας είναι ο ίδιος άνθρωπος της αυλής που εφάρμοσε στην ατομική του συμπεριφορά μια παθιασμένα θεατρική αναβίωση της ομηρικής νοοτροπίας του ανθρώπου του πολέμου.

    Προσοχή: δεν με απασχολεί τόσο τι ισχύει και τι δεν ισχύει από όλα αυτά, επισημαίνω απλώς ότι ήδη οι άνθρωποι της εποχής του αντιμετώπιζαν με δέος και με διάθεση μυθοποίησης και τον ορθολογιστή διοικητή και τον παθιασμένο βασιλιά Αλέξανδρο (χωρίς αυτό να τους εμποδίζει να κρατούν αποστάσεις, να προσθέσω παρενθετικά: ο Αντίπατρος και ο Κάσσανδρος φαίνεται πως κεφαλαιοποίησαν την κούραση, την ανησυχία και τις «κλαδικές» αντιρρήσεις της μακεδονικής αριστοκρατίας).

    Για να το θέσω επιγραμματικά: κατά μία έννοια, ο Αλέξανδρος έχει ιστορικό ενδιαφέρον μόνο εν τη απουσία της ιστορικότητάς του.

    • rogerios Says:

      Καλώς ξαναβρισκόμαστε, αγαπητέ φίλε! 🙂

      Ευχαριστώ για τα καλά λόγια, πρωτίστως όμως για τις διορθώσεις και τις ουσιαστικές επισημάνσεις σου.

      Διόρθωσα στο κείμενο το σφάλμα με τον «Τεμενίδη» (αντί «Τημενίδη»). Για τον Κούρτιο Ρούφο γνώριζα την υπεροχή του τύπου «Κόιντος», αλλά προτίμησα (άστοχα όπως αποδεικνύεται) τη γενικότερη ομοιμορφία (με τους διάφορους Καρόλους των μεταγενέστερων εποχών 😉 ). Η αλήθεια είναι ότι πίστευα πως η υπεροχή ήταν σχετική και όχι τέτοιας συντριπτικής τάξης. Επειδή όμως πάει πολύ ο ερασιτέχνης να πουλήσει λύσεις στον ειδικό, το διόρθωσα κι αυτό! Μερσί! Για τον Αρριανό δεν διαφωνούμε, κι εγώ σημειώνω την πρόσβαση που μάλλον είχε σε πρωτογενείς πηγές (ίσως απλά δεν τόνισα όπως έπρεπε ότι πρόκειται για την πλέον αξιόπιστη περίπτωση απ’ όλες).

      Η ανάλυσή σου είναι, ως συνήθως, εκπληκτική. Πράγματι, η συμπλοκή μύθου και ιστορικών γεγονότων είναι σχεδόν ταυτόχρονη της βασιλείας του Αλέξανδρου. Και πολύ ωραία περιγράφεις κάτι που κι εγώ έχω αισθανθεί: ότι ο Αλέξανδρος υπερβαίνει τελικά κατά τόσο πολύ το αναμενόμενο, που τελικά αποτρέπει την αμιγώς ιστορική μελέτη, προς όφελος της ρομαντικής, μυθικής κ.λπ. Τέσπα, δεν συνεχίζω, εσύ τα λες πολύ καλύτερα – απλώς, και για μένα ο Αλέξανδρος ήταν το τελευταίο θέμα που νόμιζα ότι θα εξετάσω στο ιστολόγιο, να όμως που κι εγώ υπέκυψα πολύ νωρίτερα (και δεν με στεναχώρησε καθόλου, μολονότι είχα κάποιες αναστολές για λόγους άσχετους με την ιστορική προσωπικότητα).

      Ωραία τα λες για τον Κάσσανδρο. Για λόγους συναισθηματικούς, όμως, μου είναι ιδαιτέρως αντιπαθής… οπότε δυσκολεύομαι λιγάκι να εξετάσω με ψυχρό ορθολογισμό τη δράση του.

  12. Nicolas Says:

    Άσχετο, τελείως άσχετο.
    Ρίξε ένα μέλι να σου στείλω ένα μεσαιωνικό χαμογελάκι.

  13. χαρη Says:

    καλώς (ξανά)ρθες λοιπόν Ρογήρε 🙂 Θα ξανάρθω κι εγώ για να διαβάσω με την προσοχή που πρέπει, και με την ησυχία που πρέπει… (μολονότι ο μεγαλέκος 🙄 δεν μέ τραβάει ιδιαίτερα ως προσωπικότητα (ίσως φταίει κι η μανιακή μυθοποίηση (αλλά θίχτηκαν όλ’ αυτά απ’ ό,τι πρόλαβα να δω, όχι μόνο στην ανάρτηση αλλά και στα σχόλια)) είναι πολυ ενδιαφέρουσα για μένα όλη αυτή η συζήτηση περί ιστορίας…
    να πω μόνο τώρα βιαστικά ότι πιστεύω πως δεν είναι *καθόλου* εύκολο πράγμα η απόσταση (αλλά το ξέρεις…)

    • rogerios Says:

      Καλώς σε ξαναβρίσκω, αγαπητή Χάρη! 🙂

      Στην απάντησή μου προς τον π2, προσπάθησα να εξηγήσω ότι και για μένα ο Αλέξανδρος δεν ήταν προφανές θέμα. Όχι τόσο από αντίδραση στη μυθοποίηση, αλλά γιατί είναι από τα θέματα για τα οποία έχουν γραφτεί τόσα που αφενός δύσκολα προσθέτεις κάτι ουσιαστικό, αφετέρου μπλέκεις με μη ορθολογικές εξηγήσεις και αντιπαλότητες που δεν έχουν καμία σχέση με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Τελικά, ίσως αξίζει η προσπάθεια μόνο και μόνο για να δηλωθεί ότι υπάρχει κι άλλος τρόπος ανάγνωσης από τους συνήθεις, πιο «στεγνός», αλλά πιο κοντά στην αντικειμενικότητα. Όπως είναι κρίμα να καταλήγει ο Αλέξανδρος όχημα εθνικιστικών ιδεών, άλλο τόσο κρίμα είναι να μας οδηγήσει η αντίδραση σ’ έναν στείρο αρνητισμό που θα υποβιβάζει μια τέτοια ιστορική προσωπικότητα σε επίπεδο Οροφέρνη. Ό,τι και να λέμε ο κόσμος θα ήταν διαφορετικός αν δεν είχε υπάρξει ο Μακεδόνας βασιλιάς.

      Περιμένω τα σχόλιά σου σε δεύτερο χρόνο…

  14. andreas Says:

    Επιτέλους, πάνω που θα έστελνα email διαμαρτυρίας για εγκατάλειψη θέσης. Στο κείμενο πάντως δεν μπορώ να προσθέσω ούτε κεραία

    • rogerios Says:

      Γειά σου Αντρέα! 🙂 Καιρό είχαμε να τα πούμε.

      Είναι αλήθεια ότι το παράκανα αυτή τη φορά στην αργοπορία, αλλά μη με κατηγορείς και για εγκατάλειψη θέσης! θα εξιλεωθώ (πιστεύω).

  15. Κορνήλιος Says:

    Τυγχάνω θαυμαστὴς τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου, ὡστόσο δὲν μπορῶ νὰ τὸ κρύψω ὅτι πλέον εἶμαι θαυμαστὴς ΚΑΙ τοῦ Ῥογήρου Ἀ τοῦ Ἱστολόγου.

    • rogerios Says:

      Γειά σου, παλικάρι Κορνήλιε! 🙂 Πολύ καιρό είχες να φανείς από δω (και σε άλλα γνωστά λημέρια είχαμε να τα πούμε «απευθείας» από την εποχή των νομανσλανδιανών πονημάτων σου).
      Άμα μου λες, όμως, τέτοια, πώς είναι δυνατόν να σου χαλάσω χατήρι! 🙂

      Μιλ μερσί!

  16. Καπετάν'Ενας Says:

    Επί τέλους, Ρογήρε, και εύγε. Αν και μη ειδικός αυτής ή άλλης ιστορικής περιόδου, το άρθρο μου άρεσε πολύ, γιατί πραγματικά κάνει μία νηφάλια αποτίμηση του Μεγαλάξαντρου, που έτσι κι αλλιώς είναι πράγμα δύσκολο.
    Ερασιτεχνικά πάντα,έχω την εντύπωση, ότι τους τελευταίους αιώνες, λίγο πολύ εκλαμβάνεται σαν δεδομένη η ανωτερότητα του Ελληνικού πολιτισμού έναντι της Ανατολής. Δεν ισχύει φυσικά αυτό. Και ειδικώτερα σε σχέση με τους Μακεδόνες, που ήταν πιο «βάρβαροι» από τους άλλους Έλληνες.

    Εντάξει η φιλοσοφία, το θέατρο, κλπ, όμως στο τρόπο ζωής, στο ντύσιμο, μπορούμε να υποθέσουμε και στην ευγένεια, και στη κουζίνα και στην κρατική οργάνωση είταν πραγματικά πιο «πολιτισμένοι» οι Πέρσες και γενικά οι ανατολίτες. Και ο λόγος είναι οτι μπήκαν στον πολιτισμό χιλιάδες χρόνια πρίν από τους Έλληνες.

    Και βέβαια ήξεραν να διοικήσουν μια αυτοκρατορία.Και είναι λογικό να τους αντέγραψε ο Αλέξανδρος , γιατί δεν υπήρχε προηγούμενο αυτοκρατορίας στη Δύση τότε. Άρα, νομίζω, ότι ο Αλέξανδρος δικαίως έμεινε σαν ο σούπερ στάρ της Ιστορίας, αλλά δεν παύει να αντιπροσωπεύει και ένα σκαλί στην διάχυση του πολιτισμού, από την ανατολή στη Δύση.

    • rogerios Says:

      Καπετάνιε, σ’ ευχαριστώ πολύ για όλα τα καλά που μου λες 🙂 (αν και για να είμαι ειλικρινής, όσον αφορά τη νηφαλιότητα της ανάλυσης ας είναι καλά ο Πιέρ Μπριάν 😉 ).

      Σε όλα όσα εύστοχα επισημαίνεις, δεν έχω παρά να συμφωνήσω μαζί σου μέχρι κεραίας. Την ίδια ακριβώς εντύπωση έχω κι εγώ! [ίσως απλά να επέμενα λίγο περισσότερο στο αμφίδρομο της σχέσης όσον αφορά τη διάχυση πολιτισμού: όχι μόνο από την Ανατολή προς τη Δύση, αλλά και από τη Δύση προς την Ανατολή – πολλά ενδιαφέροντα συνέβησαν από τις κατακτήσεις του Αλέξανδρου κι έπειτα. Και θα ήταν καταπληκτικό να διαθέταμε περισσότερα στοιχεία για το τι ακριβώς συνέβη στην Κεντρική Ασία και στον ινδικό Βορρά].

  17. Cadmian Says:

    Έχω την εντύπωση πως η προσκόλληση του ιστοριογράφου στις κυρίαρχες αντιλήψεις και σταθερές της εποχής του είναι μέχρι ένα σημείο αναγκαστική, για τον πολύ απλό λόγο πως ο αναγνώστης (ή ο μαθητής) δεν θα μπορούσε όχι μόνο να ταυτιστεί με αυτό που διαβάζει, αλλά γενικά ούτε καν να το κατανοήσει -ακόμη κι αν κάποιες όψεις της ιστορίας διατηρούν μία επίφαση ομοιότητας με τωρινά γεγονότα και αντιλήψεις. Σ’ αυτό μπορούμε να προσθέσουμε και τα ζητήματα ψυχολογίας και σωστής διδασκαλίας που αλλάζουν ανάλογα με την ηλικία του μαθητή, δηλαδή αλλιώς τα καταλαβαίνει στην δευτέρα δημοτικού, αλλιώς στην δευτέρη λυκείου, και αλλιώς στο δεύτερο έτος του πανεπιστημίου (ασχέτως με το αν οι σπουδές του είναι ιστορικές ή σχετικές με την ιστορία).

    Δηλαδή: Έχω την εντύπωση πως το γεγονός ότι η ιστοριογραφία ακολουθεί σκοπιμότητες είναι γνωστό ήδη από τα αρχαία χρόνια, αλλά αν θεωρητικά την αποδεσμεύαμε από τις όποιες σκοπιμότητες, τότε ποιός θα πρέπει να είναι ο σωστός τρόπος διδασκαλία της ιστορίας; Δηλαδή, π.χ. με ποιό τρόπο θα μπορούσε να γίνει κατανοητή η ηθική του Μακιαβέλι χωρίς να μπουρδουκλωθεί ο μαθητής ή ο σπουδαστής; Ή, για να δέσω το ερώτημα με την παρούσα ανάρτηση, πως θα μπορούσαν να διδαχθούν με σωστό τρόπο οι διαφορές στη νοοτροπία του ελληνιστικού κόσμου σε σχέση με τον σημερινό, πράγμα που ουσιαστικά θα κατέρριπτε τις όποιες προπαγανδιστικές ή μηδενιστικές αναγνώσεις του Αλέξανδρου;

    • π2 Says:

      Cadmian, μεγάλη κουβέντα ανοίγεις. Ασφαλώς ο ιστοριογράφος είναι αναγκαστικά παιδί της εποχής του, ασφαλώς το ιστοριογραφικό αφήγημα έχει σκοπιμότητες, ασφαλώς οι σκοπιμότητες αυτές είναι συνυφασμένες με την ιστοριογραφία από τα πρώτα της βήματα.

      Την εγγενή αυτή τάση της ιστορικής αφήγησης μπορεί κανείς να την καταπολεμήσει με δύο τρόπους κυρίως. Ο πρώτος είναι η ανοιχτή παραδοχή· και στο σημείο αυτό πρέπει να πω πως οι αρχαίοι ήταν πιο τίμιοι: φόρα παρτίδα οι στόχοι και το πρίσμα της αφήγησης που θα ακολουθήσει, ήδη από τα προοίμια, ήδη από την αρχή του είδους (Ηρόδοτος: ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μὲν Ἕλλησι, τὰ δὲ βαρβάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλεᾶ γένηται, τά τε ἄλλα καὶ διù ἥν αἰτίην ἐπολέμησαν ἀλλήλοισι. Παρουσιάζονται μεμιάς και ντόμπρα το αντικείμενο -Έλληνες και βάρβαροι, γιατί πολέμησαν- η μέθοδος -καταγραφή των μεγάλων και θαυμαστών, οπότε να περιμένετε και παρεκβάσεις παιδιά- κι ο στόχος -να μη λησμονηθούν).

      Ο δεύτερος τρόπος, και κάπως πιο πρακτικός στις μέρες μας, αφού ο ιστοριογραφικός λόγος έχει αυτονομηθεί και κατακτήσει τεχνικές και μεθόδους, είναι η τιμιότητα. Να αναμετράσαι με τις παραδοχές σου, να μη βιάζεις τα δεδομένα που έχεις μπροστά σου για να τα στριμώξεις εντός των ορίων των παραδοχών σου, και πάει λέγοντας.

      Για τη διδακτική της ιστορίας πάντως δεν έχω να πω τίποτε. Πολύ δύσκολο θέμα, στο οποίο δεν υπάρχουν εύκολες συνταγές. Ίσως το μεράκι και κάποιας μορφής διαλογική προσπάθεια να αρκούν, αλλά δεν έχω την πείρα να μπω σε λεπτομέρειες.

  18. rogerios Says:

    Cadmian και π2, πολύ τη χαίρομαι τη συζήτησή σας! 🙂

    Αναγνωρίζοντας το εύλογο των ερωτημάτων που θέτει και του προβληματισμού που εισάγει ο Cadmian, θα συμφωνήσω τελικά με τις επισημάνσεις του π2. Βέβαια το ζήτημα που άνοιξε είναι τεράστιο και οι όποιες απαντήσεις αρκετά δύσκολο να δοθούν, ενώ και η αξία τους μάλλον θα είναι σχετική.

    Πιστεύω ωστόσο ότι η κατανόηση της Ιστορίας δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη την προσαρμογή της (με ή χωρίς εισαγωγικά) και μάλιστα μέσα από το φίλτρο της κυρίαρχης ιδεολογίας (ή μάλλον των κυρίαρχων ιδεολογιών και αντιλήψεων) του σήμερα. Ίσως η κατά το δυνατό αποστασιοποιημένη αντιμετώπισή της να απαιτεί μια μεγαλύτερη εξηγητική προσπάθεια, αλλά το κέρδος θα είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που δίνει μια Ιστορία «κατήχησης», διαστρεβλωμένη μέσα από ετεροχρονισμένες αντιλήψεις. Και νομίζω ότι, τηρουμένων των αναλογιών, αυτό ισχύει και στην περίπτωση της σχολικής διδασκαλίας. Το όφελος από την κατανόηση της αυτοτέλειας και των ιδιαιτεροτήτων κάθε ιστορικής περιόδου είναι απείρως ουσιαστικότερο.

    Νομίζω, τέλος, ότι το παράδειγμα του Μακιαβέλι δεν είναι απόλυτα συγκρίσιμο με τα προβλήματα που συζητούμε. Η ίδια η φύση του Ηγεμόνα είναι δεκτική σε ηθικολογικές αναλύσεις. Και πάλι όμως: αυτό που εισπράττουμε από τη σχολική διδιασκαλία δεν είναι τελικά μια παραμορφωμένη εικόνα, περισσότερο σύμφωνη με τον μύθο που έπλασαν για τον Μακιαβέλι κατοπινές εποχές παρά με τη σκέψη και την ιδεολογία του συγγραφέα, ιδωμένη μέσα από το πρίσμα της δικής του ιστορικής περιόδου;

    • Cadmian Says:

      Ρογήρε, κι εσύ και ο π2 έχετε δίκιο, αλλά υπάρχει ο κίνδυνος η αμεροληψία να διολισθήσει σε μία μηχανιστική ανάγνωση της ιστορίας. Δεν μπορώ να φανταστώ ιστορικό -με όλη την ευθύνη της έρευνας και τεκμηρίωσης που περιλαμβάνει αυτή η ιδιότητα- που εν τέλει να μην παίρνει θέση, να μην εκφράσει επίσημα ή ανεπίσημα μία προσωπική άποψη, η οποία με τη σειρά της είναι φύσει αδύνατο να μην επηρεάσει τον τελικό αναγνώστη.

      Ίσως το μοναδικό που μπορεί να κάνει ο ιστορικός είναι να παρουσιάσει όλα τα γεγονότα από όλες τις πηγές, και απλά να αφήσει τον τελικό αποδέκτη να διατυπώσει την δική του κρίση.

      • rogerios Says:

        Αγαπητέ φίλε, δεν διαφωνούμε. Ούτε κι εγώ υποστηρίζω μια αποστειρωμένη κι άνευρη παρουσίαση της Ιστορίας, στο πλαίσιο της οποίας ο ιστορικός δεν θα παίρνει θέση και δεν θα εκφράζει προσωπική άποψη. Επιθυμώ απλώς η θέση αυτή να μη διαμορφώνεται με τρόπο αναχρονιστικό (δηλ. με βάση τις αντιλήψεις του σήμερα κι όχι της εποχής που εξετάζεται) και εν τέλει περιφρονητικό για την ιδιαιτερότητα κάθε περιόδου.

      • Cadmian Says:

        Μα εξαρχής δεν διαφωνούσαμε αγαπητέ Ρογήρε 🙂

  19. Νοσφερατος Says:

    πρεπει να σου ομολογηωσ οτι και παλι δεν αντισταθηκα στον πειρασμό και αναδημοσιευσα αποσπασματα

    http://nosferatos.blogspot.com/2011/05/blog-post_9394.html

  20. sapphire Says:

    Πρώτη φορά συναντώ το ιστολόγιο αυτό και έχω εντυπωσιαστεί Ρογήρε.
    Θα ήθελα να σε ρωτήσω αν γνωρίζεις την άποψη που είχαν στις διάφορες εποχές της Ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (Βυζαντίου) για τον Μ.Αλέξανδρο.Υπάρχει κάποιο σχετικό στοιχείο;Γενικά η σημερινή εκκλησιαστική άποψη είναι σαφώς θετική αλλά αυτό δε σημαίνει πως είναι και η άποψη που είχαν τότε.Επίσης έχω υπόψιν μου ένα χειρόγραφο που τον απεικονίζει με στολή βυζαντινού αυτοκράτορα και γένια.

  21. sapphire Says:

    επίσης θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι για ένα άλλο θέμα σχετικό με την περίοδο που ασχολείσαι και που τείνει να γίνει στην Ελλάδα πρόβλημα,υπάρχει μήπως κάποιο mail σου για επικοινωνία;

    • rogerios Says:

      Καλώς όρισες, sapphire!

      Φοβάμαι ότι θα σε απογοητεύσω, αλλά δεν έχω μελετήσει ειδικά το θέμα που θίγεις. Κι εγώ έχω μείνει με την αίσθηση της θετικής αποτίμησης της προσωπικότητας και του έργου του Αλέξανδρου όσον αφορά το Βυζάντιο. Αυτό όμως δεν αποτελεί απάντηση με το ελάχιστο στοιχείο επιστημονικότητας 🙂 . Επιφυλάσσομαι επομένως!

      Όσον αφορά το ερώτημά σου, να σου στείλω μέηλ μέσα στο Σ-Κ.

  22. Ange-ta Says:

    Διάβασα πρώτα τα σχόλια και μετά το Αρθρο και εντυπωσιάστηκα σφόδρα από την ταυτότητα των απόψεων.
    Αν είναι ένας χώρος που συγκεντρώνει σοβαρά άτομα (και έτσι φαίνεται) τότε είναι επόμενο.

    Ο Μεγαλέξανδρος είναι μια μεγάλη μορφή της ιστορίας, ας λένε οι Αγγλοσάξονες και κάποιοι Ελληνες ιστορικοί, όλοι της πλάκας, ότι θέλουν. Ο Edgar Morin, θεωρεί τον Αλέξανδρο εξαίρεση σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, όπου ένας κατακτητής ξεκίνησε με πολιτιστικά κίνητρα.

    Θετικά κρίνεται και απο τον μεγάλο ιστορικό Μπρωντέλ, για να αναφέρω δύο μεγάλα ονόματα.

    Στις «μνήμες της Μεσογείου» Ο Μπρωντέλ (σελίδα 376) ανοίγει ένα Κεφάλαιο με τον τίτλο: «ΤΟ ΛΑΘΟΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ»
    Τι μας λέει ο μεγάλος αυτός ιστορικός-κοινωνιολόγος για τον Μεγαλέξανδρο;
    Ποιο ήταν το σφάλμα του; Μπορεί κάποιος ιστορικός να ψάχνει να βρει το λάθος ενός «στρατηλάτη» που με τόση απέχθεια μίλησε η πρώην υπουργός παιδείας κυρία Γιαννάκου;
    Σύμφωνα με τον Μπρωντέλ, ο οποίος ασπάζεται την άποψη του Ulrich von Hassel, (1884-1951) από το βιβλίο του, Das Drama des Mittelmeers (1940), το μεγάλο σφάλμα του Αλέξανδρου ήταν η πορεία του προς την Ανατολή και ΟΧΙ προς τη Δύση. Μάλιστα κάνει ένα νοητικό παιγνίδι και προσπαθεί να φανταστεί την ιστορία της ανθρωπότητας ΧΩΡΙΣ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ, γιατί θεωρεί ότι η εδραίωση ενός καθαρά Ελληνικού πολιτισμού στη Δύση θα ήταν πιο πιθανή, από ότι στην Ανατολή.
    Κατά τον ίδιο τον Μπρωντέλ, η αυτοκρατορία του Αλέξανδρου ήταν η μεγαλύτερη χρονικά όλων των άλλων αυτοκρατοριών. Διήρκησε 1000 χρόνια και κατέρρευσε σε λίγες μέρες με την επέλαση του Ισλάμ!
    Γράφει λοιπό ο ιστορικός – ποιητής:
    Τι θα είχε γίνει η Ιταλία εάν ο Αλέξανδρος αψηφώντας την Ασία είχε κατευθύνει την εκστρατεία του εναντίον της Δύσης;
    Το ερώτημα του Φον Ηάσσελ, είναι από εκείνα στα οποία απαντάμε λέγοντας ότι είναι μάταιο να ξαναφτιάξουμε την ιστορία. Μολαταύτα, είναι πειρασμός να φανταστούμε τις Συρακούσες να γίνονται μαζί με την Αλεξάνδρεια μητρόπολη της εσωτερικής θάλασσας, μιας Ελληνικής Αυτοκρατορίας, που έχοντας νικήσει συγχρόνως τη Ρώμη και την Καρχηδόνα έφερε ως εμάς, τους Δυτικούς, έναν άμεσο Ελληνισμό, χωρίς τη μεσολάβηση και το παραπέτασμα της Ρώμης. Όμως ένας πόλεμος που δεν έγινε είναι σαν να χάθηκε.
    Ήδη από κείνη την εποχή, όλο το μεγαλείο της Μεσογείου παίζεται, είτε το θέλουμε είτε όχι, στο σημείο που ενώνεται η μια και η άλλη Μεσόγειος.

    Προς μεγάλη μου έκπληξη, βρήκα αυτή την άποψη και σε έναν μεγάλο Έλληνα ποιητή, τον Άγγελο Σικελιανό.

    Σύμπτωση; Αντιγραφή; Τίνος από ποιόν; Αν το αντέγραψε ο Σικελιανός, θα το ανέφερε, κυρίως για να τονίσει την ορθότητα της άποψης. Ο γερμανός Χάσσελ και ο γάλλος Μπρωντέλ, μου φαίνεται δύσκολο να έχουν αντιγράψει τον Σικελιανό, επειδή δυσκολεύομαι να πιστέψω, ότι πρώτον δεν θα το ανέφεραν και δεύτερον θα έβρισκαν το κείμενο ΚΑΙ σε άλλη γλώσσα πλην της ελληνικής.

  23. Ange-ta Says:

    «Το ερώτημα του Φον Ηάσσελ, είναι από εκείνα στα οποία απαντάμε λέγοντας ότι είναι μάταιο να ξαναφτιάξουμε την ιστορία. Μολαταύτα, είναι πειρασμός να φανταστούμε τις Συρακούσες να γίνονται μαζί με την Αλεξάνδρεια μητρόπολη της εσωτερικής θάλασσας, μιας Ελληνικής Αυτοκρατορίας, που έχοντας νικήσει συγχρόνως τη Ρώμη και την Καρχηδόνα έφερε ως εμάς, τους Δυτικούς, έναν άμεσο Ελληνισμό, χωρίς τη μεσολάβηση και το παραπέτασμα της Ρώμης. Όμως ένας πόλεμος που δεν έγινε είναι σαν να χάθηκε.
    Ήδη από κείνη την εποχή, όλο το μεγαλείο της Μεσογείου παίζεται, είτε το θέλουμε είτε όχι, στο σημείο που ενώνεται η μια και η άλλη Μεσόγειος».

    Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων!! Αυτά είναι λόγια του Φον Χάσσελ όχι δικά μου.

  24. Ange-ta Says:

    Και κάτι αστείο:

    Ο γυιός γυρίζει απο το σχολείο και λέει στον μπαμπά του, ότι η δασκάλα του είπε ότι ο Μεγας Αλέξανδρος είναι απλώς Αλέξανδρος και όχι Μέγας.

    Σε συνάντηση γονέων και δασκάλων, η ίδια η δασκάλα υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να πάει εκδρομή με τα παιδιά γιατί η ευθύνη είναι μεγάλη!

    Οπότε της λέει μπαμπάς:
    Κατάλαβες τώρα γιατί ο Αλέξανδρος ήταν μέγας; Γιατί εσύ δεν ξεκινάς να πάς ούτε στην Κινέτα, ενώ αυτός πήγε μέχρι την Βακτριανή!!!

    • rogerios Says:

      Αγαπητή Ange-ta, καλώς σε ξαναβρίσκω (πάει αρκετός καιρός)! 🙂 Πολύ χαίρομαι που βρήκες ενδιαφέρον το άρθρο και τα σχόλια (όλα κι όλα, για τα σχόλια που γράφονται με αφορμή τα ποστ μου είμαι αληθινά περήφανος 🙂 ). Σ’ ευχαριστώ πολύ για όλα τα ενδιαφέροντα που παραθέτεις από τον Μπρωντέλ και τον φον Χάσσελ, αλλά και για το ωραίο ανέκδοτο!

      Τώρα για τις υποθέσεις περί «λάθους» του Αλεξάνδρου όσον αφορά την όποια επέκταση προς τη Δύση: πολύ ωραίες είναι οι υποθέσεις του τύπου «τι θα είχε συμβεί αν…», τις οποίες κάνουμε γνωρίζοντας όλες τις μετέπειτα εξελίξεις, αλλά δεν είναι παρά ένα διανοητικό παιχνίδι, άσχετο με την αληθινή Ιστορία. Η πραγματικότητα είναι ότι δεν έχουμε κανένα απολύτως ιστορικό στοιχείο που να αποδεικνύει ότι ο Αλέξανδρος είχε επεκτατικά σχέδια προς τη δυτική Μεσόγειο (οι όποιες αναφορές σε κάτι τέτοιο από αρχαίους συγγραφείς ανάγονται στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας). Μεταξύ μας, η αδιαφορία για τη Δύση είναι απολύτως φυσική για έναν Έλληνα (της ηπειρωτικής Ελλάδας) του 4ου αι. Το 330 π.Χ. η Ρώμη δεν είναι κάτι σημαντικό και πάντως τίποτε δεν προϊδεάζει για το τι θα επακολουθήσει. Θυμίζω επίσης ότι πριν το τέλος του 3ου π.Χ. αι. (Α΄ Μακεδονικός Πόλεμος) τα πολιτικά γεγονότα Ανατολής και Δύσης δεν συμπλέκονται καθόλου, με μοναδική εξαίρεση τη Σικελική Εκστρατεία των Αθηναίων(παρεμπ., αν βρεις τον χρόνο ρίξε μια ματιά στα ποστ μου για τον Διονύσιο των Συρακουσών, τη μεγαλύτερη πιθανώς ιστορική φυσιογνωμία του Ελληνισμού της Δύσης). Πολύ πιο «ρεαλιστική» υπόθεση θα ήταν να αναρωτηθούμε τι θα είχε συμβεί αν ο Αντίοχος Γ΄ είχε νικήσει τους Ρωμαίους στη Μαγνησία ή αν είχε επιδείξει μεγαλύτερη αποφασιστικότητα μετά την ήττα που υπέστη. Αλλά, βέβαια, οι υποθέσεις είναι πάντα υποθέσεις…

  25. Ange-ta Says:

    «Μεταξύ μας, η αδιαφορία για τη Δύση είναι απολύτως φυσική για έναν Έλληνα»
    Προφανέστατα.
    Κάνω όλη αυτή την αναφορά στον Μπρωντέλ, Φον Χάσσελ και Σικελιανό απλώς για να καταδείξω πόση σημασία απέδωσαν όλοι αυτοί στον Μεγαλέξανδρο σε αντίθεση με την ψευτοδιανόηση της εποχής μας.

    Θα τα ξαναδιαβάσω με μεγάλη ευχαρίστηση τα ποστ για τον Διονύσιο των Συρακουσών!!!!

    Όσο για το ανέκδοτο είναι αλήθεια, μου το έλεγε ο φίλος μου και είχα ξελιγωθεί στα γέλια!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: