Ρέκβιεμ για τη Γρανάδα

Στις 16 Ιουλίου του σωτηρίου έτους 1212 ή, άλλως, την 13η ημέρα του μηνός Σαφάρ του 609 της Εγίρας, αναμετρήθηκαν στη βόρεια Ανδαλουσία, στους πρόποδες της Σιέρρα Μορένα, οι στρατιές της Χριστιανοσύνης και του Ισλάμ, σ’ ένα τόπο που οι Χριστιανοί ονόμαζαν Λας Νάβας ντε Τολόσα κι οι μουσουλμάνοι Χισν αλ Ικάμπ. Σαν σε αληθινή σταυροφορία, δίχως το όνομα, οι στρατιές όλων των χριστιανικών βασιλείων της Ιβηρικής (Καστίλλης, Λεόν, Αραγονίας και Ναβάρρας) είχαν συνασπιστεί στο όνομα της Ρεκονκίστα, της ανάκτησης εδαφών από τους μουσουλμάνους. Έλεγαν πως η στρατιά τους αριθμούσε ίσως και 200.000 άντρες. Ως τη μέρα εκείνη είχε προελάσει νικηφόρα μέσα στα εδάφη του εχθρού. Απέναντί τους, επικεφαλής ενός εξίσου πολυάριθμου στρατεύματος από Βερβέρους και Ανδαλουσιανούς, βρισκόταν ο τέταρτος Αλμοάδας χαλίφης, ο Μουχάμμαντ αλ Νάσιρ. Από τις τρεις πρωτεύουσές του (Μαρρακές, Ραμπάτ και Σεβίλλη) κυβερνούσε μια αχανή αυτοκρατορία που εκτεινόταν από τη Μαυριτανία μέχρι τον Τάγο και τον Γουαδιάνα, κι από τις ακτές του Ατλαντικού ως τη Λιβύη. Μες στη βεβαιότητα της νιότης είχε κάθε λόγο να πιστέψει τους συμβούλους του που τον διαβεβαίωναν πως είχε έρθει η ώρα να καταφέρει αποφασιστικό πλήγμα στους απίστους και να τους διώξει ως το Τολέδο ή κι ακόμη πιο μακριά. Η μάχη κράτησε ώρες πολλές κι ήταν σκληρή κι αμφίρροπη. Στην αρχή φάνηκε πως η νίκη θα χαμογελούσε στους μαχητές του ισλάμ: το ελαφρύ ιππικό τους είχε σχεδόν κυκλώσει τις δυνάμεις των χριστιανών. Υπήρχε ωστόσο ένας ηλικιωμένος άντρας που ένιωθε ότι αυτή ήταν η μεγαλύτερη και η τελευταία ευκαιρία της ζωής του. Δεν είχε ξεχάσει ότι πριν από δεκαεφτά χρόνια είχε συντριβεί στο Άλαρκος από τον πατέρα του σημερινού του αντιπάλου. Ο Αλφόνσος Η΄ της Καστίλλης συγκέντρωσε τους σιδερόφραχτους ιππότες του και τους οδήγησε σε μια απελπισμένη επέλαση ακριβώς στην καρδιά των γραμμών του εχθρού. Οι δυνάμεις του χαλίφη δεν κατάφεραν να τους αποκρούσουν κι άρχισαν να υποχωρούν. Η νίκη είχε αλλάξει στρατόπεδο. Οριστικά! Όταν έφτασε το σούρουπο οι μισοί από τους μουσουλμάνους πολεμιστές είχαν πέσει στο πεδίο της μάχης ή είχαν αιχμαλωτιστεί από τον εχθρό.

Συντριβή, λοιπόν. Όχι, όμως, απαραίτητα καθοριστική. Θα μπορούσε να ήταν ακόμη ένα επεισόδιο μιας αέναης πάλης. Δεν επρόκειτο να είναι έτσι. Δεν υπήρξε άλλη ευκαιρία για το Ισλάμ της Ιβηρικής. Μολονότι τα αποτελέσματα της σύγκρουσης δεν φάνηκαν την επαύριο της μάχης, η Αλ Ανταλούς με τους πέντε αιώνες ιστορίας και ισλαμικής παράδοσης άρχισε να λιώνει σαν το χιόνι κάτω από τον ήλιο. Αποδυναμωμένο από εσωτερικά προβλήματα, το αλμοαδικό χαλιφάτο άρχισε να αποσυντίθεται. Οι τοπικοί κυβερνήτες, ο ένας μετά τον άλλο άρχισαν να ανεξαρτητοποιούνται. Κάποιοι μάλιστα, προσπαθώντας να εδραιώσουν την εξουσία τους, δεν δίσταζαν να ζητήσουν βοήθεια από τους χριστιανούς μονάρχες. Αναρχία, συγκρούσεις φατριών και ταραχές. Δίχως την προστασία του χαλιφάτου, οι μουσουλμάνοι της Ισπανίας έπρεπε τώρα να στηριχτούν αποκλειστικά στις δικές τους, κατακερματισμένες, δυνάμεις για να υπερασπιστούν τα εδάφη τους. Άνισος αγώνας από κάθε άποψη. Πώς άλλωστε να συσπειρώσεις με όπλο την ιδεολογία του ιερού πολέμου κοινωνίες των οποίων οι ελίτ αποτελούνταν από νομικούς-θεολόγους και γραμματείς; Ακόμη και αξιόλογοι ηγέτες, σαν τον εμίρη της Μούρθια, τον Γιούσουφ ιμπν Χουντ αλ Μουταβακκίλ, αποδείχτηκαν αδύναμοι μπρος στη χριστιανική προέλαση. Το 1231 οι Αραγονέζοι καταλαμβάνουν τη Μαγιόρκα. Το 1236 οι Καστιγιάνοι κατακτούν την ιστορική πρωτεύουσα της Αλ Ανταλούς, την Κορδούη. Ακολουθούν η Βαλένθια (1238) και η Μούρθια (1241), στην οποία η Καστίλλη επιβάλλει αρχικά καθεστώς προτεκτοράτου, πριν την απορροφήσει. Τέλος, το 1248 πέφτει και η Σεβίλλη, η νεότερη πρωτεύουσα της μουσουλμανικής Ισπανίας. Ολόκληρη η Αλ Ανταλούς έχει χαθεί. Ολόκληρη; Όχι ακριβώς. Στο νότιο τμήμα της Ανδαλουσίας ένα εμιράτο πρόκειται να κρατήσει ψηλά τα λάβαρα του Ισλάμ για δυόμιση αιώνες ακόμη. Και κάπου εδώ ξεκινά η όμορφη και μελαγχολική ιστορία της ηγεμονίας του Νασριδών.

Ι.   Το εμιράτο των Νασριδών

Βρισκόμαστε στα 1232, είκοσι χρόνια μετά τη συντριβή στις Λας Νάβας ντε Τολόσα κι ενώ η Ανδαλουσία προσπαθεί απεγνωσμένα να οργανώσει τις δυνάμεις της για να αντισταθεί στον επεκτατισμό των χριστιανικών βασιλείων. Στην Αρχόνα, μια μικρή πόλη κοντά στη Χαέν, περιοχή άμεσα εκτεθειμένη στις χριστιανικές επιθέσεις, ο Μουχάμμαντ ιμπν Νασρ Αλ Άχμαρ ανακηρύσσεται εμίρης. Γρήγορα η εξουσία του επεκτείνεται και στη Χαέν και το 1237 στη Γρανάδα, όπου και μεταφέρει την έδρα του, έχοντας την πεποίθηση ότι η γεωγραφική της θέση είναι ιδανική, καθώς παρέχει τη μεγαλύτερη δυνατή ασφάλεια. Η αρχή είναι πάντα δύσκολη και για τον Μουχάμμαντ είναι γεμάτη απογοητεύσεις και ταπεινώσεις. Η ιδιαίτερη πατρίδα του, η Αρχόνα, μαζί με τη Χαέν, πέφτει το 1246 στα χέρια των Καστιγιάνων. Ο εμίρης αναγκάζεται να δηλώσει υποτέλεια στον βασιλιά της Καστίλλης, τον Φερδινάνδο Γ΄, και μάλιστα υποχρεώνεται να πολεμήσει τους ομόθρησκούς του βοηθώντας τον Φερδινάνδο να καταλάβει τη Σεβίλλη. Και όμως! Παρά τις δυσκολίες, ο Μουχάμμαντ Α΄ θα κατορθώσει να ανατρέψει την εις βάρος του κατάσταση και να εδραιώσει την εξουσία του στο τελευταίο προπύργιο της μουσουλμανικής Ανδαλουσίας. Αντί η δήλωση υποτέλειας να οδηγήσει το νεοσύστατο εμιράτο στην κυριαρχία των χριστιανών, όπως συνέβη στη Μούρθια, θα δώσει στους Νασρίδες την αναγκαία πίστωση χρόνου για να οργανώσουν ένα βιώσιμο κράτος.

Α. Από την επιβίωση στην ακμή

α. Οι λόγοι της επιβίωσης: Μια σειρά από παράγοντες καθιστούν δυνατή τη σωτηρία της Γρανάδας παρά το καταρχήν εχθρικό περιβάλλον. Φυσικά πλεονεκτήματα: Η γεωγραφική θέση και η μορφολογία του εδάφους του εμιράτου διευκολύνουν την υπεράσπισή του. Τα βόρεια σύνορά του προστατεύονται από ορεινούς όγκους που το καθιστούν πολύ δυσκολότερο στόχο απ’ ό,τι η κοιλάδα του Γουαδαλκιβίρ ή οι πεδιάδες του ισπανικού Λεβάντε (Pierre Guichard «Al Andalus, 711-1492, Une histoire de l’Andalousie arabe», εκδ. Hachette, συλλ. Pluriel, Παρίσι 2000, σελ. 207). Επιπλέον, τα παράλια του εμιράτου επιτρέπουν τόσο την ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου, όσο και την ευχερή επικοινωνία με τους ομόθρησκους του Μαγκρέμπ. Προϋποθέσεις οικονομικής ανάπτυξης: Ενισχυμένο από μεγάλο αριθμό προσφύγων που εγκαταλείπουν τις περιοχές της Ανδαλουσίας που κατέκτησαν οι χριστιανοί, το κράτος της Γρανάδας διαθέτει επαρκή πληθυσμό για να εκμεταλλευθεί στον μέγιστο βαθμό όλους τους οικονομικούς πόρους του. Πρέπει άλλωστε να συνυπολογισθεί και το γεγονός ότι αυτοί που μεταναστεύουν σε ανάλογες συνθήκες είναι συνήθως οι ελίτ και το ειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό (οι απλοί αγρότες δεν είχαν άλλη επιλογή από το να παραμείνουν υπό τη διοίκηση των απίστων). Επιπροσθέτως, τα καλά οργανωμένα και με μεγάλη παράδοση λιμάνια της Μάλαγας και της Αλμερίας συμβάλλουν στην άνθηση του εμπορίου. Ευνοϊκές συγκυρίες: Αφενός, τα χριστιανικά βασίλεια δεν έχουν τα μέσα για να απορροφήσουν τόσο γρήγορα τα εδάφη που κατέκτησαν από τους μουσουλμάνους (Guichard, όπ.π.). Χρειάζονται αρκετό χρόνο για να οργανώσουν τις αναγκαίες δομές για την άσκηση εξουσίας και διοίκησης, διαφορετικά διατρέχουν τον κίνδυνο εξέγερσης των υποτελών πληθυσμών (οι οποίες έτσι κι αλλιώς εκδηλώνονται, μια και οι υποσχέσεις σεβασμού της θρησκευτικής ελευθερίας και των περιουσιακών δικαιωμάτων που είχαν δοθεί στους μουσουλμάνους καταπατήθηκαν αρκετά γρήγορα: στην Ανδαλουσία και στη Μούρθια, το 1264, και στη Βαλένθια, το 1248 και το 1275, σημειώνονται μεγάλες εξεγέρσεις των μουδέχαρες, δηλ. των μουσουλμάνων που ζουν υπό χριστιανικό ζυγό). Αφετέρου, η Γρανάδα ευνοείται από τον αδυσώπητο ανταγωνισμό μεταξύ Καστίλλης και Αραγονίας για την πρωτοκαθεδρία στην Ιβηρική. Κανένα από τα δύο βασίλεια δεν θέλει να δει το άλλο να ισχυροποείται αφάνταστα κατακτώντας το εμιράτο των Νασριδών. Διπλωματική επιδεξιότητα: Οι Νασρίδες εκμεταλλεύονται στο έπακρο τις διαφορές μεταξύ των χριστιανών αντιπάλων τους. Παράλληλα, επωφελούνται από τη συμμαχία με τους ισχυρούς Μερινίδες ηγεμόνες της Φες, χωρίς να γίνουν υποχείρια ή υποτελείς τους. Αν οι Μερινίδες, διοργανώνοντας ευρείας κλίμακας επιχειρήσεις ιερού πολέμου στην Ανδαλουσία, διατηρούν αναμφισβήτητα βλέψεις κυριαρχίας επί της Γρανάδας, οι Νασρίδες κατορθώνουν να τους «ξεγελάσουν» με δυναστικούς γάμους και πρόσκαιρες εδαφικές παραχωρήσεις.

β. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά τον 13ο και 14ο αιώνα – Από θέση άμυνας σε θέση κυρίαρχου

1. Η ανατροπή: Αρχικός στόχος των Νασριδών είναι η αναχαίτιση του αντιπάλου. Πρέπει οπωσδήποτε να ελαττωθεί η ασφυκτική πίεση που ασκούν στο εμιράτο η Καστίλλη και η Αραγονία. Κατά το δεύτερο ήμισυ του 13ου αι. ο μονάρχης της Καστίλλης, ο Αλφόνσος Ι΄ ο Σοφός, εισβάλλει τέσσερις φορές στη Γρανάδα, φτάνοντας μέχρι τα περίχωρα της πρωτεύουσας, ενώ το 1309 ο εμίρης Νασρ Α΄ αναγκάζεται να επιβεβαιώσει την υποτέλεια στην Καστίλλη, υποσχόμενος μεγαλύτερο φόρο και στρατιωτική βοήθεια στον χριστιανό επικυρίαρχό του (Guichard, όπ.π., σελ. 211). Οι Νασρίδες υποχωρούν, αλλά δεν παραδίδονται, περιμένοντας την κατάλληλη ευκαιρία. Οργανώνουν τον στρατό τους και τον ενισχύουν, με την άδεια των Μερινιδών, στρατολογώντας μαζικά Βερβέρους πολεμιστές (ιδίως το φημισμένο ελαφρύ ιππικό τους). Τον Ιούνιο του 1319 οι Καστιγιάνοι εισβάλλουν ξανά στη Γρανάδα. Ο εμίρης Ισμαήλ τους συναντά στο Πίνος Πουέντε, 16 χιλιόμετρα έξω από την πρωτεύουσα, επικεφαλής ενός στρατεύματος που αποτελούν Ανδαλουσιανοί μαχητές και Βερβέροι μουτζαχεντίν τους οποίους καθοδηγεί ο Μερινίδης Ουθμάν ιμπν Αμπί Λουλά. Η μάχη που ακολουθεί θα μείνει χαραγμένη στη μνήμη των χριστιανών ως η Καταστροφή της Βέγκα της Γρανάδας. Ο στρατός της Καστίλλης συντρίβεται. Σκοτώνονται και οι δύο αντιβασιλείς, οι πρίγκιπες Πέτρος και Ιωάννης. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Ισμαήλ οδηγεί και πάλι τον στρατό του, αυτή τη φορά από θέση επιτιθέμενου: ανακτά σειρά οχυρών θέσων από τους χριστιανούς στα βόρεια και βορειοανατολικά του εμιράτου.

2. Ο έλεγχος των Στενών: Το κράτος της Γρανάδας, μαζί με τους Μερινίδες, τα βασίλεια της Καστίλλης και της Αραγονίας και τη Γένοβα, αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς εμπλεκόμενους στη μεγάλη γεωπολιτική σύγκρουση με έπαθλο τον έλεγχο των Στενών του Γιβραλτάρ (Guichard, όπ.π., σελ. 213-214). Ο έλεγχος αυτός είναι κεφαλαιώδους στρατηγικής και οικονομικής σημασίας. Άλλωστε τα εμπορικά πλοία των χριστιανών, Αραγονέζων-Καταλανών και Ιταλών, προτιμούν όλο και περισσότερο τη διαδρομή μέσω Γιβραλτάρ για να φτάσουν στα λιμάνια της Φλάνδρας και της Αγγλίας. Ήδη από το 1309 οι Νασρίδες παραχωρούν στους Μερινίδες το Αλχεθίρας. Οι δεύτεροι κατορθώνουν το 1333 να πάρουν τα στενά από τους Καστιγιάνους, χάρη στη βοήθεια των Νασριδών και… της Γένοβας (!). Τα πράγματα δεν πρόκειται να μείνουν στάσιμα. Το βασίλειο της Καστίλλης, με τη μεγάλη νίκη του Ρίο Σαλάδο (1340) και την κατάληψη του Αλχεθίρας (1344), ανακτά σχετικά γρήγορα το πλεονέκτημα. Παραδόξως η εξέλιξη αυτή δεν θα έχει ως αποτέλεσμα την ανάσχεση της ορμής των Νασριδών. Η Γρανάδα του δεύτερου μισού του 14ου αι. είναι πλέον μια αυτόνομη πολιτική και στρατιωτική δύναμη της δυτικής Μεσογείου.

3. Το απόγειο: Πράγματι, οι περίοδοι βασιλείας του Γιούσουφ Α΄ (1333-1353) και, κυρίως, του γιου του, του Μουχάμμαντ Ε΄ (1354-1391), αντιστοιχούν στο απόγειο της ισχύος του εμιράτου. Εμπορική και πολιτιστική ακμή, έντονη οικοδομική δραστηριότητα (συμπεριλαμβανομένης και της ανέγερσης των σημαντικότερων κτισμάτων της Αλάμπρας), στρατιωτική υπεροπλία και διπλωματική υπεροχή. Επιπροσθέτως, η εξωτερική συγκυρία είναι εξαιρετικά ευνοϊκή για τη Γρανάδα. Ο εμίρης Μουχάμμαντ διατηρεί φιλικές σχέσεις με τον βασιλιά της Καστίλλης, τον Πέτρο Α΄τον Σκληρό (ό,τι κι αν μπορεί να σημαίνει η φιλία μεταξύ των μοναρχών δύο φύσει και θέσει αντιπάλων κρατών). Κυρίως, επωφελείται από την αντιπαλότητα Καστίλλης και Αραγονίας που κορυφώνεται με την προσωπική διαμάχη του Πέτρου της Καστίλλης με τον συνονόματό του μονάρχη της Αραγονίας, τον Πέτρο Γ΄ τον Τελετουργικό. Η διαμάχη εξελίσσεται σε ένοπλη σύγκρουση. Ο Πόλεμος των Δύο Πέτρων (1356-1361) θα εξαντλήσει και τα δυο χριστιανικά βασίλεια χωρίς να αποφέρει εδαφικά κέρδη σε κανένα. Επιπλέον θα πυροδοτήσει βαθειά δυναστική και εσωτερική κρίση στην Καστίλλη, η οποία θα καταλήξει στη δολοφονία του βασιλιά (1369). Εκμεταλλευόμενος τις συνθήκες αυτές, ο εμίρης Μουχάμμαντ αποσπά από τους Καστιγιάνους το Αλχεθίρας και καταλαμβάνει τη Ρόντα και το Γιβραλτάρ (που είχαν ξαναπάρει πρόσκαιρα οι Μερινίδες). Εξαπλώνει την επιρροή του και στο Μαγκρέμπ, κατακτώντας για ένα διάστημα τη Θέουτα και ελέγχοντας τις δυναστικές εξελίξεις στην αυλή της Φες, επιβάλλοντας τους μονάρχες της αρεσκείας του. Οι Νασρίδες έχουν γίνει κυρίαρχοι του παιχνιδιού. Δυστυχώς για αυτούς, όχι για πολύ.

Β. Η παρακμή και η πτώση

α. Η ραγδαία επιδείνωση των συνθηκών: Με την αυγή του 15ου αιώνα η κατάσταση και η ισορροπία δυνάμεων μεταβάλλεται αμετάκλητα σε βάρος της Γρανάδας. Στο εσωτερικό δυναστικές έριδες και έντονες διαμάχες μεταξύ των κυριότερων φατριών που νέμονται την εξουσία καθιστούν το εμιράτο πιο ευάλωτο. Οικονομικά, το κράτος των Νασριδών αντιμετωπίζει δυσχέρειες: στα λιμάνια της Μάλαγας και της Αλμερίας το εμπόριο περνά στον έλεγχο των Γενουατών. Επιπλέον, το βασίλειο της Καστίλλης αρχίζει να ξεπερνά την εσωτερική κρίση που το ταλάνιζε καθ’ όλο το δεύτερο ήμισυ του 14ου αιώνα και ανακτά την πρωτοβουλία στις στρατιωτικές επιχειρήσεις: αποσπά συνοριακές οχυρές θέσεις από τους Νασρίδες (Θαχάρα: 1407, Αντεκέρα: 1410, Χουέσκαρ: 1434), επιφέροντας ρήγματα στην γραμμή άμυνάς τους, και ροκανίζει σταδιακά την επικράτεια του εμιράτου. Τα εσωτερικά προβλήματα της Καστίλλης και μόνον ήταν αυτά που εμπόδισαν τον κοντόσταβλο Άλβαρο ντε Λούνα (δύο φορές; 1431, 1452) και τον βασιλέα Ερρίκο Δ΄ να αποτελειώσουν πιο γρήγορα τη Γρανάδα (Gabriel Martinez Gros «Sept cents ans d’Espagne musulmane», περιοδικό L’Histoire, αριθ. 364, Μάιος 2011, σελ. 40-47, σελ. 47). Η ένωση των στεμμάτων της Καστίλλης και της Αραγονίας (1479) μοιάζει με το τελευταίο καρφί στο φέρετρο των Νασριδών. Όπως επισημαίνει ο Πιερ Γκισάρ «ο Πόλεμος της Γρανάδας είναι, για την Καστίλλη αρχικά, η καλύτερη διέξοδος από τα σοβαρά κονωνικοπολιτικά προβλήματα που ταλανίζουν το βασίλειο και. στη συνέχεια, μετά την ένωση [των δύο χριστιανικών βασιλείων], το καλύτερο πολιτικό πρόγραμμα που μπορούν να εφαρμόσουν οι Καθολικοί Βασιλείς προκειμένου να εδραιώσουν την ένωση. Υπό αυτές τις εντελώς δυσμενείς εσωτερικές και εξωτερικές περιστάσεις μάλλον προκαλεί έκπληξη η ικανότητα αντίστασης που επιδεικνύει το μικρό εμιράτο των Νασριδών» (όπ.π., σελ. 226).

β. Το χρονικό του τέλους – Ο «κακότυχος»: Τίποτε δεν συμβολίζει με πιο γλαφυρό τρόπο το πεπρωμένο της Γρανάδας από τη ζωή του τελευταίου εμίρη της, του Αμπού Αμπνταλλάχ Μουχάμμαντ (ΙΒ΄), τον οποίο οι χριστιανοί αποκαλούσαν Μποαμπντίλ, ενώ από τους υπηκόους του είχε πάρει το χαρακτηριστικό προσωνύμιο Αζ Ζουγκμπί, δηλαδή «κακότυχος». Η ζωή του Μποαμπντίλ είναι ένα πραγματικό μυθιστόρημα (οι Καστιγιάνοι λογοτέχνες δεν έχασαν άλλωστε την ευκαιρία να εκμεταλλευθούν μια τέτοια ιστορία), στο οποίο πρωταγωνιστικούς ρόλους έχουν ο πατέρας του, ο εμίρης Αμπού Αλ Χασάν Αλί, τον οποίο οι χριστιανοί ονόμαζαν Μουλέι Χασάν ή απλώς Ελ Βιέχο (ο «γέρος»), η μητέρα του Μποαμπντίλ, η Άισα, που συμβολίζει την οικογενειακή και δυναστική σταθερότητα και παράδοση, και ο θείος του, ο  Μουχάμμαντ ιμπν Σαάντ «Αζ Ζαγκάλλ» (ο «Γενναίος»), ο οποίος ενσαρκώνει το ιδανικό του Ιερού Πολέμου κατά των χριστιανών.

1482. Μολονότι δεν έχει υστερήσει στην εκπλήρωση της αποστολής του ως υπερασπιστής του Ισλάμ (όπως αποδεικνύει κι η επιτυχημένη επιδρομή του στη Θαχάρα το 1481), ο εμίρης Χασάν δεν είναι πλέον δημοφιλής, εξαιτίας και του γεροντικού έρωτά του για μια αιχμάλωτη χριστιανή, την Ισαβέλλα ντε Σολίς, την οποία έχει κάνει νόμιμη σύζυγό του, αφού εκείνη ασπάστηκε το ισλάμ και πήρε το όνομα Σοράγια. Ο Μουχάμμαντ-Μποαμπντίλ, με την υποστήριξη της μητέρας του και της ισχυρής φατρίας των Μπανού Σαρράτζ (των Αβενσεράγων της καστιγιάνικης παράδοσης), αναλαμβάνει την εξουσία εκθρονίζοντας τον πατέρα του με πραξικοπηματικό τρόπο. Μαζί με τον θείο του, ο Μποαμπντίλ συνεχίζει τον αγώνα κατά των χριστιανών που προσπαθούν να καταλάβουν τη Μάλαγα. Στη Μάχη της Ασαρκίγια νικά αρχικά τις δυνάμεις της Καστίλλης, αλλά, προσπαθώντας να καταφέρει αποφασιστικό χτύπημα, αιχμαλωτίζεται ένα μήνα αργότερα από τους χριστιανούς (1483). Ο Χασάν ξαναπαίρνει προσωρινά τον θρόνο του, αλλά δεν μπορεί να τον κρατήσει. Τον Μάιο του 1484 πέφτει στα χέρια του βασιλιά Φερδινάνδου η Ρόντα (μαζί με τη Μαρμπέγια). Ο Μουχάμμαντ αζ Ζαγκάλλ εκτοπίζει τον αδελφό του κι αναλαμβάνει την εξουσία. Την ίδια ώρα, ο Φερδινάνδος κι η Ισαβέλλα αποφασίζουν να εκμεταλλευθούν τον αιχμάλωτο Μποαμπντίλ προκειμένου να εξαφανίσουν το εμιράτο των Νασριδών. Τον απελευθερώνουν το 1487 με τον όρο να γίνει υποτελής του βασιλείου της Ισπανίας και να μη βοηθήσει τη Μάλαγα, η οποία αποτελεί τον επόμενο στόχο των Καθολικών Βασιλέων. Παρά την απελπισμένη προσπάθεια του Ζαγκάλλ η Μάλαγα συνθηκολογεί μετά από τετράμηνη πολιορκία. Ο Μποαμπντίλ επιστρέφει στη Γρανάδα ως ηγεμόνας της και αποκηρύσσει τον όρκο υποτέλειας που είχε δώσει στους χριστιανούς μονάρχες. Η προσπάθεια να σώσει την πατρίδα του είναι καταδικασμένη. Από το εμιράτο δεν έχουν πλέον απομείνει παρά η Γρανάδα με τα περίχωρά τους και η δύσβατη περιοχή των Αλπουχάρρας. Οι περισσότεροι σύμβουλοί του έχουν πουληθεί στους Ισπανούς. Μάταια προσπαθεί να ζητήσει εξωτερική βοήθεια: οι ηγεμόνες της Φες και της Τλεμσέν είναι πια ανίσχυροι. Οι μαμελούκοι του Καΐρου δεν έχουν καμιά διάθεση να συγκρουστούν με τους Ισπανούς. Οι μεγάλοι εχθροί τους είναι οι Οθωμανοί που βρίσκονται σε πόλεμο με την Ισπανία. Οπότε…

Στις 26 Απριλίου του 1491 ξεκινά η πολιορκία της Γρανάδας. Είναι η μέρα που η βασίλισσα Ισαβέλλα δίνει τον γνωστό όρκο της να μην ξαναλουστεί κι αλλάξει ρούχα μέχρι η Γρανάδα να γίνει χριστιανική. Η σύγκρουση είναι άνιση. Οι Καθολικοί βασιλείς παρατάσσουν 40.000 πεζικάριους, 10.000 ιππείς και μεγάλες δυνάμεις πυροβολικού. Ο Μποαμπντίλ ηττάται. Τον Νοέμβριο υπογράφει προσωρινή πράξη συνθηκολόγησης που αφήνει στη Γρανάδα δίμηνη προθεσμία. Καμιά βοήθεια δεν φτάνει. Το πρωϊνό της 2ας Ιανουαρίου 1492 ο κακότυχος εμίρης παραδίδει με λυγμούς τα κλειδιά της Αλάμπρας στους χριστιανούς. Είναι η στιγμή που, σύμφωνα με την παράδοση, η Άισα θα επιπλήξει τον γιο της με την περίφημη φράση «Κλάψε τώρα σαν γυναικούλα ό,τι δεν κατάφερες να υπερασπιστείς σαν άντρας». Με την παράδοση της Γρανάδας τερματίζονται οχτώ αιώνες μουσουλμανικής παρουσίας στην Ιβηρική. Στον Μποαμπντίλ δίνεται μια ασήμαντη ηγεμονία στα Αλπουχάρρας. Γη κακοτράχαλη κι άγονη, που είναι αδύνατο να κρατήσουν οι μικρές δυνάμεις που έχουν απομείνει στον τελευταίο εμίρη της Γρανάδας. Ένα χρόνο μετά παίρνει τον δρόμο της εξορίας για το Μαρόκο. Λένε πως όταν επιβιβάστηκε στο πλοίο σήκωσε το σπαθί του και χτύπησε τα κύματα ορκιζόμενος μια μέρα να γυρίσει για να ελευθερώσει την πατρίδα του. Η μέρα αυτή δεν ήρθε ποτέ. Ο Μποαμπντίλ πέθανε εξόριστος στη Φες το 1533. Όσο για τους πρώην υπηκόους του, παρά τους όρους της συνθήκης παράδοσης (βάσει των οποίων οι χριστιανοί βασιλείς υπόσχονταν να σεβαστούν τη θρησκεία και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας των μουσουλμάνων), βρέθηκαν γρήγορα (1502) αντιμέτωποι με το πιο σκληρό δίλημμα: να αποκηρύξουν την  πίστη τους, ασπαζόμενοι τον χριστιανισμό, ή να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες τους και να πάρουν τον δρόμο της προσφυγιάς προς το Μαγκρέμπ. Η Γρανάδα περνούσε σε μικρό χρονικό διάστημα από την εποχή των μουδέχαρες σ’ αυτήν των μορίσκος, των βίαια εκχριστιανισμένων μουσουλμάνων. Ο ζυγός γίνετα ολοένα και επαχθέστερος. Το 1569 οι μορίσκος εξεγείρονται κατά της χριστιανικής εξουσίας. Πολλοί καταφεύγουν στα Αλπουχάρρας και συνεχίζουν από εκεί τον ένοπλο αγώνα. Η τελευταία πράξη του δράματος θα παιχτεί το 1609, όταν με βασιλική διαταγή θα εκτοπιστούν από την Ισπανία όλοι οι εκχριστιανισμένοι μουσουλμάνοι (Gabriel Martinez Gros «Le crime de l’Espagne», L’Histoire, αριθ. 364, Μάιος 2011, σελ. 60-65). Σβήνει και το τελευταίο ίχνος της Γρανάδας των Νασριδών. Το τελευταίο εκτός από την πολιτιστική κληρονομιά του…

ΙΙ. Η πολιτιστική κληρονομιά της Γρανάδας

Το εμιράτο της Γρανάδας κληροδότησε στην ανθρωπότητα την Αλάμπρα. Απόλυτο αριστούργημα του ισλαμικού πολιτισμού, σύμβολο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, η Αλάμπρα γοήτεψε κι εξακολουθεί να γοητεύει, έχοντας σημαδέψει το φαντασιακό του δυτικού ανθρώπου (Β).  Η προσφορά, όμως, στην ανθρωπότητα ενός μνημείου απαράμιλλης ομορφιάς ήταν μαθηματικά βέβαιο ότι θα προκαλούσε, ίσως ως αντίδραση σε κάτι που μοιάζει τέλειο, μια ιδιαίτερα κριτική θεώρηση της πολιτιστικής συμβολής της Γρανάδας. Δεν αμφισβητείται ότι υπήρξε άνθηση των γραμμάτων και των τεχνών στους δυόμισι αιώνες ζωής του κράτους των Νασριδών: ωστόσο, η Γρανάδα χαρακτηρίζεται με ιδιαίτερη σκληρότητα από πολλούς συγγραφείς ως «προπύργιο θρησκευτικού και πολιτιστικού συντηρητισμού» (βλ. την ανάλυση του Γκισάρ, όπ.π., σελ. 215 επ.). Η παραγωγή είναι μεν πλούσια, η ποιότητά της, όμως, αμφισβητείται (Α).

Α. Γράμματα και τέχνες στο εμιράτο των Νασριδών

α. Ο θρίαμβος του μαλικισμού και της παράδοσης: Ο συντηρητισμός της Γρανάδας κάνει πράγματι αισθητή την παρουσία του στους αδελφούς (αν όχι ταυτόσημους) για τον ισλαμικό κόσμο τομείς της θεολογίας και της νομικής. Σε ό,τι αφορά την ερμηνεία και εξήγηση του ισλαμικού νόμου, ο μαλικισμός κυριαρχεί. Η επιστροφή του διασωθέντος κομματιού της Ανδαλουσίας στο πλέον παραδοσιακό «δόγμα» μπορεί πιθανώς να εξηγηθεί και ως αντίδραση στους Αλμοάδες, που δεν αποδείχθηκαν ικανοί να σώσουν την Αλ Ανταλούς από τη χριστιανική επέκταση, και στο αμφιλεγόμενο δόγμα τους (στα όρια ετερόδοξου και αιρετικού). Ίσως, ακόμη, ο συντηρητισμός και η επιστροφή στις παραδόσεις να αποτελούν φυσικό αντανακλαστικό μιας απειλούμενης εξωτερικά κοινωνίας. Επίσης, σε ένα πιο συγκυριακό επίπεδο, η επικράτηση του Μαλικισμού μπορεί να εξηγηθεί σε κάποιο βαθμό και από τις προσωπικές προτιμήσεις του ιδρυτή της δυναστείας των Νασριδών, του Μουχάμμαντ ιμπν Νασρ.

Ανεξαρτήτως των λόγων που επέβαλαν αυτή τη στροφή στον συντηρητισμό, διαπιστώνεται ότι η επικράτησή του υπήρξε σχεδόν απόλυτη: οτιδήποτε παρεκκλίνει από την παράδοση καταδικάζεται από τη νομικοθρησκευτική ελίτ της Γρανάδας. Τα μυστικιστικά ρεύματα που εξαπλώνονται στον ισλαμικό κόσμο, πρώτα στην Ανατολή κι έπειτα στο Μαγκρέμπ, αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερη δυσπιστία. Μερικοί σούφηδες καταδικάζονται ως αιρετικοί και κάποιοι από αυτούς εκτελούνται. Όσον αφορά, τώρα, το σφρίγος του μαλικισμού καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής του νασριδικού εμιράτου, αυτό αποδεικνύεται κι από το γεγονός ότι στις αρχές του 15ου αι, συγγράφεται στη Γρανάδα μια από τις σπουδαιότερες νομικές-θεολογικές πραγματείες: το Τουχφάτ αλ χουκκάμ του καδή της πρωτεύουσας Αμπού Μπακρ Μουχάμμαντ ιμπν Άσιμ αλ Γκαρνατί (1359-1426).

β. Ιμπν αλ Χατίμπ: Δεν αμφισβητείται ότι στην Γρανάδα καλλιεργούνται γράμματα, τέχνες κι επιστήμες. Η κριτική επικεντρώνεται στο ότι αυτό γίνεται με έναν τρόπο κάπως «αλεξανδρινό»: η πρωτοτυπία κι η ανανέωση αφορούν τους τύπους, όχι την ουσία. Εντούτοις, η κατάσταση αυτή δεν εμποδίζει τη Γρανάδα να αναδείξει μια από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες του ισλαμικού πολιτισμού: τον Λισανεντίν ιμπν αλ Χατίμπ. Γεννημένος στη Λόχα της Ανδαλουσίας το 1313, ο ιμπν Χατίμπ ενσαρκώνει το πρότυπο του μουσουλμάνου homo universalis. Πολιτικός, στέλεχος της δημόσιας διοίκησης, λόγιος, ποιητής και επιστήμονας, ασχολείται κυριολεκτικά με τα πάντα. Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του στην ανακτορική γραμματεία στα χρόνια του εμίρη Γιούσουφ Α΄ και προήχθη σε αρχιγραμματέα. Πολύ γρήγορα έφτασε στο ανώτατο αξίωμα, αυτό του βεζίρη του εμιράτου, θέση από την οποία υπηρέτησε επί σειρά ετών τόσο τον Γιούσουφ, όσο και τον Μουχάμμαντ Ε΄. Κατέχοντας τόση εξουσία ήταν λογικό να αποκτήσει, εκτός από φίλους, και ορκισμένους εχθρούς. Θύμα των μηχανορραφιών τους, έπεσε σε δυσμένεια (οι «καλοθελητές» τον κατηγόρησαν στον εμίρη Μουχάμμαντ ότι ενεργούσε ως πράκτορας των συμφερόντων των Μερινιδών του Μαρόκου) κι αναγκάστηκε να αυτοεξοριστεί στη Φες. Οι εχθροί του δεν τον άφησαν ούτε κι εκεί σε ησυχία: πέτυχαν να συλληφθεί και να καταδικαστεί ως αιρετικός. Πεθαίνει στη Φες το 1374 ή το 1375. Σύμφωνα με μια εκδοχή εκτελέστηκε κατόπιν της καταδίκης του. Άλλοι πάλι διαβεβαιώνουν ότι οι αντίπαλοι του Αλ Χατίμπ έστειλαν στη Φες πληρωμένους δολοφόνους για να τον σκοτώσουν.

Ως λόγιος ο Αλ Χατίμπ ασχολήθηκε με όλους τους τομείς: θεολογία, φιλοσοφία, ποίηση, φιλολογία, ιστορία, γεωγραφία, φυσική και ιατρική. Υπήρξε ο συγγραφέας τόσο πολλών ιατρικών βιβλίων που έχει χαρακτηρισθεί ως ο τελευταίος μεγάλος εγκυκλοπαιδιστής ιατρός του ισλαμικού κόσμου (Anwar G. Cheijne «Historia de España musulmana», εκδ. Cátedra, β΄ έκδοση, Μαδρίτη 1993). Σε πιο πρακτικό επίπεδο, αντιμετώπισε με αρκετή επιτυχία τη μεγάλη επιδημία πανώλης που έπληξε και τη Γρανάδα το 1348, διατάσσοντας τη λήψη αποτελεσματικών μέτρων για την προστασία της δημόσιας υγείας. Ωστόσο, το σημαντικότερο συγγραφικό έργο του ιμπν Αλ Χατίμπ είναι το ιστορικό. Η «Ιχάτα» του («Αλ Ιχάτα φι τάριχ Γκαρνάτα», δηλ. η «πλήρης πηγή για την Ιστορία της Γρανάδας») εξιστορεί λεπτομερώς την Ιστορία της Γρανάδας όχι με τη μορφή γραμμικής αφήγησης γεγονότων, αλλά μέσω μιας σειράς βιογραφιών των επιφανέστερων προσωπικοτήτων της πόλης. Με το τελευταίο ιστορικό σύγγραμμά του («Αμάλ αλ-αλάαμ»), ο ιμπν Αλ Χατίμπ αφηγείται την πορεία του μουσουλμανικού κόσμου, αυτή τη φορά με χρονολογική σειρά και χωρίζοντας το έργο του σε τρία μέρη (Ανατολή, Μαγκρέμπ, Αλ Ανταλούς).

γ. Η αμφιλεγόμενη μορφή του ιμπν Ζαμράκ: Μαθητής και προστατευόμενος του Αλ Χατίμπ, έπειτα λυσσαλέος αντίπαλος, αλλά και διάδοχός του στο αξίωμα του βεζίρη, ο Αμπού Αμπνταλλάχ Μουχάμμαντ ιμπν Ζαμράκ (1333-1393) χαρακτηρίζεται από πολλούς ειδικούς ως ο μεγαλύτερος ποιητής της Γρανάδας (Rachel Arié «L’Espagne musulmane au temps des Nasrides, 1232-1492», εκδ. de Boccard, Παρίσι 1973). Άλλοι, πάλι, αμφισβητούν την αξία του, εκτιμώντας ότι οι ποιητικές συνθέσεις του δεν είναι παρά αντιγραφές των ποιημάτων του δασκάλου του (Juan Vernet «Ce que la culture doit aux Arabes d’Espagne», Sindbad, Παρίσι 1985). Η πορεία της ζωής του ιμπν Ζαμράκ παρουσιάζει διαβολικές ομοιότητες μ’ αυτήν του ιμπν Αλ Χατίμπ. Όπως κι ο μέντοράς του, υπηρετεί δύο εμίρηδες (Μουχάμμαντ Ε΄ και Γιούσουφ Β΄), φυλακίζεται (μετά από κατηγορίες του γιου του Αλ Χατίμπ) και τελικά πέφτει σε δυσμένεια και δολοφονείται κατόπιν διαταγής του εμίρη Μουχάμμαντ Ζ΄.

Είτε υπήρξε εμπνευσμένος ποιητής είτε απλώς ευφυής αντιγραφέας, ο ιμπν Ζαμράκ κατάφερε να κερδίσει την αιωνιότητα. Τα ποιήματά του, που υμνούν τις γυναίκες, τη φύση και την ομορφιά της γενέτειράς του, είναι χαραγμένα στους τοίχους των ανακτόρων της Αλάμπρας.

Β. Αλάμπρα

Με την εγκατάστασή του στη Γρανάδα (1237), ο πρώτος Νασρίδης εμίρης Μουχάμμαντ ιμπν Νασρ διάλεξε την τοποθεσία της Αλάμπρας, στην κορυφή του λόφου Αλ Σαμπίκα που δεσπόζει πάνω από την πόλη, ως έδρα της εξουσίας της δυναστείας του. Σε μια περίκλειστη έκταση εκατό στρεμμάτων χτίστηκε μια πραγματική πόλη με κατοικίες, εργαστήρια, λουτρά, τεμένη, κοιμητήρια, κήπους, φρούριο κι ανάκτορα. Τα πιο φημισμένα ανάμεσά τους είναι το λεγόμενο Ανάκτορο των Κομάρες, με τον ομώνυμο πύργο και την περίφημη Αίθουσα των Πρεσβευτών, και το Ανάκτορο των Λεόντων με το γνωστό αίθριο στο οποίο οφείλει και την ονομασία του. Το πρώτο χτίστηκε από τον εμίρη Γιούσουφ Α΄ (αν και ολοκληρώθηκε από τον διάδοχό του) και είχε πιο επίσημο χαρακτήρα: η Αίθουσα των Πρεσβευτών ήταν στην πραγματικότητα η αίθουσα του θρόνου των Νασριδών ηγεμόνων. Το δεύτερο το ανήγειρε ο Μουχάμμαντ Β΄ και ήταν ουσιαστικά προορισμένο για την ιδιωτική ζωή του μονάρχη.

α. Μια «οικολογική» κι εκλεπτυσμένη αρχιτεκτονική: Τι είναι όμως αυτό που καθιστά την Αλάμπρα αριστούργημα; Βεβαίως πρόκειται για το μοναδικό ανακτορικό σύμπλεγμα του ισλαμικού κόσμου που διασώζεται σε σχεδόν άριστη κατάσταση. Η συνήθης πρακτική των μουσουλμανικών δυναστειών ήταν να γκρεμίζουν τα οικοδομήματα των προηγούμενων προκειμένου να αναδείξουν το μεγαλείο των δικών τους. Έτσι, η σωτηρία της Αλάμπρας οφείλεται παραδόξως στη χριστιανική κατάκτηση (Guichard, όπ.π., σελ. 220-221)! Οι μονάρχες της Ισπανίας προτίμησαν να αφήσουν άθικτο το έργο των Νασριδών, επιλέγοντας να ανεγείρουν τα δικά τους μνημειακά κτίσματα σε διαφορετικά σημεία του λόφου (π.χ. το σύμπλεγμα – ανάκτορο, εκκλησία και μονή – του Καρόλου Κουίντου). Ωστόσο, η εξωτερική όψη και το μέγεθος των κτιρίων της Αλάμπρας δεν εντυπωσιάζουν αφεαυτών. Οι κατασκευές δεν είναι γιγαντιαίες ούτε περίπλοκες. Η συνολική γοητεία των ανακτόρων των Νασριδών έγκειται στο αρμονικό δέσιμό τους με το φυσικό περιβάλλον. Κάποιοι μιλούν για «οικολογική αρχιτεκτονική που πραγματώνει την τέλεια συμβίωση μεταξύ του εδάφους και των κατασκευών» [Jesús Bermúdez «La Alhambra» σε Rafael López Guzmán (επιμ.) «La Arquitectura del Islam Occidental», εκδ. Legado andalusí, Γρανάδα 1999/ βλ. Guichard, όπ.π., σελ. 221]. Η αρμονική εναλλαγή κλειστών και ανοιχτών χώρων (αίθρια και αυλές, κήποι με συντριβάνια και τεχνητές λίμνες) καταδεικνύει τις σχετικές αντιλήψεις του ισλαμικού κόσμου, βάσει των οποίων επιδιώκεται ο συνδυασμός ανθρώπινου και φυσικού στοιχείου, σε αντίθεση προς τις αντίστοιχες δυτικές (όπου τα κτίσματα είναι ογκώδη και οι κήποι, όπου υπάρχουν, τα περιβάλλουν και είναι χωροθετημένοι με τρόπο που να αναδεικνύει τον ανθρώπινο σχεδιασμό).

Η επιδίωξη αυτή προσομοίωσης του φυσικού περιβάλλοντος  υποδηλώνει υψηλή ποιότητα ζωής, εντύπωση που ενισχύεται από τον πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο: οροφές με σταλακτίτες (μουκάρνα), κεραμικά πλακίδια, γεωμετρικές συνθέσεις, αραβουργήματα και άλλες επιγραφές (συνήθως με ποιητικό ή θρησκευτικό περιεχόμενο), ευφυής εκμετάλλευση του φυσικού φωτός με σκοπό την ανάδειξη των διαφόρων διακοσμητικών στοιχείων. Όλα αυτά συνθέτουν ένα περίτεχνο σύνολο, εξαιρετικά πλούσιο χωρίς να φαίνεται υπερβολικό.

β. Η συμβολική λειτουργία: Όλα αυτά δεν έχουν απλώς λειτουργική αποστολή, επιδιώκοντας να κάνουν όσο το δυνατόν πιο ευχάριστη τη διαβίωση του μονάρχη, της οικογένειάς του και των αυλικών. Τα κτίσματα και ο διάκοσμός τους σκοπούν να καταδείξουν με συμβολικό τρόπο το μεγαλείο της κοσμικής και της θείας εξουσίας. Η διακόσμηση της οροφής της Αίθουσας των Πρεσβευτών στον Πύργο των Κομάρες αποτελεί συμβολική απεικόνιση των επτά επάλληλων ουράνιων κόσμων, κατά την ισλαμική παράδοση που βασίζεται στην εξηκοστή έβδομη σουράτα του Κορανίου (Dario Cabanelas Rodríguez «El techo del salón de Comares en la Alhambra. Decoración, policromia, Simbolismo y Etimología», Patronato de la Alhambra, Γρανάδα 1988). Οι επιγραφές στους τοίχους επαναλαμβάνουν αδιάκοπα την εμβληματική φράση των Νασριδών «Λα Γκαλίμπ ιλλά Αλλάχ» («δεν υπάρχει άλλος νικητής εκτός από τον Θεό»). Οι κήποι αποτελούν αλληγορίες που παραπέμπουν στον παράδεισο του Κορανίου. Όπως επισημαίνει η Μαρία Χεσούς Ρουμπιέρα Μάτα, «Το αραβικό ανάκτορο, προκειμένου να αποφύγει τη θεία τιμωρία [δεδομένου ότι η μίμηση του κορανικού παραδείσου αποτελεί βλασφημία], μεταμορφώνεται σε σύμβολο της ισλαμικής [δηλαδή της θεϊκής] εξουσίας» (Maria Jesús Rubiera Mata «Il giardino islamico come metafora del paradiso», σε «Il giardino islamico. Architettura, natura, paesagio» Mondadori Electa, Μιλάνο 1993, σελ. 13 επ./ βλ. και Guichard, όπ.π., σελ. 223-224).

γ. Ο μύθος της Αλάμπρας: Η υψηλή αισθητική των αρχιτεκτονημάτων, το γεγονός ότι πρόκειται για το καλύτερα διατηρημένο μνημείο του ισλαμικού πολιτισμού, αλλά, ταυτόχρονα, και για αυτό με την πιο εύκολη πρόσβαση για τους Δυτικούς, ο εξωτισμός της Ανατολής, η ρομαντική εξιδανίκευση ενός απομονωμένου κράτους που μάχεται για να αποφύγει τη μοίρα του και για να διασώσει έναν πανάρχαιο πολιτισμό και η μυθιστορηματική εξιστόρηση της ζωής των τελευταίων Νασριδών ηγεμόνων στην ισπανική λογοτεχνία του 15ου και 16ου αιώνα συνθέτουν ένα μύθο που εξάπτει τη φαντασία του σύγχρονου ανθρώπου. Ήδη για τους ρομαντικούς συγγραφείς του 19ου αιώνα η Αλάμπρα κι η Γρανάδα ενσαρκώνουν με τον πιο γλαφυρό τρόπο το ανατολίτικο όνειρο: ο Σατωμπριάν στις Περιπέτειες του Τελευταίου Αβενσεράγου (1810, έκδ. 1826), ο Ουγκώ στα Ανατολίτικα με το ομώνυμο ποίημα (1829) και ο Γουώσινγκτον Ίρβινγκ με τους Μύθους της Αλάμπρας (1832) εγκαθιστούν τα παλάτια των Νασριδών στο φαντασιακό της Δύσης. Από κει και πέρα, κανείς δεν μπορεί να αντισταθεί στη γοητεία της νασριδικής Αλάμπρας. Ούτε και υπάρχει κανείς λόγος, άλλωστε.

Υποκύπτοντας σ’ αυτήν ακριβώς τη γοητεία, ξεκινήσαμε κι εμείς να διηγούμαστε από το τέλος τη συναρπαστική ιστορία της μουσουλμανικής Ανδαλουσίας, μεταθέτοντας στο μέλλον τη συζήτηση για τα ζητήματα που αναπόφευκτα εγείρει. Γιατί, εκτός των άλλων, η Ιστορία της Αλ Ανταλούς αποτελεί το κατεξοχήν πεδίο παρεξηγήσεων και προβολής σύγχρονων ιδεοληψιών. Κάποια άλλη στιγμή ίσως δοθεί η ευκαιρία να δούμε για ποιους λόγους η Αλ Ανταλούς δεν είναι ούτε απόδειξη μιας υποτιθέμενης αδιάλειπτης ισπανικότητας ούτε υπόδειγμα αρμονικής διαπολιτισμικής κοινωνίας σύμφωνα με τις σημερινές αντιλήψεις.

ΥΓ: Το βασικό διάγραμμα και η πλειονότητα των στοιχείων της ανάρτησης οφείλονται στην προμνημονευθείσα εξαιρετική σύνθεση του Πιερ Γκισάρ για την Ιστορία της Αλ Ανταλούς. Ο τίτλος είναι κλεμμένος από την ομώνυμη τηλεοπτική σειρά της TVE (σε συνεργασία με τη RAI), την οποία είχε προβάλει (τουλάχιστον δύο φορές) και η ελληνική κρατική τηλεόραση. Δεν επρόκειτο για κάποιο αριστούργημα, αλλά ήταν αρκετά συμπαθητική ώστε να μην περάσει κι απαρατήρητη.

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

47 Σχόλια to “Ρέκβιεμ για τη Γρανάδα”

  1. drsiebenmal Says:

    Ένα μεγάλο ευχαριστώ για το σχεδόν πια αναπάντεχο δώρο (κι ας το είχες υποσχεθεί καιρό), το πρώτο του 2012. Και με εντυπωσιακή αλλαγή σκηνικού (ή ίσως όχι και τόσο πολύ).

    Όπως πάντα, εξαιρετική παρουσίαση και αφήγηση από μια γωνιά της ιστορίας που, έχω την αίσθηση, δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή σ’ εμάς.

  2. rogerios Says:

    Να είσαι καλά, αγαπητέ Δρα! Μερσί για όλα τα καλά που μου λες.

    Για την αλλαγή σκηνικού, τι να πω… γεωγραφικού μόνο ίσως, γιατί τώρα που το συνειδητοποιώ στα πέντε τελευταία ποστ τα τρία έχουν «ισλαμικό» θέμα…

  3. Abravanel, the Blog Says:

    Επειδη εχω κατι κτηματακια* – ανεφερες το χωριο μου – εκει εχω ασχοληθει με την ιστορια χαρηκα ιδιαιτερα με αυτη την αναρτηση. Ισως μια μερα τη συμπληρωσω με την ιστορια του χωριου μου και να επιβεβαιωσω την αληθεια τελευταιας παραγραφου του κυριως κειμενου. 🙂

    Να εισαι καλα !

    *προφανως δεν εχω αλλα στην Ελλαδα του Βατοπεδιου και των χρυσοβουλων καλο ειναι να το διευκρινησω.Το χωριο ομως οντως υπαρχει.

    • rogerios Says:

      Καλώς σε ξαναβρίσκω! Πολύ χαίρομαι που σου άρεσε το ποστ! Βεβαίως κάτι σου χρωστάω σε σχέση με τη Γρανάδα, κι όχι μόνο γιατί σ’ αυτό το ποστ δεν αναφέρω κάτι για το εβραϊκό στοιχείο της Γρανάδας (που μετά το 1492 πήγε πακέτο με τους μουσουλμάνους όσον αφορά τις διώξεις και την τελική εκτόπιση), αλλά κυρίως γιατί η Γρανάδα ήταν το πρώτο ισλαμικό κράτος (στην περίοδο των πρώτων Τάιφας, μετά τη διάλυση του χαλιφάτου της Κορδούης) που είχε Εβραίο Βεζίρη. Αλλά, για την ιστορία των Ναγκρέλα και την τραγική της κατάληξη (γιατί φαντάζομαι ότι αυτό υπονοείς, το μεγάλο πογκρόμ της Γρανάδας) επιφυλάσσομαι.

      Είδα και το τελευταίο σου ποστ. Δυστυχώς η εξέλιξη αυτή ήταν προδιαγεγραμμένη εδώ και πολύ καιρό. Κάποιοι θεωρούν χρήσιμους αυτούς τους τύπους, πράγμα εξαιρετικά ανησυχητικό.

  4. Cotsos Says:

    Εξαίσιον! (και καλή χρονιά με την ευκαιρία)

    Διαβάζοντας την ιστορία της πτώσης της Αλ-Ανταλούς, διέκρινα en filigrane (πσσσ, και γαλλικούρα ο παίκτης!) κάποια κοινά «μοτίβα», όπως θα έλεγε ένας φιλόλογος, με την παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας: μια συντριβή (Ματζικέρτ ή 1204, διαλέγετε και παίρνετε), μια σχετική ανάκαμψη χάρη στη διπλωματία και τις έριδες των εχθρών, αδυναμία ουσιαστικής οικονομικής ανασυγκρότησης (tiens, tiens παντού Γενοβέζοι και Βενετοί στη μέση) και το τελειωτικό χτύπημα όταν ο εχθρός ξέμπλεξε από τα δυναστικά του προβλήματα.
    Φυσικά κάθε ιστορικό γεγονός είναι μοναδικό, αλλά μερικές συμπτώσεις μοιάζουν… μπορχεϊκές.

  5. rogerios Says:

    Ευχαριστώ πολύ! Αντεύχομαι!

    Εύστοχες τις βρίσκω τις παρατηρήσεις σου. Ίσως τελικά όλες οι πτώσεις να μοιάζουν. Όσο για τους Ιταλούς εμπόρους, όπου και να πας μπροστά στα πόδια σου τους βρίσκεις! 😉

    [εξυπακούεται ότι πολύ μου άρεσε η γαλλικούρα! 🙂 ]

  6. Snowball Says:

    Πολύ καλό άρθρο, μου θύμισες την βιαστική επίσκεψη μου σε Γρανάδα και Κόρδοβα πριν από 5 σχεδόν χρόνια και το μεγαλείο της Αλάμπρα ένα ωραίο απόγευμα του Σεπτεμβρίου…

    Πιστεύω ότι η συντηρητική στροφή της Γρανάδα και η επικράτηση του μαλικισμού οφείλεται στο ένστικτο της αυτοσυντήρησης του μουσουλμανικού θύλακα απέναντι στην θάλασσα των χριστιανών που τον περικύκλωνε… Η συντήρηση είναι ασφαλής επιλογή όταν είσαι σε κίνδυνο, χωρίς να σημαίνει ότι είναι και η πιο σωστή…

    Καλημέρα… 🙂

  7. rogerios Says:

    Καλημέρα!

    Ακόμη κι αν ήταν βιαστική η επίσκεψη, είσαι από τους τυχερούς που μπόρεσαν να δουν τα θαυμαστά της Ανδαλουσίας. 😉

    Συμφωνούμε απόλυτα στην εξήγηση για τη στροφή στον συντηρητισμό (κάπου δεν το λέω κι εγώ στο κείμενο;): κλασσικό αντανακλαστικό κοινωνίας που αισθάνεται ότι απειλείται.

    • Snowball Says:

      Ναι το υπογραμμίζεις κι εσύ κι έχεις απόλυτο δίκιο στη διαπίστωσή σου… Το δυστύχημα (ή το ευτύχημα, διαλέγετε και παίρνετε) είναι ότι η στροφή στην συντήρηση δεν σώζει την κατάσταση, μάλλον επιταχύνει τις εξελίξεις, αν θες τη γνώμη μου…

      • rogerios Says:

        Εξαρτάται φυσικά και από το πώς ορίζεται κάθε φορά η σωτηρία (;)), καθώς επίσης, σε κάποιο βαθμό, από τις εκάστοτε συγκυρίες (εσωτερικές κι εξωτερικές). Αλλά, ναι, αν θέλεις τη γνώμη μου, συνήθως δεν είναι γιατρικό και απλώς επιδεινώνει τα προβλήματα.

      • Snowball Says:

        Ο ορισμός της «σωτηρίας» και το περιεχόμενό της παίζουν σημαντικότατο ρόλο, καλή ώρα οι απανωτές «σωτηρίες» που ζούμε 2 χρόνια τώρα… 😆

  8. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Ωραία. Να δω τώρα πότε θα προλάβω να το (ξανα)διαβάσω με την ησυχία μου. 😦

  9. Διαβάζετε τον Jacques Prévert Says:

    Μαγευτική αφήγηση. Ευχαριστούμε! Γωρίζουμε πού εκτοπίστηκαν με βασιλική διαταγή από την Ισπανία όλοι οι εκχριστιανισμένοι μουσουλμάνοι, μετά τη συντριβή του 1609; Και αν και πού υπάρχουν σήμερα απόγονοί τους;

    • rogerios Says:

      Ευχαριστώ πολύ! 🙂 Και, καλώς όρισες ως σχολιαστής στο ιστολόγιο!

      Οι Μορίσκος εκτοπίσθηκαν εκεί όπου ήταν αναμενόμενο: στο Μαγκρέμπ. Το Μαρόκο, η Τυνισία και η Αλγερία υποδέχθηκαν μεγάλο αριθμό προσφύγων από την Ισπανία. Αυτοί, με τη σειρά τους, βοήθησαν στην αγροτική ανάπτυξη και στη ναυτιλία των νέων τους πατρίδων. Η αφομοίωσή τους ήταν αρκετά γρήγορη, οπότε σήμερα η ανάμνηση μιας απώτερης καταγωγής από την Ισπανία έχει μάλλον χαθεί από τους μακρινούς απογόνους τους.

      Ας επισημάνουμε ότι η προσπάθεια εκχριστιανισμού των πληθυσμών αυτών ήταν τόσο άγαρμπη και καταπιεστική που δεν είχε καμιά πιθανότητα επιτυχίας.

  10. Καίτη Βασιλάκου Says:

    Ρογήρε, έχω επισκεφτεί την Αλάμπρα και έχω πάρει μια μικρή γεύση της μεσαιωνικής αραβικής λεπτότητας και κομψότητας. Ιστορικά τώρα κοιτάζοντας τα πράγματα, οι Άραβες προσπάθησαν με την επεκτατική ορμή που είχαν τότε, να μπουν στην Ευρώπη από όλες τις μεριές, από Ανατολή και Δύση, αλλά τελικά αναχαιτίστηκαν. Τα μεγάλα νησιά της Μεσογείου (Σικελία, Κρήτη) και άλλα μικρότερα πέρασαν ωστόσο στα χέρια τους και τα αραβικά ίχνη σώζονται μέχρι σήμερα.

    • rogerios Says:

      Πράγματι αναχαιτίστηκαν, αν δει κανείς τα πράγματα σε βάθος χρόνου. Η παρουσία τους, όμως, στην Ιβηρική υπήρξε τόσο μακροχρόνια που δεν μπορούμε να τη θεωρήσουμε ως ένα πρόσκαιρο (;) ιστορικό επεισόδιο, όπως συνέβη στην Κρήτη ή σε κάποια σημεία του γαλλικού και ιταλικού νότου.(δεν αναφέρομαι στη Σικελία όπου η αραβική παρουσία ήταν σημαντική σε χρόνο και έκταση).

  11. sarant Says:

    Πολύ ωραίο, εύγε! Δεν ήξερα ότι τελικά εκδιώχτηκαν και όσοι είχαν ασπαστεί τον χριστιανισμό.

  12. andreas Says:

    Εξαιρετικό το ήξερα ότι θα μας αποζημίωνες για την αργοπορία σου (κακομαθημένος αναγνώστης γαρ). Δεν το έχω πρόχειρο γιατί είμαι στο γραφείο αλλά από ένα βιβλίο με το ίδιο θέμα θυμάμαι ότι το σημείο που γύρισε να δει για τελευταία φορά την πόλη του και έκλαψε ο Μποαμπντιλ έμεινε ως το »δάκρυ του Μαυριτανού»
    ΥΓ Και τι τρομερή μαμά ε;

    • rogerios Says:

      Μερσί Αντρέα! Να είσαι καλά!

      Κατά τα λοιπά, κι εγώ θα ήθελα να γράφω πιο συχνά (πολύ πιο συχνά). Αλλά… 😉

      Πολύ καλά θυμάσαι για το δάκρυ του Μαυριτανού. Υπάρχει και πίνακας με το θέμα αυτό.

      Όσο για την Άισα, έχεις απόλυτο δίκιο. Τρομερή μαμά!

      • Cotsos Says:

        Σε αυτό το επεισόδιο αναφέρεται και ο «Τελευταίος στεναγμός του Μαυριτανού» του Ρούσντι. Αν θυμάμαι καλά, γιατί πάνε 15 χρόνια από τότε που διάβασα το βιβλίο, η πτώση της Γρανάδας παίζει σημαντικό ρόλο στην προσωπική μυθολογία του κεντρικού ήρωα-αφηγητή.

    • Νέο Kid Στο Block Says:

      Ναι Ανδρέα, «El Puerto del suspiro del Moro» (Το πέρασμα του στεναγμού του Μαυριτανού) , ή σκέτο “El Suspiro del Moro”
      Βουνίσιο πέρασμα στη Σιέρα Νεβάδα (γύρω στα 800 μ. υψόμετρο) απ’ όπου προσφέρεται εξαιρετική θέα της Γρανάδας.
      Αυτή (σύμφωνα με τις δικές μου πηγές, Ρογήρε 🙂 ) είναι η στιγμή που, σύμφωνα με την παράδοση, η Άισα θα επιπλήξει τον γιο της με την περίφημη φράση «Κλάψε τώρα σαν γυναικούλα ό,τι δεν κατάφερες να υπερασπιστείς σαν άντρας». (και του ‘ριξε κι ένα χαστούκι ,λέει) 😉

      Βασανισμένος(από τις γυναίκες) άνθρωπος, αυτός ο Μποαμπντιίλ! Απ’τη μια η μάνα ,απ την άλλη εκείνη η Ζοράιντα ή κάπως έτσι (που για χάρη της λέει έσφαξε 39 νομάτους στην Αλάμπρα), ε! τα ‘θελε και τα ‘παθε! 🙂

      • rogerios Says:

        Βασανισμένος, δεν λες τίποτε… Αν ήμουν ψυχολόγος μπορεί να έλεγα και κάτι παραπάνω για το πώς μπορεί να επηρέασε η Άισα την Ιστορία της Γρανάδας, κάνοντας κουρέλι την αυτοπεποίθηση και τον ψυχισμό του ταλαίπωρου γιου της. 🙂

        Για τη στιγμή του χαστουκιού, μάλλον δίκιο θα έχεις, δεν επιμένω ( 😉 ), όσο για τους άτυχους σχεδόν σαράντα νοματαίους, υποτίθεται πως ήταν πουλημένοι στον εχθρό, οπότε ας μη ρίξουμε την ευθύνη αποκλειστικά στην κυρία της οποίας απειλήθηκε η τιμή και η υπόληψη. Άσε που κατά πάσα πιθανότητα η όλη ιστορία της σφαγής των Αβενσεράγων (36, 37, 39, κανείς δεν ξέρει) είναι μάλλον παραμύθα κατασκευασμένη από Καστιγιάνους χρονικογράφους (είτε σκόπιμα είτε λόγω σύγχυσης με γεγονότα που συνέβησαν στα χρόνια που εμίρης ήταν ο παπούς του Μποαμπντίλ, ο Σαάντ αλ Μουσταϊν).

  13. γιώργος λ. Says:

    Ως μεγάλο θύμα της γοητείας της Αλάμπρας, την οποία είχα την τύχη να επισκεφτώ το 2007, χάρηκα ιδιαίτερα την ανάρτηση. Πρόσφατα το ξανάζησα εν μέρει απολαμβάνοντας το Tales of the Alhambra του Ουόσινγκτον Ίρβινγκ που αναφέρεις και που είχα αγοράσει τότε (το συνιστώ σε όποιον θέλει να χαθεί στους μύθους, αλλά και στην ιστορία της περιόδου – μεταξύ πολλών άλλων και η ιστορία του Μποαμπντίλ μέσα).
    Περιμένω με ανυπομονησία αυτό που προαναγγέλλεις στην τελευταία παράγραφο για να δω κατά πόσο έχω πέσει θύμα των «παρεξηγήσεων» που λες και κυρίως αν η μαγεία της ανδαλουσίας μου έχει δημιουργήσει μια εικόνα του τότε που ίσως αδικεί το σημερινό Ισλάμ. Και πάλι ευχαριστώ.

    • rogerios Says:

      Ευχαριστώ πολύ!

      Πράγματι το Tales of the Alhambra είναι ιδανικό για να χαθεί κανείς στους θρύλους που κουβαλά η Γρανάδα.

      Όσο για την τελευταία παράγραφο του σχολίου σου και για να μην παρεξηγηθώ, ενώ γράφω ακριβώς περί παρεξηγήσεων ( 🙂 ):

      – Και εγώ έχω υποκύψει στη γοητεία της μουσουλμανικής Ανδαλουσίας.

      – Οπωσδήποτε η Αλ Ανταλούς αποτελεί κοινωνία κατά πολύ ανεκτικότερη από τη χριστιανική Ισπανία του 16ου και 17ου αι., αυτό είναι αναμφισβήτητο [για να πω όμως την κακία μου, μήπως, για τη δεύτερη περίπτωση, δεν είναι και τόσο αθώα η σύγχρονη αντίληψη περί – εθνικού – κράτους;].

      – Η μόνη μου (αλλά θεμελιώδης) αντίρρηση είναι η εξής: δεν είναι δυνατό να θεωρήσουμε ότι η Αλ Ανταλούς πραγμάτωνε τις σύγχρονες αντιλήψεις περί ισότητας και διαπολιτισμικής κοινωνίας. Η κοινωνία της Αλ Ανταλούς είναι πολλαπλώς ιεραρχημένη: χριστιανοί και Ιουδαίοι είναι πολίτες β΄ κατηγορίας (έστω και αν δεν αντιμετωπίζουν θρησκευτικές απαγορεύσεις). Μεταξύ των μουσουλμάνων, τώρα, έχουμε την εξής σειρά: στο τέλος οι εξισλαμισμένοι Ίβηρες, μετά οι Βερβέροι και πάνω από όλους οι Άραβες. Μεταξύ των Αράβων, η θέση εξαρτάται από τον βαθμό «ευγένειας» της φυλής που ανήκει ο καθένας (καταγωγή από Μέκκα και Μεδίνα ήταν προφανώς το τοπ, λόγω «συγγένειας» προς τον προφήτη).

      Συμπερασματικά, έχουμε μεν μια κοινωνία αρκετά ανεκτική (αλλά όχι πάντα – σε προηγούμενο σχόλιο μνημόνευσα τα μεγάλα αντιεβραϊκά πογκρόμ της Γρανάδας), σαφώς διαπολιτισμική (αλλά όχι με τον τρόπο που φαντάζονται κάποιοι), πλην όμως απίστευτα μακριά από τη σύγχρονη ιδέα περί ισότητας.

  14. γρηγόρης στ. Says:

    Εξαιρετική και η ιστορική και η αρχιτεκτονική παρουσίαση!

  15. rogerios Says:

    @ Cotsos: Θυμάσαι εξαιρετικά καλά. Εγώ, για να είμαι ειλικρινής, ούτε που το είχα πάρει είδηση (κι ήταν και το επόμενο μυθιστόρημα μετά τους «Σατανικούς Στίχους», δεν δικαιολογούμαι με τίποτε). Παρεμπ., βλέπω στη Βίκυ ότι το εξώφυλλο του βιβλίου έχει φιλοτεχνηθεί από τον Τζων Φοξ, τον πρώτο αρχηγό των Ultravox!

    Τελικά, δεν με έμαθες και λίγα πράγματα σήμερα! 😉

    • Cotsos Says:

      Από τον καιρό του Σωκράτη η μάθηση δεν είναι παρά ένα παιχνίδι συνειρμών 🙂
      Το ίδιο εξώφυλλο είχε και η ελληνική έκδοση, δεν ήξερα όμως ότι το είχε «στήσει» ο εν λόγω καλλιτέχνουρας!

      • rogerios Says:

        Είδες, τελικά! 🙂

        [δίκιο είχε ο κακομούτσουνος δάσκαλος του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα ;)]

        ΥΓ: Για τον καλλιτέχνουρα, τι να πω… IMHO, οι αρχικοί Ultravox ήταν ένα εξαιρετικό συγκρότημα που δεν έτυχε της αναγνώρισης που άξιζε.

  16. andreas2 Says:

    Ρογήρε καλησπέρα και από μένα! Ευχαριστήθηκα ιδιαίτερα το αρθράκι αυτό!

    Δεν έχει τύχει να πάω στην Αλάμπρα, ακόμα τουλάχιστον. Όντως ασκεί γοητεία και εξάπτει τη φαντασία! Ας σημειώσουμε ότι την ίδια φαντασία είχαν και οι μεταγενέστεροι αναστηλωτές της Αλάμπρας, στους οποίους εν πολλοίς οφείλεται η σημερινή εικόνα της. Ευτυχώς σε νεότερες εποχές κάποιες αναστηλωτικές αυθαιρεσίες αναιρέθηκαν.

    Κρίμα ωστόσο που από την πόλη που αναφέρεις έμειναν ελάχιστα λείψανα. Ούτε οι στρατώνες ούτε τα λουτρά ούτε τα τζαμιά σώζονται. Σε έναν – πολύ καλό [- οδηγό της Αλάμπρας διάβασα ότι υπήρχαν και άλλα πέντε βασιλικά συγκροτήματα εκτός από τα τρία που σώζονται σήμερα.

    Για το πώς είναι διαμορφωμένα τα παλάτια, παίζει ρόλο σίγουρα η ισλαμική παράδοση. Στην αρχιτεκτονική ωστόσο μας είχαν μιλήσει για μια γενικότερη ρωμαϊκή-βυζαντινή-ισλαμική παράδοση σχεδιασμού ανακτόρων σαν μεγάλες βίλες, δηλαδή ένα δίκτυο κτιρίων, αιθρίων και κήπων, στην οποία εντάσσεται και η Αλάμπρα. Είχαν αντιπαραβάλει τη βίλα του Αδριανού στο Τίβολι, το Μέγα Παλάτιο της Κωνσταντινούπολης και το Τοπ-Καπί. Η αντίληψη πάντως ενός παλατιού σαν ένα ογκώδες κτίριο που στεγάζει την βασιλική κουστωδία με όλα τα συμπαρομαρτούντα είναι όντως δυτική επινόηση.

    Εν πάσει περιπτώση, σταματώ εδώ. Πολλά είπα πάνω στον ενθουσιασμό μου. Να ‘σαι καλά και καλή συνέχεια !

    • rogerios Says:

      Καλησπέρα, Αντρέα! Σ’ ευχαριστώ πολύ για τα καλά λόγια και για τις ενδιαφέρουσες επισημάνσεις σου!

      Θίγεις ένα μεγάλο πρόβλημα, αυτό της αντιμετώπισης των μνημείων του παρελθόντος και της πιστότητας στο πρωτότυπο κατά την αναστήλωση. Το θέμα είναι πολύ μεγάλο για να το εξαντλήσουμε στα γρήγορα. Πράγματι, όμως, όπου έχουμε πολύ εντυπωσιακό αποτέλεσμα υπάρχει συνήθως και μεγάλη παρέμβαση (και φαντασία) αυτών που αναστήλωσαν (για πολύ παλαιότερα μνημεία, το παράδειγμα της Κνωσσού είναι χαρακτηριστικό): η εικόνα εξάπτει τη φαντασία (γιατί ο επισκέπτης νομίζει ότι βλέπει το μνημείο όπως ήταν στον καιρό χρήσης του), αλλά είναι παραπλανητική. Από την άλλη, αφήνοντας κάτι περίπου στην κατάσταση που βρίσκεται, μόνο με συντήρηση και χωρίς παρεμβάσεις, η εικόνα είναι «φτωχή», τουλάχιστον για τον μέσο επισκέπτη. Προφανώς όλα είναι υπόθεση εξεύρεσης της χρυσής τομής, αλλά έλα που αυτό δεν είναι καθόλου απλό.

      Πάντως, ειδικά για τη Γρανάδα και την Αλάμπρα σώζονται αρκετά πράγματα (σχετικά πάντα με το σύνηθες). Θα ήταν φυσικά ωραίο να διασώζονταν και τα υπόλοιπα, όμως τα διάφορα «χρηστικά» (στρατώνες και λουτρά) είναι οι συνήθεις ύποπτοι για να την πληρώσουν (για τα τζαμιά, πάλι, αντιλαμβάνεσαι τους λόγους για τους οποίους δεν σώθηκαν 😉 ).

      Τέλος, νομίζω ότι έχεις δίκιο στις διαπιστώσεις της τελευταίας παραγράφου σου: από πολλές απόψεις, η ισλαμική αρχιτεκτονική παράδοση συνεχίζει αυτήν του αρχαίου μεσογειακού κόσμου, την ώρα που η αντίστοιχη δυτική απομακρύνθηκε από αυτήν.

      Να είσαι πολύ καλά κι εσύ! 🙂

  17. Νέο Kid Στο Block Says:

    Ρογήρε , «ο Θεός πρέπει να σ’ αγαπάει πολύ, γιατί αυτά είναι τα κλειδιά του παραδείσου Του»! 🙂
    (Υποτίθεται ότι το είπε και ο Μποαμπντίλ στον Φερδινάνδο καθώς του παρέδιδε τα κλειδιά της Αλάμπρας (κατά Suárez & Mata «Historia de España» ), αλλά είναι ποιητικό -είτε αληθές, είτε μύθος_- και σου αξίζει κι εσένα !
    Εξαιρετικές και οι αρχιτεκτονικές και καλλιτεχνικές αναφορές. Να προσθέσω ότι η Αρχιτεκτονική των Νασριδών ήταν ίσως η πρώτη που έπαιξε συνειδητά με το φως και τις σκιές και συνδύασε τις γεωμετρικές φόρμες με τη χρηστικότητα και την άνεση διαβίωσης . Το (ευρύτερα μαυριτανικό )στυλ Mudéjar που επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας και που εκφράστηκε και μέσα από κάποια, όχι και τόσο διάσημα, έργα του Γκαουντί όπως κυρίως το Casa Vicens και το Palau Guell ,δείχνουν την δύναμή της.
    Μάλιστα μέσω των κονκισταδόρες το Mudéjar έφτασε μέχρι και τη Λατινική Αμερική. (κάνας άραβας Λιακόπουλος ρε παιδιά; Έχει ψωμί εδώ!):-)

    Νομίζω ότι ο διασημότερος (θα έλεγα ίσως και ο σημαντικότερος) εξόριστος/φυγάς Γραναδινός (τώρα αυτό είναι σωστό; Πάντως έτσι αυτοπροσδιοριζόταν ‘’The Granadine”) δεν ήταν ο Μποαπντίλ, αλλά ο al-Hasan ibn Muhammad ibn Ahmad al- Wazzan ή Τζιοβάνι Λεόνε ή απλά Leo Africanus.
    Αλλά σταματώ εδώ ,μη και κάψω τίποτα μελλοντικό σχετικά.
    Μιας και αναφέρθηκα έμμεσα στον Πάπα (με το “Τζιοβάνι Λεόνε” που ονόμασε τον Αλ Βαζάν) να πούμε ότι πολύ τη χάρηκε στη Ρώμη την πτώση της Γρανάδας ο Ιννοκέντιος ο όγδοος ,και γιορτάστηκε με διάφορα φολκλόρ, φωτιές, παιδιές, αναπαραστάσεις της «κατάληψης» (που στη πραγματικότητα ήταν απλή -σχετικά διακριτική και αναίμακτη-εισοδος των Ισπανών) κλπ. Και τιμής ένεκεν, αποδόθηκε ο τίτλος των «αθλητών του Χριστού» στους Φερδινάνδο και Ισαβέλλα και ο τίτλος που έκτοτε φέρουν όλοι οι Ισπανοί μονάρχες «Καθολικοί Μονάρχες» “Los Reyes Católicos”.
    Πω,πω, σεντονάρα βγαίνει κι έχω κι άλλα να πω ο φαφλατάς, αλλά προς το παρόν κλείνω με μια προσωπική μου ιστορία-ανέκδοτο, που νομίζω θα αρέσει.
    Κάποτε στα ξένα, είχα δυο φιλαράκια Ισπανούς ,τους οποίους με τη γνωστή πανουργία και τέχνη των Δαναών(λέμε τώρα…) τους είχα ξεκόψει ελαφρώς από τον κακό δρόμο (του συνεχούς διαβάσματος και του αγαπημένου Νίκος Ξανθόπουλος στυλ «Μάνα, γιατί με γέννησες να βασανίζομαι ο τίμιος Σπανιόλος μακριά από τα Χαμόν της πατρίδας κλπ) και τούς είχα φέρει στο ελληνικό φως της ρεμπελοσύνης και του ξενυχτιού. Όταν λοιπόν είχε πιει και λίγο ο Μανουέλ (που ήταν όμορφος κοντούλης oscuro, φτυστός ο Μποαπντίλ χωρίς το γένι!) έλεγε δείχνοντας «υποτιμητικά» τον κολλητό του Φελίπε (που ήταν ψηλός ξανθός ,φτυστός Γερμανός).
    «Οι Άραβες ήταν η ευλογία των Ισπανών. Ιδού σε τι χάλι τους παρέλαβαν (αναφορά υποθέτω στους Βησιγότθους) και (δείχνοντας μετά τον εαυτό του) ιδού! τι λεβέντες τους άφησαν!» 🙂
    Μούτσας Γκράσιας!

    • rogerios Says:

      Νεοκίδιε, σου είμαι υπόχρεος! 🙂 Τόσο πλούσιο σε πληροφορίες σχόλιο ούτε να το ονειρευτεί δεν μπορεί ο μπλόγκερ! 🙂 Όλα πολύ ωραία, και τα αρχιτεκτονικά και τα παπικά και το βιωματικό. Τον Αφρικανό ας μην τον κάψουμε ακόμη, εκτός κι αν έχεις αντίρρηση. 😉

      Και πάλι μερσί και να είσαι καλά!

  18. Νέο Kid Στο Block Says:

    Οι λογοτεχνικές αναφορές στην Αλάμπρα είναι πολλές. Θυμάμαι αμυδρά μια ρομαντική του Κ.Ουράνη (νομίζω)και σίγουρα έχει και ο Καζαντζάκης. Πρόχειρο έχω το ποίημα του διάσημου τέκνου της, Φεντερίκο Γκαρσία Λόρκα. (Ελπίζω να μην πειράζει που το παραθέτω, αγαπητέ Ρογήρε )

    «¡Ay, qué oscura está la Alhambra!» (GRANADA)

    Granada, calle de Elvira,
    donde viven las manolas,
    las que se van a la Alhambra,
    las tres y las cuatro solas.
    Una vestida de verde,
    otra de malva, y la otra,
    un corselete escocés
    con cintas hasta la cola.

    Las que van delante, garzas
    la que va detrás, paloma,
    abren por las alamedas
    muselinas misteriosas.
    ¡Ay, qué oscura está la Alhambra!
    ¿Adónde irán las manolas
    mientras sufren en la umbría
    el surtidor y la rosa?

    ¿Qué galanes las esperan?
    ¿Bajo qué mirto reposan?
    ¿Qué manos roban perfumes
    a sus dos flores redondas?

    Nadie va con ellas, nadie;
    dos garzas y una paloma.
    Pero en el mundo hay galanes
    que se tapan con las hojas.
    La catedral ha dejado
    bronces que la brisa toma;
    El Genil duerme a sus bueyes
    y el Dauro a sus mariposas.

    La noche viene cargada
    con sus colinas de sombra;
    una enseña los zapatos
    entre volantes de blonda;
    la mayor abre sus ojos
    y la menor los entorna.

    ¿Quién serán aquellas tres
    de alto pecho y larga cola?
    ¿Por qué agitan los pañuelos?
    ¿Adónde irán a estas horas?
    Granada, calle de Elvira,
    donde viven las manolas,
    las que se van a la Alhambra,
    las tres y las cuatro solas.

  19. S G Says:

    Ωραιο κειμενο Ρογεριε

    δυο αχρηστες πληροφοριες

    α) αλμοαδα στα συγχρονα ισπανικα ειναι το μαξιλαρι (τυχαιο?)

    β) οταν κατελαβαν την Μαγιορκα εδιωξαν/εσφαξαν καθε μουσουλμανο κατοικο λεει

    • rogerios Says:

      Μερσί και καλώς όρισες και ως σχολιαστής στο ιστολόγιο!

      α) Χμ… τυχαίο δεν είναι, μια και το ισπανικό μαξιλάρι (Almohada) έχει όντως αραβικό έτυμο («Su nombre proviene del árabe andalusí مخدة mujadda, con adición del artículo determinado al-, esto es: المخدة al-mujadda,»), πλην όμως δεν σχετίζεται ετυμολογικά με τους Αλμοάδες [«Los almohades (en lengua árabe: الموَحدون, Al-Muwahhidun) «los que reconocen la unidad de Dios»»].

      β) Πολύ σωστά το θυμάσαι (αλλά εσύ είσαι σεσημασμένος ειδικός των ισπανικών και δη των αραγονέζικων/ καταλανικών θεμάτων 😉 ). Προφανώς η σφαγή των μουσουλμάνων της Μαγιόρκας λειτούργησε ως μέσο τρομοκράτησης των υπόλοιπων μουσουλμανικών πληθυσμών. Πολλοί συνθηκολόγησαν σχετικά εύκολα καθώς είχαν στο νου τη σφαγή της Μαγιόρκας (π.χ. στη Βαλένθια).

  20. Sun Knight Says:

    Αξιότιμε Ρογήρε,

    η ανακατάληψη της Ισπανίας από τους Μουσουλμάνους υπήρξε κρίσιμη για την εξέλιξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Όπως κρίσιμη υπήρξε και η μη ανακατάληψη του Βυζαντίου.

    Η εξευρωπαϊσμένη χριστιανοσύνη θα έπρεπε με μόνιμη σταυροφορία να έχει εκμηδενίσει την ισλαμική θεοκρατία σε όλη την επικράτεια της παλαιάς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, τότε που ακόμη τα ήθη το επέτρεπαν.

    Βεβαίως, δεν υποτιμώ την αισθητική της Αλάμπρας.

    Και χαίρομαι όπως πάντα να σε διαβάζω…

  21. rogerios Says:

    Αξιότιμε Ιππότη,

    όπως, φαντάζομαι, κι εσύ υποψιαζόσουν, διαφωνώ με τη δεύτερη παράγραφο του σχολίου σου. Κι ακόμη, ο φανατισμός ή η θεοκρατία που ενδεχομένως χαρακτηρίζουν κάποιες σύγχρονες ισλαμικές κοινωνίες είναι σε σημαντικό βαθμό συνέπειες μιας αμυντικής στάσης και μιας αίσθησης απειλής και/ ή αδυναμίας σε σχέση με τη Δύση. Δεν είμαι βέβαιος ότι αυτά αποτελούν διαχρονικά χαρακτηριστικά του ισλαμικού πολιτισμού και των ισλαμικών κοινωνιών.

    Όσον αφορά την κρισιμότητα των ιστορικών εξελίξεων που αναφέρεις, ουδεμία αντίρρηση.

    Κι εγώ χαίρομαι να συζητάμε τα θέματα αυτά.

  22. admin1 Says:

    με κάτι τέτοια θα αγαπήσω την Ιστορία

    !!

    Κ.Κ.Μ.

  23. - Says:

    εύγε…

  24. brexians Says:

    σας ευχαριστουμε ακομη μια φορα αγαπητε Ρογηρε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: