Δύο ήλιοι λάμπουν στον ουρανό – μέρος Ι: από τον ζωροαστρισμό στον γνωστικισμό

«De erroribus Manicheorum moderni temporis: Manicheorum itaque secta et heresis et ejus devii sectatores duos Deos aut duos Dominus asserunt et fatentur, benignum Deum videlicet et malignum, creationem omnium rerum visibilium et corporalium asserentes non esse factam a Deo patre celesti, quem dicunt Deum benignum, sed a dyabolo et Sathana, malo Deo, quia ipsum vocant Deum malignum et Deum hujus seculi et principem hujus mundi. Sicque duos ponunt creatores, Deum videlicet et dyabolum, et duas creationes, unam scilicet rerum invisibilium et incorporalium et alteram visibilium et corporalium… » (Bernardus Guidonis «Practica officii Inquisitionis heretice pravitatis»)

Περί των σφαλμάτων των Μανιχαίων της σύγχρονης εποχής: Η οργάνωση, η αίρεση και οι πιστοί υποστηρικτές των Μανιχαίων ισχυρίζονται κι ομολογούν πως υπάρχουν δύο Θεοί, δηλαδή δύο Κύριοι, ο Θεός του καλού κι ο Θεός του κακού. Ισχυρίζονται ότι η δημιουργία κάθε ορατού και υλικού πράγματος δεν αποτελεί έργο του Θεού, του Ουράνιου Πατρός, αυτού που αποκαλούν Θεό του καλού, αλλά του διαβόλου και του Σατανά, δηλαδή του Θεού του κακού, αυτού που ονομάζουν κακό Θεό, Θεό και ηγεμόνα αυτού εδώ του κόσμου. Διακρίνουν, επομένως, δύο δημιουργούς, Θεό και διάβολο, και δύο δημιουργίες, αυτήν των άυλων και αοράτων κι εκείνη των ορατών κι υλικών πραγμάτων» (Βερνάρδος Γκι «Εγχειρίδιο του Ιεροξεταστή», 5ο μέρος, Τουλούζη, περ. 1323-1324, επιμ. και μετάφραση στα γαλλικά G. Mollat, έκδ. Les Belles Lettres, Παρίσι 1926, 2η έκδ. 1964, σελ. 10-11)]

Εάν ο Θεός είναι πανάγαθος ΚΑΙ παντοδύναμος, τότε γιατί η ζωή των περισσότερων ανθρώπων είναι σημαδεμένη από τη δυστυχία; Εκτός από τους λίγους που ανήκουν στον στενό κύκλο της άρχουσας τάξης, οι υπόλοιποι βιώνουν μια μίζερη καθημερινότητα σκληρής δουλειάς, πάντα στο έλεος των ισχυρών. Επιδρομές και πόλεμοι, φυσικές καταστροφές, λιμοί, επιδημίες κι άλλες ασθένειες και, αναπόδραστη κατάληξη, ο θάνατος. Για ποιο λόγο η ζωή είναι αναπόσπαστα δεμένη με τον πόνο; Πού οφείλεται το Κακό; Στο πλαίσιο ενός πολυθεϊσμού, όπου οι θεοί διαθέτουν ανθρώπινο χαρακτήρα, η εξήγηση είναι συνήθως απλή: οι θεοί δεν έμειναν ευχαριστημένοι από τις προσφορές και τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Η απάντηση δεν είναι εντελώς ικανοποιητική. Στο πλαίσιο του μονοθεϊσμού, μια άλλη εξήγηση συνίσταται στην ύπαρξη κάποιου προπατορικού αμαρτήματος που εξακολουθεί να κατατρύχει το γένος των ανθρώπων. Απάντηση σκληρή κι άδικη. Υπάρχει ωστόσο και μια τρίτη εξήγηση, η οποία ανασκευάζει εν μέρει τους όρους του ερωτήματος. Η απάντηση αυτή ονομάζεται Δυϊσμός και έγκειται στον διαχωρισμό του κακού από τη θεία δράση. Ο Θεός είναι μεν πανάγαθος, αλλά δεν είναι και παντοδύναμος, διότι στο σύμπαν υπάρχουν δύο αντίπαλες Αρχές, το Καλό και το Κακό. Οι μεταβολές στη ζωή των ανθρώπων δεν είναι παρά αποτέλεσμα της αέναης πάλης μεταξύ αυτών των δύο στοιχείων.

Ας ξεκινήσουμε την αφήγησή μας, η οποία θα μας ταξιδέψει, στο διάβα των αιώνων, από τα ιρανικά υψίπεδα μέχρι τα Πυρηναία.

Ι. Τάδε έφη Ζαρατούστρα…

Η ιστορία μας αρχίζει κάπου στον ευρύτερο ιρανικό χώρο. Πότε και πού ακριβώς, δεν το γνωρίζουμε. Ίσως στα οροπέδια της αρχαίας Μηδίας, ίσως κάπου στη Βακτριανή.

Η αρχαία περσική θρησκεία έχει μάλλον πολυσυλλεκτικό χαρακτήρα: συνυπάρχουν οι λατρείες διαφόρων θεοτήτων (Μίθρας, Ανάχιτα, Αχούρα Μάζδα), ουράνιων σωμάτων και στοιχείων της φύσης (με τις θεότητες να ταυτίζονται πολλές φορές με τα δεύτερα και τα τρίτα). Από το υλικό αυτό, αλλά και από την ευρύτερη άρια παράδοση, ένας προφήτης θα διαμορφώσει τον πρώτο, ίσως, δυϊστικό μονοθεϊσμό της Ιστορίας.

Α.   Ο προφήτης

Πέπλο μυστηρίου καλύπτει την ύπαρξη και τον βίο του Ζαραθούστρα (ή Ζαραθόστρο) Σπιτάμα, τον οποίο οι Έλληνες αποκαλούσαν Ζωροάστρη. Δεν είμαστε καν βέβαιοι για το αν πρόκειται για ιστορικό ή μυθικό πρόσωπο, ούτε μπορούμε να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο η σχετική παράδοση να αφορά περισσότερα του ενός άτομα. Μπορεί να έζησε οποτεδήποτε μεταξύ των αρχών της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. και του 6ου αιώνα π.Χ., ενώ κατά καιρούς προτάθηκαν και θεωρίες που τοποθετούσαν τη ζωή του στους πρώτους αιώνες της μετά Χριστόν εποχής. Το βασικό ιερό κείμενο του ζωροαστρισμού, η Αβέστα, συντάχθηκε μάλλον κατά τον 2ο αι. μ.Χ., ενσωματώνει όμως παλαιότερα κείμενα, μεταξύ των οποίων και οι Γκάθες, ύμνοι που λέγεται ότι γράφτηκαν από τον ίδιο τον προφήτη. Στην εποχή μας επικρατεί η άποψη ότι πιθανότερο είναι ο Ζωροάστρης να έζησε κατά την δεύτερη χιλιετία π.Χ. Η άποψη αυτή στηρίζεται σε αρχαιολογικά στοιχεία και στη γλωσσολογική εξέταση των ιερών κειμένων του ζωροαστρισμού, σε αντιπαραβολή με τις ινδικές Βέδες. Παλαιότερα επικρατούσε η αντίληψη ότι ο Ζωροάστρης έζησε τον 7ο ή 6ο αι. π.Χ., η οποία στηριζόταν στο γράμμα αβεστικών και νεότερων ιρανικών παραδόσεων, καθώς και σε στοιχεία της αρχαιοελληνικής γραμματείας (στους «Στρωματείς» του, βιβλίο Α΄, κεφ. ΙΕ΄, ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας καταλεγόταν μεταξύ των μαθητών του Ζωροάστρη: «Ζωροάστρην δὲ τὸν Μάγον τὸν Πέρσην ὁ Πυθαγόρας ἐζήλωσεν»). Στη «Δημιουργία» του, ο Γκορ Βιντάλ τοποθετεί χρονικά τον βίο του προφήτη μεταξύ -590 και -515. Η ίδια σύγχυση παρατηρείται και στις προσπάθειες ετυμολόγησης του ονόματός του. Παλαιότερα είχαν προταθεί ευφάνταστες ποιητικές ερμηνείες που το μετέφραζαν ως «λαμπρό άστρο», αλλά η αλήθεια πρέπει να είναι μάλλον πιο πεζή μια και το Ζαραθόστρο σημαίνει… «αυτός με τις γέρικες καμήλες».

Σύμφωνα με ορισμένους γεννήθηκε στις Ράγες της Μηδίας. Για άλλους, πάλι, κάπου στη Βακτριανή. Όλοι συμφωνούν ότι πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη δεύτερη αυτή περιοχή της Κεντρικής Ασίας. Λέγεται ότι ήταν ιερέας του Αχούρα Μάζδα. Σε μια σειρά από οράματα, ο ίδιος ο θεός του αποκάλυψε την αλήθεια. Από τότε ο Ζωροάστρης αφιέρωσε τη ζωή του στη διάδοση του λόγου του θεού. Αν πιστέψουμε την αβεστική παράδοση που διασώζει κι ο Φιρντουσί στο περίφημο «Σαχναμέ» (κι ακολουθεί ο Βιντάλ στο προαναφερθέν μυθιστόρημα) ο προφήτης σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια επιδρομής Ιρανών νομάδων (των Τουρανών) στα Βάκτρα.

Β.   Η διδασκαλία του Ζωροάστρη

Η θεμελιώδης ιδέα της ζωροαστρικής διδασκαλίας είναι ακριβώς η αέναη πάλη μεταξύ Καλού και Κακού. Η πρώτη αρχή ενσαρκώνεται από τον Αχούρα Μάζδα ή Ορμούζδ (Ωρομάσδη για τους Έλληνες), η δεύτερη από τον Αχριμάν. Στον αγώνα αυτό με τις διαρκείς μεταπτώσεις ο «Σοφός Κύριος» (Αχούρα Μάζδα) επικουρείται από μια στρατιά υποστάσεων που μετέχουν της θείας φύσης, τους «Ευμενείς Αθανάτους» (Σραόσα ακούς; ), οι οποίοι μας θυμίζουν τους αγγέλους της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης. Οι άνθρωποι μπορούν να βοηθήσουν στον πόλεμο καλού και κακού: οι αγαθές σκέψεις και οι καλές πράξεις ενδέχεται να επισπεύσουν την τελική επικράτηση των δυνάμεων του φωτός. Άλλωστε, κατά τον Ζωροάστρη, η σύγκρουση είναι προσωρινή. Ο Σοφός Κύριος θα νικήσει τελικά, εξαφανίζοντας τον Αχριμάν. Την οριστική νίκη θα την προαναγγείλει στους ανθρώπους ένας Μεσσίας-Σωτήρας, ο οποίος θα τους ανακοινώσει ότι πλησιάζει το πλήρωμα του χρόνου και θα τους καλέσει να προετοιμαστούν για την τελική κρίση. Μετά τον θρίαμβό του επί του Αχριμάν, ο Αχούρα Μάζδα θα κρίνει τους ανθρώπους και θα αποφασίσει ποιοι θα είναι οι εκλεκτοί που θα τον ακολουθήσουν στον Παράδεισο του Φωτός.

Γ. Εξάπλωση και επιρροή του ζωροαστρισμού

Ο ζωροαστρισμός πρέπει να εξαπλώθηκε γρήγορα στο σύνολο του ιρανικού κόσμου. Παλαιότερα γινόταν δεκτό ότι αποτελούσε την επικρατούσα θρησκεία της περσικής αυτοκρατορίας, ήδη από τα χρόνια των πρώτων Αχαιμενιδών. Η αντίληψη αυτή είναι μάλλον υπερβολική. Ίσως στηρίζεται στην παράδοση ότι ο Ζωροάστρης προσηλύτισε τον Υστάσπη, σατράπη της Βακτριανής και πατέρα του Δαρείου Α΄, και μέσω αυτού και τον ίδιο τον μεγάλο βασιλέα. Είναι αλήθεια ότι o Δαρείος ο Μέγας έδειχνε μια προτίμηση στον Αχούρα Μάζδα (βλ. π.χ. την επίκληση προς αυτόν στη μνημειακή επιγραφή του Μπεχιστούν), αλλά είναι πιο λογικό να μιλήσουμε για εύνοια προς τον μαζδαϊσμό στο πλαίσιο ενός πολυθεϊσμού, παρά για πίστη στον ζωροαστρισμό και για ανάδειξή του σε «κρατική θρησκεία». Κάτι τέτοιο άλλωστε θα ερχόταν σε σαφή αντίθεση προς την πολιτική θρησκευτικής ανεκτικότητας που παραδοσιακά ακολουθούσαν οι Αχαιμενίδες. Ίσως τα πράγματα να άλλαξαν κατά την εποχή των Σασσανιδών, αν και πάλι δεν είναι βέβαιο ότι η τελευταία περσική δυναστεία της Αρχαιότητας είχε προσχωρήσει ακριβώς στον ζωροαστρισμό. Είναι πολύ πιθανόν να επρόκειτο για μια παραλλαγή του ζωροαστρικού δυϊσμού, τον ζερβανισμό, για τον οποίο δεν είμαστε καν σίγουροι για τον αν προϋπήρξε του ζωροαστρισμού ή αν ήταν μετεξέλιξή του. Σε αντίθεση προς τον κυρίως ζωροαστρισμό, ο ζερβανισμός δεν χαρακτηρίζεται από απόλυτο, αλλά σχετικό δυισμό: ο Αχούρα Μάζδα κι ο Αχριμάν εκπορεύονται από μια ανώτερη αρχή, τον Άπειρο Χρόνο (Ζερβάν ακαράνα).

Παρά το συντριπτικό χτύπημα που θα δεχθεί από την εξάπλωση του ισλάμ στον χώρο επιρροής του, ο ζωροαστρισμός θα κατορθώσει να επιβιώσει ως τις μέρες μας. Πιστοί του Ζωροάστρη υπάρχουν και σήμερα στο Ιράν και σε άλλες χώρες με ιρανόφωνο πληθυσμό, όπως το Τατζικιστάν. Ίσως, όμως, η πιο γνωστή ζωροαστρική μειονότητα να είναι αυτή των Παρσί στην Ινδία, οι οποίοι έχουν να επιδείξουν δυσανάλογα μεγάλη προς την αριθμητική δύναμή τους παρουσία στην πολιτική και (κυρίως) οικονομική ζωή της χώρας.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η επιρροή που άσκησε ο ζωροαστρισμός σε άλλες θρησκείες και φιλοσοφικά συστήματα. Η παρατήρηση αυτή ισχύει για το βασικό δόγμα της θρησκείας, τον κατ’ ουσίαν μονοθεϊσμό και την παραδοχή της ύπαρξης δύο αντιμαχόμενων αρχών. Ισχύει επίσης για μια σειρά από άλλα στοιχεία, όπως είναι οι έννοιες του παραδείσου, του σατανά, των αγγέλων και των δαιμόνων, της τελικής κρίσης και της προαναγγελίας της από ένα μεσσία. Δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι οι ιδέες αυτές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην τελική διαμόρφωση του ιουδαϊσμού και, μέσω αυτού, άσκησαν επιρροή στον χριστιανισμό. Είναι, πάντως, βέβαιο ότι ο ζωροαστρισμός συνεισέφερε ιδιαίτερα στο πολυσχιδές κίνημα του γνωστικισμού.

ΙΙ. Η Γνώση

Πώς είναι δυνατό να παρουσιαστεί συνοπτικά και με πληρότητα ένα τόσο ποικιλόμορφο κι ανομοιογενές φιλοσοφικό και θρησκευτικό κίνημα όσο αυτό του Γνωστικισμού που άκμασε κατά τους πρώτους αιώνες της μετά Χριστόν εποχής; Όταν καταγράφονται εξήντα, ογδόντα ή εκατό σχολές Γνωστικών με σημαντικές δογματικές διαφορές μεταξύ τους; Δύσκολο να μη σκεφτεί κανείς ότι ίσως η ομαδοποίησή τους σε ενιαίο κίνημα ήταν απλώς μια αυθαίρετη κίνηση του (Αγίου) Ειρηναίου του Σμυρναίου, επίσκοπου Λούγδουνου, στην προσπάθειά του να αντικρούσει επιτυχώς τις κατ’ αυτόν αιρετικές διδασκαλίες τους («Έλεγχος και Ανατροπή της Ψευδωνύμου Γνώσεως», περ. 180). Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των φιλοσοφικών θεωριών και δογμάτων έγκειται στην παραδοχή ότι η σωτηρία της ψυχής επιτυγχάνεται μέσω της γνώσης κι όχι της πίστης (όπως στον «ορθόδοξο» χριστιανισμό).

Σχηματικά κι υπεραπλουστευμένα θα ήταν δυνατό να υποστηριχτεί ότι οι Γνωστικοί ήταν (πολιτισμικά) Έλληνες που γνώριζαν τον χριστιανισμό ή ότι ήταν χριστιανοί που γνώριζαν την αρχαιοελληνική φιλοσοφία (πρωτίστως τον νεοπλατωνισμό και τον στωικισμό) και θέλησαν να συνδυάσουν αυτά τα δύο στοιχεία. Με τον τρόπο αυτό, όμως, θα λησμονούσαμε ότι τα συστατικά του γνωστικισμού ήταν πολύ περισσότερα: οπωσδήποτε ο ιουδαϊσμός και (κυρίως) οι αιρετικές παρεκκλίσεις του, αλλά κι αρχέγονες σημιτικές δοξασίες και, τέλος, διδασκαλίες ιρανικής προέλευσης με προεξάρχοντα τον ζωροαστρισμό.

Ο δυϊσμός απαντά συχνά στις θεωρίες των Γνωστικών. Το Κακό διαχωρίζεται από τον Θεό και τη δράση του και ανάγεται σε μια άλλη αρχή, θεότητα ή υπόσταση. Μεταξύ του άυλου κόσμου, έδρας του Θεού του Καλού, και του υλικού, τοποθετούνται ένας ή πλείονες ενδιάμεσοι κόσμοι, τους οποίους κατοικούν οι Αιώνες, υποστάσεις μετέχουσες τόσο της θείας όσο και της ανθρώπινης φύσης (συχνά ο Ιησούς χαρακτηρίζεται ως μία από τις υποστάσεις αυτές). Από κει και πέρα, η ηθική των διαφόρων σχολών του γνωστικισμού παρέχει όλες τις δυνατές εκδοχές, από τον ακραίο ασκητισμό μέχρι την απόλυτη ελευθεριότητα των ηθών, χωρίς να λείπουν φυσικά και οι όλως μετριοπαθείς απόψεις. Τα πλέον σύνθετα φιλοσοφικά συστήματα συνυπάρχουν με διδασκαλίες που αγγίζουν τα όρια του παράδοξου ή ακόμη και του γραφικού.

Δεν ήταν όλοι οι Γνωστικοί ακραιφνώς δυϊστές. Για τον λόγο αυτό θα αφήσουμε πίσω μας ορισμένες μεγάλες μορφές του γνωστικισμού, όπως ο Σίμων ο επονομαζόμενος από τους αντιπάλους του «Μάγος» ή ο Βαρδησάνης από την Έδεσσα της Οσροηνής, για να εστιάσουμε την προσοχή στα στοιχεία δυϊσμού που διακρίνουν κάποιες από τις γνωστικές θεωρίες.

Α.   Πρόδρομα φαινόμενα

α.   Ο ασκητισμός των Εσσαίων: Αυτοί τους οποίους ο Φλάβιος Ιώσηπος κι ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς ονομάζουν Εσσηνούς κι Εσσαίους (ενώ οι ίδιοι αυτοαποκαλούνταν «Υιοί του Δικαίου»), αποτελούν ένα «αιρετικό» κίνημα του ιουδαϊσμού που γεννήθηκε τον 2ο αι. π.Χ. ως αντίδραση στις προσπάθειες του ιερατείου να συνδυάσει θρησκευτική και κοσμική εξουσία. Διάσημοι στην εποχή μας, κατόπιν της ανακάλυψης των περίφημων Χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας στο Κουμράν της Ιουδαίας, οι Εσσαίοι πιστεύουν ότι είναι οι μόνοι κάτοχοι της ορθοδοξία του ιουδαϊσμού. Η ηθική που ασπάζονται τους οδηγεί σε ακραία ασκητική ζωή. Ο δυϊσμός είναι σαφής στο δόγμα τους: αντίθεση μεταξύ Φωτός και Σκότους, ύπαρξη δύο θεών, δηλαδή του Δημιουργού του υλικού κόσμου και του Θεού του Καλού, ο οποίος θα στείλει στους ανθρώπους τον Χριστό-Μεσσία με σκοπό τη σωτηρία τους. Η διδασκαλία των Εσσαίων θα ασκήσει έντονη επιρροή στη διαμόρφωση του χριστιανισμού και του γνωστικισμού.

β. Οι αρχέγονες δοξασίες των Οφιανών: Μεταξύ των λατρειών που προϋπήρχαν του ιουδαϊσμού στον σημιτικό κόσμο καταλέγεται και η λατρεία του ερπετού ως θεού που εκπροσωπεί την τελλουρική και σεξουαλική ισχύ (κι επομένως τη γονιμότητα). Οι δοξασίες αυτές αποτελούν τη βασική επιρροή ομάδων όπως οι Ναασσηνοί (από το εβραϊκό Nahash/ נחש = ερπετό/ όφις) ή Οφιανοί, οι οποίοι λατρεύουν τον Όφι-Χριστό, σωτήρα των ανθρώπων από τον θεό του Κακού και δημιουργό του επίγειου κόσμου, ο οποίος ταυτίζεται με τον Γιαχβέ των Ιουδαίων. Ασκητισμός και ελευθεριότητα συνυπάρχουν στις διάφορες σέκτες των Οφιανών. Η δεύτερη επιλογή θα επηρεάσει αρκετά από τα γνωστικά κινήματα.

Β.   Δυϊσμός και παράδοξες ερμηνείες της ηθικής

α.   Βαρβηλίτες: Ο Μεσσίας-Χριστός τους είναι γένους θηλυκού, η Μεγάλη Μητέρα Βαρβηλώ. Εκπορευόμενη εκ του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος, η Βαρβηλώ κυβερνά τον κόσμο μέχρι τη στιγμή που ο γιος της, ο Ιαλδαβαώθ, την εκθρονίζει. Για να ανακτήσει την εξουσία της, η Βαρβηλώ προσπαθεί να ξεγελάσει τους άρχοντες-ιερείς του Ιαλδαβαώθ με την ερωτική της δύναμη. Για τον λόγο αυτό και η λατρεία της είναι οργιαστική. Τα υγρά της ερωτικής πράξης αποκτούν μυστηριακή αξία και ισχύ. Αλήθεια ή συκοφαντία των πολέμιων του δόγματος που παρεξήγησαν ηθελημένα πολύ πιο εκλεπτυσμένες τελετές; Δύσκολο να δοθεί απάντηση. Το βέβαιο είναι ότι οι βαρβηλίτες καταδικάζουν την τεκνοποιία, λόγω της προδοσίας του Ιαλδαβαώθ προς τη μητέρα του.

β.   Επίδραση στον αρχικό χριστιανισμό: Η άποψη αυτή φαίνεται να απαντά και σε πρωτοχριστιανικό περιβάλλον (όσον αφορά τουλάχιστον ορισμένες σέκτες). Όπως παραθέτει (με σκοπό φυσικά την αντίκρουση) ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, το απόκρυφο «κατ’ Αιγυπτίους Ευαγγέλιο» περιλαμβάνει τον εξής διάλογο μεταξύ Σαλώμης και Ιησού («Στρωματείς», βιβλίο Γ΄, κεφ. Θ΄, 3 επ.):

«Ι. : Ἦλθον καταλῦσαι τὰ ἔργα τῆς θηλείας,

  Σ. : Μέχρι τίνος οἱ ἄνθρωποι ἀποθανοῦνται;

  Ι. : Μέχρις ἂν τίκτωσιν αἱ γυναῖκες…

  Σ. :  Καλῶς οὖν ἐποίησα μὴ τεκοῦσα;

  Ι. : Πᾶσαν φάγε βοτάνην, τὴν δὲ πικρίαν ἔχουσαν μὴ φάγῃς».

γ.   Επίδραση σε άλλα γνωστικά δόγματα: Ο Αλεξανδρινός Καρποκράτης ταυτίζει την ύλη με το Κακό και το πνεύμα με το Καλό. Το ανθρώπινο σώμα είναι η φυλακή της ψυχής. Η σωτηρία επιτυγχάνεται με τρία όπλα: πίστη, αγάπη και… αμαρτία. Πράγματι, κατά τη διδασκαλία του Καρποκράτη, η απελευθέρωση της ψυχής προϋποθέτει ότι αυτή θα έχει γευθεί κάθε δυνατή αμαρτία, σπάζοντας τα δεσμά των κοινωνικών και θρησκευτικών περιορισμών της ανθρώπινης ύπαρξης!

Παρόμοιες τάσεις ελευθεριότητας των ηθών συναντάμε αργότερα στη γνωστική αίρεση των Πνευματικών της Οσροηνής (4ος και 5ος αι.), οι οποίοι είναι γνωστότεροι ως Μεσσαλιανοί (από το συριακό mṣalliāné = οι προσευχόμενοι) ή Ευχίτες. Οι ίδιοι ή παρακλάδια της οργάνωσής τους είναι επίσης γνωστοί με τα ονόματα Βορβορίτες, Στρατιωτικοί και Φημιονίτες. Περιφρονούσαν τα μυστήρια της χριστιανικής Εκκλησίας και τη συμβολική αξία του σταυρού.

Γ.   Προχωρημένος εκλεκτισμός

α.   Βασιλείδης: ο χαρακτηρισμός των θεωριών του Αλεξανδρινού φιλοσόφου είναι εξαιρετικά δυσχερής. Από τα έργα του σώζονται μόνο σκόρπια αποσπάσματα. Τα περισσότερα στοιχεία για αυτόν προέρχονται από πολέμιούς του. Και δεν είμαστε βέβαιοι για το αν αυτοί γνώριζαν τα αυθεντικά έργα του ή απλώς παρέθεταν στοιχεία που αφορούσαν οργανώσεις της εποχής τους που ισχυρίζονταν ότι ακολουθούσαν τη διδασκαλία του Βασιλείδη έχοντας, συνειδητά ή ακούσια, παρεκκλίνει από το αρχικό δόγμα.

Δυϊστής ή πανθεϊστής; Οπωσδήποτε πυθαγόρειος, για τα υπόλοιπα είναι δύσκολο να δοθεί απάντηση. Δίδασκε ότι από το σπέρμα του θεού γεννήθηκε ο Υιός (που είναι… ομοούσιος του Πατρός) και το Πνεύμα, το οποίο βασιλεύει στην Ογδοάδα, τον όγδοο ουρανό, ενώ στις υπόλοιπες επτά ουράνιες σφαίρες κυριαρχεί ο Λόγος Σπερματικός.

Η φήμη του Βασιλείδη στις νεότερες εποχές χρωστά πολλά στο μυστηριώδες θεϊκό όνομα Αβράσαξ. Αιών, θεότητα (βλ. το «Septem sermones ad mortuos» του Καρλ Γιουνγκ, γραμμένο στα 1916) ή άρχων, πατέρας του Νου; Οποιαδήποτε υπόθεση δεκτή…

β.   Βαλεντίνος: Το φιλοσοφικό-θρησκευτικό σύστημα που δίδασκε ο Αιγυπτιώτης Βαλεντίνος (αρχές 2ου αι.) είναι από τα πλέον περίπλοκα. Εξηγώντας τον ενδιάμεσο πνευματικό κόσμο των Αιώνων, δέχεται την ύπαρξη τριάντα τέτοιων υποστάσεων σε 15 συζυγίες. Ο Προπάτωρ και η Έννοια-Σιγή αποτελούν την πρώτη συζυγία, από την οποία προήλθαν ο Νους και η Αλήθεια (από αυτούς ο Λόγος και η Ζωή και, ακολούθως, ο Άνθρωπος και η Εκκλησία). Την αρχική Ογδοάδα ακολούθησαν άλλες έντεκα συζυγίες ώστε να σχηματιστεί το Πλήρωμα που αποτελείται από τριάντα αιώνες. Μόνο που ο τελευταίος στη σειρά Αιών, η Σοφία, επαναστάτησε επιθυμώντας να πλησιάσει τον Προπάτορα. Η ισορροπία του πληρώματος διαταράχθηκε. Για να την αποκαταστήσει, ο Προπάτωρ πρόσταξε το Νου να ζευγαρώσει με τη Σοφία, ένωση από την οποία δημιουργήθηκαν ο Χριστός και το Άγιο Πνεύμα.

Μετά την επαναφορά της τάξης, το πλήρωμα δημιουργεί τον άζυγο Ιησού Σωτήρα, ο οποίος με τη σειρά του διαχωρίζει τη Σοφία σε Ουράνια και Επίγεια. Η δεύτερη αποβάλλεται από το Πλήρωμα. Τα σπέρματά της γεννούν τον Δημιουργό, τον θεό της Παλαιάς Διαθήκης, κι αυτός τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος συνδυάζει στοιχεία υλικά και θείας προέλευσης (το πνεύμα). Η σωτηρία του θα προέλθει από τον Ιησού, ο οποίος θα καταστρέψει τον υλικό κόσμο.

Δ.   Εξελληνισμένος χριστιανικός δυϊσμός

Μαρκίων: Γεννημένος στη Σινώπη του Πόντου, μεταξύ 85 και 100, ο Μαρκίων κατάγεται από πλούσια οικογένεια εμπόρων κι εφοπλιστών που φαίνεται να ασπάσθηκε τον πρώιμο χριστιανισμό (λέγεται ότι ο πατέρας του είχε εκλεγεί επίσκοπος Σινώπης). Το εγχείρημά του συνίσταται στην απαλλαγή του χριστιανισμού από τα αμιγώς ιουδαϊκά στοιχεία του, προκειμένου να καταστεί ελκυστικότερος σε οικουμενικό επίπεδο. Η κίνηση μοιάζει απολύτως λογική σε έναν κόσμο όπου οι Ιουδαίοι δεν είναι πλέον η συμπαθέστερη εθνότητα, ύστερα από τις αιματηρές ιουδαϊκές εξεγέρσεις στην Κυρηναϊκή και την Αίγυπτο (115-117) και την επανάσταση του Μπαρ Κοχμπά στην ίδια την Ιουδαία (132-135).

Γύρω στα 140, εγκατεστημένος πλέον στη Ρώμη, ο Μαρκίων διαμορφώνει οριστικά τη θεωρία του. Απορρίπτει τα ιερά βιβλία του ιουδαϊσμού, την Παλαιά Διαθήκη (ο Μαρκίων πρέπει να ήταν ο εφευρέτης του όρου), επιλέγοντας μόνο αυτό που ονομάζει Καινή Διαθήκη (και κατά την άποψή του περιορίζεται μάλλον αποκλειστικά στη διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου). Προχωρεί ακόμη περισσότερο σε έναν απόλυτο δυϊσμό: ο Γιαχβέ είναι ο δημιουργός του κακού υλικού κόσμου, ενώ ο αληθινός θεός, αυτός του καλού, αποτελεί έννοια ασύλληπτη.

Ο εξτρεμιστικός (για τα χριστιανικά δεδομένα) δυϊσμός του Μαρκίωνα είναι το στοιχείο που θα τον καταδικάσει ως αιρεσιάρχη στην ιστορική μνήμη, ενώ εκείνος είχε σχεδόν όλα τα φόντα για να μείνει στην Ιστορία ως πατέρας της Εκκλησίας. «Παραδεχόμενος το δόγμα περί δύο θεών, πώς είναι δυνατόν να ιδρύσεις βιώσιμες εκκλησίες στον κόσμο αυτό και πώς να ενώσεις κοινότητες υπό την εξουσία της Ρώμης και του κράτους…; Με τον τρόπο αυτό ο Μαρκίων αφενός μεν θέτει τα θεμέλια μιας καθολικής εκκλησίας, αφετέρου δε αυτοεξαιρείται από αυτήν» (Raoul Vaneigem «Les Hérésies», σειρά Que sais-je, αριθ. 2838, εκδ. PUF, Παρίσι 1994, σελ. 42).

Και τι έμεινε από όλα αυτά τα θαυμαστά και περίεργα; Οι ακρότητες ή το περίπλοκο των δογμάτων τους καταδίκασαν τους Γνωστικούς. Δεν ισχύει το ίδιο για κάποιες από τις ιδέες τους. Κι άλλωστε, στις αρχές του 3ου αιώνα, κάπου στη Μεσοποταμία, επρόκειτο να γεννηθεί ο προφήτης της επιδραστικότερης ίσως από τις δυϊστικές θρησκείες. Η καταγωγή του ήταν περσική, αλλά αυτός είχε μεγαλώσει σε γνωστικό περιβάλλον… [Συνεχίζεται]

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

60 Σχόλια to “Δύο ήλιοι λάμπουν στον ουρανό – μέρος Ι: από τον ζωροαστρισμό στον γνωστικισμό”

  1. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Καταπληκτικό, Ρογήρε, μπράβο! Ήξερα (εν μέρει λόγω Μπόρχες, εν μέρει λόγω επιρροών -κατά την Μελικόφ– στον μπεκτασισμό) για το χάος των Γνωστικών, αλλά πρώτη φορά συνειδητοποιώ την έκτασή του. Αυτό που είναι εντυπωσιακό και δυσεξήγητο για μένα είναι πώς υποστηριζαν μια τόσο πολύπλοκη και λεπτομερή γνώση, με ονόματα και απ’ όλα, χωρίς αποκαλυπτικά οράματα -ή μήπως είχαν τέτοια;
    Έμαθα τους Παρσί από μια ιστοριούλα του Κίπλινγκ στο Just so stories, με τον Παρσί που έφτιαξε μια πίτα και εκδικήθηκε τον ιπποπόταμο που του την έφαγε ρίχνοντας τα ψίχουλα στο δέρμα του (εξ ου και οι ζάρες!). The Parsee’s name was Pestonjee Bomonjee, and the Rhinoceros was called Strorks.
    Τι άλλο ήθελα να πω σε πρώτη φάση; Α, αυτός ο Βερνάρδος Γκυ είναι ο ίδιος με εκείνον του Έκο, υποθέτω.

  2. Δύτης των νιπτήρων Says:

    Α ναι, δεν είχα ιδέα ότι ο πάλαι ποτέ σιτουασιονιστής Βανεγκέμ είχε γράψει για τις αιρέσεις. Και μάλιστα στις PUF! αν του τό ‘λεγες το ’67 θα το θεωρούσε μάλλον προσβολή.

    • rogerios Says:

      Χαίρε, φίλτατε Δύτη! Σ’ ευχαριστώ πολύ!

      1. Αν από την πρόχειρη παρουσίασή μου συνειδητοποιείς το χάος του γνωστικισμού, πού να δεις και πιο πλήρεις αναλύσεις. 🙂 Υλικό για κάθε γούστο, για κάθε μυθιστοριογράφο (όχι θα το άφηνε ο Μπόρχες το θέμα 😉 ), σεναριογράφο και σκηνοθέτη. Παίζουν πιθανώς για κάποιους και τα οράματα, αν και τα συστήματα των κύριων εκπροσώπων του γνωστικισμού είναι τόσο σύνθετα, που μόνον ως απόρροια φιλοσοφικής σκέψης μπορούν να νοηθούν.

      Ο Βαλεντίνος, ας πούμε, μου είναι ιδιαιτέρως συμπαθής. Όμως το δόγμα του είναι τόσο περίπλοκο που δεν θα μπορούσε να πετύχει οικουμενικά ακόμη και σ’ αυτό το χάος συγκρητισμού που ήταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Και, κάπως έτσι, αντιλαμβανόμαστε και το συγκριτικό πλεονέκτημα του χριστιανισμού στην τελική του διαμόρφωση: ως πολιτικό πρόγραμμα είναι ανώτερος, διότι προσφέρει απλές σωτηριολογικές απαντήσεις για όλον τον κόσμο.

      2. Ναι, ο Βερνάρδος είναι το ίδιο πρόσωπο με τον ιεροεξεταστή στο Όνομα του Ρόδου. Περισσότερα στα επόμενα επεισόδια.

      3. Ωραία η ιστορία του Κίπλινγκ. Λέγεται ότι οι Παρσί ευνοήθηκαν από τη βρετανική διοίκηση (το γνωστό διαίρει και βασίλευε). Έχοντας μάλλον υψηλό μορφωτικό μέσο όρο, όμως, ήταν κι έτοιμοι να εκμεταλλευθούν τις ευκαιρίες που τους παρουσιάστηκαν.

    • Δύτης των νιπτήρων Says:

      Μπορώ να καταλάβω τις εννεάδες και τους αιώνες και τον κακό Θεό ως απόρροια φιλοσοφικής σκέψης. Αλλά η Βηρβηλώ ή ο Αβράσαξ; Δεν είναι (φαντάζομαι) ονόματα πανάρχαιων θεοτήτων με κάποια λίγο-πολύ σκοτεινή ετυμολογία, όπως ας πούμε ο Αχούρα Μάζδα, αλλά επινοήσεις του Βασιλείδη και των άλλων, γιαυτό μιλάω για οραματική αποκάλυψη. Ή όχι;

      • rogerios Says:

        Η Βαρβηλώ μπορεί με βεβαιότητα να θεωρηθεί κατάλοιπο αρχέγονων λατρειών του αιώνειου θηλυκού, ανάμνηση εποχών μητριαρχίας κ.λπ. Για τον Αβράσαξ είναι λίγο πιο μπερδεμένα τα πράγματα, μια και αντιμετωπίζεται περίπου ως εφεύρεση του Βασιλείδη – μόνο που η γνώση μας για τα συγγράμματά του είναι τόσο αποσπασματική που δεν επιτρέπει οριστικές κρίσεις. Μπλέκονται τόσο πολλά στην ιστορία του γνωστικισμού που προφανέστατα και δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την οραματική αποκάλυψη για ορισμένες περιπτώσεις.

        Α, ναι, ξεχάστηκα για τον Βανεγκέμ. Μη σε ανησυχεί το Que sais-je του. Το περιεχόμενο είναι αυτό που θα ανέμενε κανείς: χρονολόγηση με + και -, απόλυτη άρνηση της ιστορικότητας του Ιησού, «ξέσκισμα» του «Σαούλ, του επονομαζόμενου και Παύλου», ολομέτωπη επίθεση κατά των εξουσιαστών της Καθολικής Εκκλησίας κ.ο.κ. Μέσα στη φούρια του, του ξεφεύγουν και κάμποσα λαθάκια…

  3. Mindkaiser Says:

    Ρογήρε, συγχαρητήρια, ακόμα ένα διαμαντάκι. Περιμένουμε με αγωνία τη συνέχεια. 🙂

    Πάντα, με τα κείμενά σου, μου δίνεις την εντύπωση ότι σηκώνεις το χαλί σε ιδέες οι οποίες απασχόλησαν την ανθρώπινη νόηση για αιώνες, διαμόρφωσαν την ιστορική πραγματικότητα, αλλά μπήκαν στο χρονοντούλαπο της ιστορίας όντας ηττημένες στη θρησκευτική κονίστρα.
    Υπάρχουν πρωτογενής πηγές για τις θεωρίες των γνωστικιστών ή, όπως στην περίπτωση του Πορφύριου, διασώζονται κομμάτια του έργου τους μόνο σε εκκλησιαστικά κείμενα με μοναδικό στόχο να αναδειχθεί η αιρετικότητά τους; Είχαν ασχοληθεί με το γνωστικισμό οι σχολαστικοί φιλόσοφοι για παράδειγμα;

    • rogerios Says:

      Ευχαριστώ πολύ, αγαπητέ Mindkaiser! Υπόσχομαι η συνέχεια να είναι καλύτερη.

      Ως προς το ερώτημά σου, ας μη λησμονούμε ότι ο νεοπλατωνισμός είναι βασική επιρροή πολλών Γνωστικών. Από την άποψη αυτή πρέπει να υπάρχει διάδραση ως προς τις ιδέες και τα φιλοσοφικά συστήματα. Όσο για τις πρωτογενείς πηγές, το ερώτημα δεν επιδέχεται ενιαία απάντηση. Σε κάποιες περιπτώσεις έχουμε πρωτογενείς πηγές, συνήθως αποσπασματικές, άλλοτε αρκετά πλήρεις. Για αρκετές σχολές του γνωστικισμού βέβαια μόνη πηγή μας είναι οι πολέμοί τους, κι εκεί τα πράγματα δυσκολεύουν. Όπως λέω και στο κείμενο, αναρωτιέμαι μήπως η ομαδοποίηση τόσο ανόμοιων θεωριών και δογμάτων δεν είναι παρά το αυθαίρετο τέχνασμα των «ορθόδοξων» επικριτών τους, έτσι ώστε να τους αντικρούσουν ευχερέστερα. Τέλος, για τη σχέση σχολαστικών και γνωστικισμού, ομολογώ ότι με πιάνεις αδιάβαστο…

      • Mindkaiser Says:

        Όταν κάποια στιγμή είχα διαβάσει τον «Αληθή Λόγο» του Κέλσου, έλεγε κάπου ότι ο Ωριγένης του είχε ασκήσεις κριτική γιατί έμπλεκε χριστιανικές και γνωστικιστικές απόψεις. Αυτό όμως αποδεικνύει ότι η χριστιανική διδασκαλία των πρώτων αιώνων μ.Χ., τουλάχιστον για τους επικριτές της, είχε στοιχεία από φιλοσοφικά ρεύματα που αναγνώριζαν και έσπευδαν να το επισημάνουν για να θίξουν το «θεόπνευστο» του πράγματος.
        Όσο για τους σχολαστικούς, πιθανόν να μην είχαν ασχοληθεί. Αν ισχύει αυτό που διαβάζω στην ελληνική βικιπαίδια ότι οι γνωστικιστές ήρθαν πάλι στο προσκήνιο κατά την Αναγέννηση όπου και υπήρξε αυξημένο ενδιαφέρον για τον ερμητισμό, χρονικά δε βγαίνουν τα κουκιά.

      • rogerios Says:

        Ακριβώς όπως τα λες. Αυτό ακριβώς προκύπτει από το σύγγραμμα του Ωριγένη κατά του Κέλσου. Ο χριστιανισμός του 2ου και 3ου αι. είναι ακόμη αδιαμόρφωτος: γνωστικά δόγματα υπάρχουν ακόμη και μέσα στο εσωτερικό του.

      • Mindkaiser Says:

        Ευχαριστώ για το σύνδεσμο. 🙂

  4. Elias Says:

    Γεια σου, Ρότζερ. Δώσε τη Γνώση στο λαό!
    Δε μου λες, μήπως ένας άλλος τρόπος να περιγράψουμε τις θρησκευτικές διαμάχες των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων στην ανατολική Μεσόγειο είναι, όχι ακριβώς Χριστιανισμός έναντι Γνωστικών ρευμάτων, αλλά: χιλιαστική/προνοιακή/μεταθανάτιος θεοδικία των μικροαστών έναντι της δυϊστικής θεοδικίας των διανοούμενων; Και πάντα στο υπόβαθρο μιας θάλασσας παγανισμού – όλα αυτά που αναφέρεις στο ποστ σου, ακόμα κι ο Χριστιανισμός, αφορούσαν κάποιους λίγους και εκλεκτούς και αστούς τότε. Η μεγάλη πλειοψηφία των χωρικών (αλλά και αρκετών αστών) πρέπει να τα παρακολουθούσε όπως εμείς τους σεισμολόγους να τσακώνονται στην TV, χωρίς να πολυκαταλαβαίνουμε τι λένε.

    • rogerios Says:

      Χαίρε, Ηλία!

      Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η ερμηνεία σου, αλλά πιστεύω ότι είναι λίγο επικίνδυνο να ερμηνεύσουμε το ζήτημα τόσο… μανιχαϊστικά. Π.χ. γνωστικισμός υπάρχει σαφέστατα και εντός χριστιανισμού (θα αποκλεισθεί μόνο μετά την τελική διαμόρφωση του χριστιανικού δόγματος) και δεν αφορά μόνο λογίους. Κάποια παρακλάδια σε κάποια μορφή έπιαναν και τους… μικροαστούς και τις μάζες. Το ίδιο ισχύει και για μορφές δυϊσμού όπως ο ζωροαστρισμός και μετέπειτα ο μανιχαϊσμός. Και, φυσικότατα, η τελική επικράτηση του χριστιανισμού όπως τον ξέρουμε οφείλει πολλά και στο ότι φάνηκε και στις λαϊκές μάζες ως πειστική απάντηση.

    • Elias Says:

      Να σου το πω κάπως αλλιώς: μπορούμε μήπως να το δούμε ως σύγκρουση δύο διαφορετικών ευσεβειών; 1) Από τη μια η ευσέβεια που παράγεται από την αίσθηση ενός παντοδύναμου θεού, η μεταφορά της σχέσης δούλου-αφέντη ή παιδιού-πατέρα στην αντίληψη του θείου, και η αυτοκυριαρχία που επιφέρει αυτή, 2) από την άλλη η αυτοκυριαρχία που παράγεται λόγω μιας, ας την πούμε, μνημονιακής ευσέβειας, δηλαδή το θείο ως ένα είδος τράπεζας, που όσα πιο πολλά της καταθέσεις, τόσα περισσότερα θα σου αντιγυρίσει. Και επιπλέον, θεώρηση της καθημερινής συμπεριφοράς ως σπατάλης, οπότε πρέπει να μπει μνημόνιο σ’ αυτήν, να περιοριστούν οι δαπάνες ώστε να δημιουργηθεί ψυχικό πρωτογενές πλεόνασμα κι η θεϊκή σπίθα μέσα μας να ξαναπάρει τον δρόμο της ανάπτυξης.

      Τι λες; Σου κάνει καθόλου κλικ αυτή η σκέψη;

      Κι όλα αυτά μέσα σε μια θάλασσα χωρικών, όπου δεν καταλάβαιναν τίποτα ούτε από ευσέβεια ούτε από αυτοκυριαρχία. Ακόμα κι αν ασπάζονταν τον Χριστιανισμό, τον μετέτρεπαν στην πράξη σε μαγεία ή παγανισμό.

    • Elias Says:

      Εκφράζομαι λίγο λαϊκά όμως δεν τα εννοώ τόσο απόλυτα ή διχοτομημένα, φυσικά η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο σύνθετη, απλώς προσπαθώ να συλλάβω κάποιες βασικές κοσμοθεωρήσεις, τον «ιδεότυπο μιας ενισχυμένης πραγματικότητας», που έλεγε κι ο Βέμπερ

      • rogerios Says:

        Ηλία, οι αναλύσεις είναι πάντα και εύστοχες και πρωτότυπες (το έχουμε διαπιστώσει πολλάκις στα λημέρια σου 😉 ). Στην προκειμένη περίπτωση, η δική μου άποψη είναι ότι σαφώς και εκφράζουν ένα μέρος της ιστορικής πραγματικότητας, αλλά ίσως όχι ολόκληρη την ιστορική πραγματικότητα (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό και στο μέτρο που μπορούμε να την αναπλάσουμε και να την κατανοήσουμε). Ας πούμε ότι οι μορφές ευσέβειας 1 και 2 που επισημαίνεις μπορεί και να συνδυάζονται ή και να ταυτίζονται σε κάποιες περιπτώσεις. Πιθανότατα να είναι οι βασικότερες και συχνότερες μορφές ευσέβειας, ίσως όμως να μην είναι και οι μόνες. Ίσως να υπάρχει ευσέβεια που απορρέει από μια πιο φιλοσοφική θεώρηση της μεταφυσικής – ένας σεβασμός σε μια ανώτερη δύναμη που την αποδεχόμαστε ως εγγενώς καλή (ή ακόμη κι ως αδιάφορη προς την ανθρώπινη συμπεριφορά). Ίσως οι συνδυασμοί να είναι περισσότεροι και να ανακατεύουν όλα τα στοιχεία αυτά, κι ακόμη περισσότερα. Ίσως, τέλος, κι ο απλός κόσμος να καταλαβαίνει περισσότερα: σίγουρα μπορεί να κατανοήσει την ευσέβεια (1), κι ένα μέρος του ενδεχομένως και τη (2). Τέσπα, εγώ είμαι πολύ πιο μπερδεμένος όπως βλέπεις…
        Αυτό που θα ήθελα όμως να επισημάνω (και νομίζω ότι θα φανεί στα επόμενα επεισόδια του… σήριαλ) είναι ότι ο δυϊσμός μπορεί να αποτελέσει εξαιρετικό όχημα της αμφισβήτησης της καθεστηκυίας τάξης, θρησκευτικής και πολιτικής.

  5. petefris Says:

    Απο την «Εσπανιόλα»,κεφάλαιο 2 («Αερόμελι», για την Αλεξάνδρεια του 640 μΧ) » Μερικοί μόνον είχαν μικρές ασημένιες σφραγίδες με μιά καρκινική επιγραφή. Του Πατέρα έγραφε ΑΒΛΑΝΑΘΑΝΑΛΒΑ». Εξαιρετική η πραγματεία σου.

  6. Elias Says:

    Μπορείς ίσως να φτιάξεις ένα ποδοσφαιρικό ποστ, εσένα που σ’ αρέσει και το σπορ. Ένα τουρνουά στη Ρώμη, από τη μια οι Χριστιανοί (σφιχτό κατενάτσιο και πολύ δεμένη ομάδα διότι έχει Εκκλησία), από την άλλη οι Γνωστικοί (περίτεχνοι μπαλαδόροι, ο καθένας κι ένας Μαραντόνα, όμως καθόλου δεμένοι σαν ομάδα). Στο μεγαλύτερο μέρος του, ο αγώνας εξελίσσεται ισόπαλος• οι Χριστιανοί βγάζουν κι αυτοί έναν φοβερό μπαλαδόρο, τον Άγ. Αυγουστίνο, που τον πήραν μεταγραφή από τους Γνωστικούς κι από αυτούς που θα αναφέρεις στο επόμενο ποστ• ο διαιτητής (Μ. Κωνσταντίνος) ευνοεί τους Χριστιανούς• το κοινό παρακολουθεί μάλλον αδιάφορο (εκτός από τις κερκίδες των λίγων φανατικών οπαδών), σε κάποια στιγμή όμως διαπιστώνει ότι τα ΜΑΤ τούς αγριοκοιτάζουν αν δεν επευφημούν τους Χριστιανούς, οπότε αναγκάζονται να συνταχτούν στη Χριστιανική κερκίδα. Κάτι τέτοιο.

    • rogerios Says:

      Τέλειος, Ηλία! Υποκλίνομαι! Μάλλον εσύ το έγραψες ήδη το ποδοσφαιρικό ποστ και είναι υπέροχο (ΟΚ, θα επιμεληθώ των συνθέσεων των δύο ομάδων, αν κι αυτός ο παραγκάτος διαιτητής…).

  7. drsiebenmal Says:

    Ένα ευχαριστώ και από μεριάς μου. Περιμένω με πολύ ενδιαφέρον και τη συνέχεια.

    «Ογδοάδα», λοιπόν; Ενδιαφέρον! Δεν δίσταζαν να λεξιπλάσουν οι ΑΗΠ…

  8. Νέο Kid Στο Block Says:

    «Δυτικοί συνθέτες και ζωροαστρισμός»
    http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/composers/index.htm

    (Για το «Μαγικό αυλό» κάτι είχε πάρει τ’αυτί μου. Νάρθει ο Σαράντ να πει περισσότερα! 🙂 )

    O Ορομάσδης ζει στα Μazda Acura!

    YΓ. Τώρα, για το άρθρο, τα γνωστά: Douze points, etc. 🙂

  9. Νέο Kid Στο Block Says:

    Συγγνώμη για τον ανορθόγραφο «Ωρομάσδη» αλλά έμεινα από παλμογράφο και ξαναμπερδεύω τα Ο και Ω! 🙂

    (αλήθεια γιατί Ωρομάσδης; Επιρροή από τον Ωρο; (Hor) των αιγυπτίων; ή ανάποδα;)

    • rogerios Says:

      Μωρέ, σπουδαίο σφάλμα κι αυτό το ωμέγα του Ωρομάσδη. Εγώ, πάντως, έτσι τον βρήκα τον κύριο, έτσι και τον έγραψα 😉 . Μπορεί να φταίει κι αυτό το h/ hu στο ονοματάκι και για αυτό οι ΑΗΠ να προτίμησαν το ωμέγα. Ας προσέλθει κανείς γλωσσολόγος να μας επιβεβαιώσει ή, τέλος πάντων, να λύσει την απορία μας με έγκυρο τρόπο.

  10. Νέο Kid Στο Block Says:

    Ναι, κι αν περάσει ο Νίκος και μιλήσει, θα κλείσει με το θρυλικό:
    «Also sprach Sarant thustra! 😆

  11. Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος Says:

    Εξαιρετικά ενδιαφέρον Ρογήρε, για άλλη μία φορά.

    «Στο πλαίσιο του μονοθεϊσμού, μια άλλη εξήγηση συνίσταται στην ύπαρξη κάποιου προπατορικού αμαρτήματος που εξακολουθεί να κατατρύχει το γένος των ανθρώπων. Απάντηση σκληρή κι άδικη. »

    Αυτό όπως είναι γραμμένο είναι παρεξηγήσιμο, η άποψη περί κληρονομικότητας του προπατορικού αμαρτήματος είναι δυτική, όχι δική μας. Και γενικά αρκετές από τις σαχλαμάρες που έγραψε ο Αυγουστίνος ωφείλονταν στην μανιχαϊστική του θητεία.

    Συμπληρώνω και το εξής: γιατί οι Γνωστικοί δημιούργησαν ένα σωρό ενδιάμεσες θεότητες ή ημι-θεότητες; Η απάντηση είναι ότι ήθελαν να διασώσουν την υπερβατικότητα του Θεού, ενός Θεού αρκετά υπερβατικού, ώστε να μην δημιουργή τον κόσμο ιδίαιες χερσί.

    Επίσης: όσοι Γνωστικοί επεδίωκαν να φθείρουν την σάρκα μέσω της αμαρτίας διακρίνονταν στον ύψιστο βαθμό από αντινομισμό [όπως άλλωστε όλα τα παρακλάδια τους], αντίθεση δηλαδή στις 613 εντολές του ιουδαϊκού νόμου. Ανάμεσά τους και οι Νικολαΐτες, που έζησαν προ ετών μια εφήμερη δόξα με την συνέντευξη του Ζακύνθου στο Πέντχάουζ, αν θυμάστε. 😉

    Ένα ακόμη: στον Μαρκίωνα και στον δικό του Κανόνα οφείλεται ως αντίδραση η κατάρτιση του πρώτου χριστιανικού Κανόνα. Τα βιβλία του κανόνα θα οριστικοποιηθούν μόλις τον 4ο αιώνα.

    Ηλία,

    ο Αυγουστίνος, γνωρίζοντας ανθυποστοιχειώδη ελληνικά, δεν άσκησε παρά ελάχιστη επιρροή στην Ανατολή. Και η Γνώση ήταν κυρίως ανατολικό φαινόμενο. Εξ Οριέντε λουξ!

    • rogerios Says:

      Αγαπητέ Αθανάσιε, καλώς τα ξαναλέμε!

      Όπως πάντα, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και με πολλά στοιχεία η παρέμβασή σου.

      1. Γιατί να παρεξηγηθούν τα περί προπατορικού αμαρτήματος; Παρατίθενται απλώς ως μια ενδεχόμενη εξήγηση της ύπαρξης του Κακού, εξήγηση η οποία προφανώς δεν ανήκει στον δυϊσμό. Έχεις δίκιο για τη συμβολή του Αυγουστίνου στην ιδέα της κληρονομικότητας του προπατορικού αμαρτήματος (η οποία απουσιάζει π.χ. από τον ιουδαϊσμό). Ωστόσο δεν την ξεκινά ήδη (ΟΚ, σε πιο σπερματική μορφή) ο Άγιος Ειρηναίος:

      2. Όσον αφορά τον λόγο δημιουργίας ενδιάμεσων υποστάσεων από τους ΓΝωστικούς. Έχεις απόλυτο δίκιο, αυτός ακριβώς είναι.

      3. Σωστές κι εύστοχες οι προσθήκες περί Νικολαϊτών (την είχα ξεχάσει την επίμαχη συνέντευξη 🙂 ) και Μαρκίωνος (και αντίδρασης στον Κανόνα του).

      4. Δείξε λίγη επιείκεια στον Άγιο της Ιππώνος. 🙂

      • Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος Says:

        1. Ουσιαστικά το γκρινιάρικο σχόλιο είναι συνέχεια παρόμοιων σχολίων που σου είχα κάνει με τους Πολωνολιθουανούς. Η οπτική μας είναι ουσιωδώς φράγκικη, ακόμη και για πράγματα δικά μας, γραικικά. Έχουμε μεγαλώσει σε ορθόδοξο περιβάλλον, αλλά το μυαλό μας πάει πρώτα στην καθολική θεολογία. Λάθος βιβλιογραφία! 🙂
        2. Εκεί κολλάει ο Αυγουστίνος. Μπορεί να ήταν υπερτιτανοτεράστιος για την Δύση, αλλά την τριαδολογία οι Καππαδόκες την ωλοκλήρωσαν, όχι εκείνος. Απλώς εκείνος ήταν σε προσιτή γλώσσα, εκείνον μολογάνε οι φίλοι σου οι Γάλλοι.

        Αλλά εμείς;

      • rogerios Says:

        Αθανάσιε, σε κατηγόρησα εγώ ποτέ για γκρινιάρικα σχόλια; 🙂 Άσε που έχεις και το δίκιο σου εν προκειμένω. Ναι, μέχρις ενός βαθμού, η οπτική μου είναι «φράγκικη», όπως λες κι εσύ. Από κει και πέρα, δόξα και τιμή στους Καππαδόκες, αλλά κάτι ψιλά τα έκανε στη ζωή του κι ο Άγιος Ιππώνος. 😉

        Ηλία, σωστόος! 🙂

      • Elias Says:

        Εξ Οριέντε λουξ

        Μα καλά τώρα, ρε Θανάση, και με κάθε δυνατή σοβαρότητα: δες εδώ τον ΘΕΟ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΩΣ και μετανόησε αμέσως για την ασέβεια που εκστόμισες!

  12. Καίτη Βασιλάκου Says:

    Ρογήρε, το θέμα των Γνωστικών είναι χρόνια που με έχει απασχολήσει και έχω διαβάσει πολλά σχετικά, όλα εντυπωσιακά κατά τη γνώμη μου. Ο Γνωστικισμός μπορεί να μελετηθεί από διάφορες πλευρές, από την ιστορική πλευρά, τη θεολογική, φιλοσοφική, κοινωνική, πολιτική, ψυχολογική. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Γιουνγκ δήλωνε γνωστικός.
    Θα ήθελα να σχολιάσω πολλά, αλλά δεν ξέρω τι μας επιφυλάσσεις για το δεύτερο μέρος, οπότε καλύτερα να μην προτρέξω. Να αναφέρω μόνο εν τάχει ότι οι Γνωστικοί κατά κανόνα δεν ταύτιζαν τον Ιησού με το Χριστό, πολλοί από αυτούς αρνούνταν ότι σταυρώθηκε ο Ιησούς και πίστευαν ότι στη θέση του σταυρώθηκε κάποιος άλλοςκαι άρα ο Σταυρός ως σύμβολο δεν είχε καμιά αξία. Ακραίες γνωστικές ομάδες ήταν κατά του γάμου (και της αναπαραγωγής), γιατί πίστευαν ότι έτσι διαιωνίζεται ο κόσμος του κακού Δημιουργού. Οι Βαλεσιανοί μάλιστα θεωρούσαν την αναπαραγωγή θανάσιμο αμάρτημα και ευνουχίζονταν για να μην υποπέσουν στο αμάρτημα αυτό.
    Μια άλλη ομάδα Γνωστικών, οι Μανδαίοι, επιβιώνει στο σημερινό Ιράκ (15.000 περίπου άτομα).
    Γενικά οι Γνωστικοί είχαν μια τάση απομάκρυνσης από την κοινωνία και έναν ιδιάζοντα εκλεκτικισμό, πράγμα που τελικά απέβη εις βάρος τους, γιατί οι μάζες δεν μπόρεσαν να τους ακολουθήσουν κι έτσι σιγά σιγά έσβησαν, παρ’όλο που οι ιδέες τους είχαν εξαιρετικό ενδιαφέρον.
    Υποπτεύομαι ότι στο δεύτερο μέρος θα αναφερθείς στους μαχητικούς Γνωστικούς που προκάλεσαν προβλήματα στην εκκλησία και το κράτος. Επιφυλάσσομαι λοιπόν να σχολιάσω περισσότερα την επόμενη φορά.

    • rogerios Says:

      Καίτη, περίμενα τα σχόλιά σου με ιδιαίτερο ενδιαφέρον μια και έχεις ασχοληθεί ιδιαίτερα με το θέμα των Γνωστικών και τους έχεις αφιερώσει μια τουλάχιστον εξαιρετική ανάρτηση στο ιστολόγιό σου (αν θέλεις δώσε εσύ, σε παρακαλώ, τον σύνδεσμο, γιατί ψάχνοντας στο αρχείο του μπλογκ σου δεν κατόρθωσα να βρω το άρθρο).

      Πράγματι ο Γνωστικισμός είναι πολυεπίπεδο φαινόμενο. Ναι, δεν είναι τυχαία η ενασχόληση του Γιουνγκ μαζί τους (όπως και με τον μανιχαϊσμό, όπως θα δούμε στο επόμενο επεισόδιο).

      Πολύ σωστά όσα προσθέτεις. Ιδίως η καταληκτική σου επισήμανση, με την οποία συμφωνώ απόλυτα: ο εκλεκτισμός και ο συγκρητισμός τους τελικά τους καταδίκασαν. Ήταν πολύ «λόγιοι» για να πετύχουν να γίνουν κάπου «επικρατούσα θρησκεία» (και ποιοι από αυτούς, άλλωστε;). Δυστυχώς δεν μπορώ να αφιερώσω άλλη ανάρτηση ειδικά στους Γνωστικούς, γιατί τότε δεν θα τελείωνα το θέμα μου ποτέ. Άσε που στην προκειμένη ο γνωστικισμός είναι κάπως σαν ορεκτικό για τον μεσαιωνικό δυϊσμό (που θα είναι το κυρίως πιάτο). 😉

  13. Snowball Says:

    Είχα διαβάσει κάποτε (στις Μυστικές Εταιρείες του Τσιφόρου αν δεν κάνω λάθος) ότι σε διάφορες σέκτες των Γνωστικών είχαν αποδοθεί φοβερά εγκλήματα όπως η βρεφοκτονία και σε πολλά κείμενα ταυτίζονταν με τους Βογόμιλους…

    Εξαιρετικό θέμα για άλλη μια φορά Ρογήρε, ανυπομονώ για την συνέχεια!!!

    Καλημέρα 🙂

    • rogerios Says:

      Πολύ καλά θυμάσαι! Οι Βαρβηλίτες ήταν μεταξύ αυτών που κατηγορούνταν παραδοσιακά ως βρεφοκτόνοι (μεταξύ μας, κλασσική συκοφαντία που κατά καιρούς χρησιμοποιήθηκε για πλείστους όσους αιρετικούς κι «αιρετικούς»). Για τους Βογόμιλους στο τρίτο επεισόδιο.

      Μερσί για τα καλά λόγια! Να είσαι καλά! :).

  14. Καίτη Βασιλάκου Says:

    Ο σύνδεσμος είναι:http://ketivasilakou.blogspot.gr/2011/02/blog-post_12.html
    Και μια και με γοητεύουν πολύ οι Γνωστικοί, ας αναφέρω μερικές ομάδες που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον:
    Bene el Kessai (Υιοί της Κεκαλυμμένης Δυνάμεως, Ελκεσαίοι).Ιουδαΐζουσα αίρεση, παραφυάδα των Γνωστικών. Υποστήριζαν ότι υπάρχουν δύο Χριστοί, ένας ουράνιος και ένας γήινος.
    Καρποκρατηνοί: λάτρευαν το Χριστό, τον Πυθαγόρα, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Όμηρο και τον απόστολο Παύλο. Κήρυσσαν την ισότητα και την κοινοκτημοσύνη (και των γυναικών).
    Οφίτες, Καϊνίτες: Ο Όφις ήταν αγαθός δαίμονας που θέλησε να χειραφετήσει τον άνθρωπο και όσοι αναφέρονται ως ασεβείς στην Π. Διαθήκη ήταν νοήμονες άνθρωποι που δεν δέχονταν την τυραννία του Γιαχβέ (κατώτερου Δημιουργού).
    Στο Γνωστικισμό πρέπει να εντάξουμε και το Μανιχαϊσμό, περσική αίρεση που προήλθε από τον Ζωροαστρισμό και κυνηγήθηκε άγρια από Πέρσες και Χριστιανούς. Οι Μανιχαίοι δέχονταν το Χριστό και το Βούδα ως προφήτες, αλλά ανώτερος όλων ήταν ο προφήτης Μάνης.

    • rogerios Says:

      Ευχαριστώ πολύ, Καίτη!

      Για τον Καρποκράτη, αλλά και τους Οφιανούς (ή Καϊνίτες) έχω και γω στο κείμενό μου μερικά στοιχεία. Οι Ελκεσαϊτες και οι Μανδαίοι (που ανέφερες στο προηγούμενο σχόλιό σου) σχετίζονται με τον Μάνη. Περισσότερα, όμως, για τον Μανιχαϊσμό στο επόμενο μέρος. Ας πω μόνο, προκαταβολικά, ότι από άποψη θεολογικής πληρότητας και κυρίως εξάπλωσης ξεπερνά κατά πολύ το σύνολο σχεδόν των γνωστικών δογμάτων (κτγμ πάντα 😉 ).

  15. π2 Says:

    Ωραιότατο και ό,τι πρέπει για την Κυριακή επιστροφής από τις διακοπές, Ρογήρε.

    Μ’ άρεσε πολύ και η οπτική του Ηλία ως σχήμα, αλλά έχω αμφιβολίες κατά πόσο κουμπώνει στην ιστορική πραγματικότητα. Η συχνά προχωρημένη θεωρητική σκέψη των Γνωστικών φιλοσόφων μάς οδηγεί καμιά φορά στη θεώρηση του όλου γνωστικού φαινομένου ως υπόθεσης των μορφωμένων στρωμάτων, αλλά η έλξη του γνωστικισμού ανά τους αιώνες σε πολύ πιο λαϊκά και αμόρφωτα στρώματα δείχνει πως μια τέτοια θεώρηση θα ήταν υπεραπλουστευτική.

    • rogerios Says:

      Χαίρε π2! Καλώς επέστρεψες και καλή προσαρμογή! Μερσί για τα καλά λόγια!

      Για το άλλο ζήτημα, νομίζω ότι συμφωνούμε απόλυτα. Ο γνωστικισμός είχε μεγαλύτερη διάδοση και δεν περιορίσθηκε στους κύκλους των λογίων. Είχε άλλωστε την ποικιλία και τη γοητεία για να ασκεί έλξη σε οποιονδήποτε.

    • Elias Says:

      Στον Βέμπερ το διάβασα αυτό, στην Κοινωνιολογία της Θρησκείας, ότι ο Γνωστικισμός των πρώτων χριστιανικών αιώνων (όχι αργότερα των μεσαιωνικών) ήταν θρησκεία της ιντελιγκέντσιας – σε αντίθεση με τον αρχικό Χριστιανισμό, που ήταν περισσότερο θρησκεία των μικροαστών.

      Ο Βέμπερ είχε έναν τρόπο έκφρασης με ιδεατούς τύπους. Δεν το εννούσε απόλυτα, θα σου έλεγε κι αυτός ότι τα πράγματα ήταν πιο σύνθετα, π.χ. υπήρχαν και πλούσιοι αστοί στον αρχικό Χριστιανισμό, ήδη από τον καιρό του Παύλου, υπήρχαν και λαϊκοί στον τότε Γνωστικισμό, όμως τα συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα ήταν που έδιναν τον τόνο στις συγκεκριμένες θρησκείες.

  16. Elias Says:

    Θα πρέπει να κλείσεις το αφιέρωμά σου με άρθρο για τον σύγχρονο πολιτικό Γνωστικισμό! Διότι, μην ξεχνάμε, η Αυτοκρατορία δεν τέλειωσε ποτέ.

    • rogerios Says:

      Αγαπητέ Ηλία, μπορεί να μη φαίνεται απαραίτητα, αλλά κατά βάθος συμφωνούμε. Ούτως ή άλλως, η πρότασή σου (κι αυτό ανεξαρτήτως βιβλιογραφικών και λοιπών θεωρητικών παραπομπών) είναι μια από τις ερμηνευτικές οδούς που πρέπει να ακολουθηθούν για να εξηγηθεί η συγκεκριμένη ιστορική περίοδος. Δεν θα τσακωθούμε για τα ποσοστά. 🙂

      Όσο για το σύγχρονο πολιτικό γνωστικισμό, όπως και να το δούμε, ο κατά τεκμήριο αρμόδιος είσαι εσύ! 😉 [εκτός κι αν θέλεις να το δούμε συνεργατικά, γιατί μόνος μου θα γράψω ανοησίες].

  17. andreas Says:

    Μόλις γύρισα από διακοπές και είδα την ανάρτηση. Ελπίζω η κίνηση αυτή να σημαίνει ότι οι μέρες του πρεσαρίσματος και για σένα πέρασαν (ώσπου να έρθουν οι επόμενες, φατσούλα πικρώς χαμογελαστή) ). Ως προς την ανάρτηση, πέρα από τα γνωστά διθυραμβικά,είχα την ίδια αίσθηση όταν την τέλειωσα με αυτήν που είχα όταν διάβασα το βιβλίο του Λακαριέρ για τους Γνωστικούς. Από τη μια η περίεργη γοητεία που σου αφήνει αυτό το σύμπαν, τόσο γεμάτο από αντιφάσεις, και από την άλλη ένα σωρό ερωτηματικά. Να’ σαι καλά που είχες το κουράγιο να ασχοληθείς με το χάος, με το καλό και η συνέχεια …

    • rogerios Says:

      Μερσί, Αντρέα! Λογική κι αναμενόμενη η αίσθησή σου. Οι αντιφάσεις και τα ερωτηματικά είναι ίδιον του γνωστικισμού. Αλλά ίσως σ’ αυτά να οφείλει και μεγάλο μέρος της γοητείας του.

      Τη φατσούλα να τη διορθώσεις σε απόλυτο χαμόγελο. 😉 Τώρα που ξεκίνησα σήριαλ θα είναι πιο εύκολο να τρέξουν τα ποστ σε λογικότερο χρόνο.

  18. χαρη Says:

    γεια σου Ρογήρε ακούραστε και ξεκουραστικέ 🙂

    για λόγους που ίσως ξέρεις (ή φαντάζεσαι) δεν μού είναι εύκολη η πρόσβαση αυτόν τον καιρό στα γραφτά σου

    θα ξανάρθω (τό θέμα μ’ ενδιαφέρει σφόδρα – αλλά τι λέω, όλα τά δικά σου 😀 )

    πολλά φιλιά εκ τού μακρόθεν αλλά μετά λόγου γνώσεως!

  19. γρηγόρης στ. Says:

    Συγχαρητήρια, Ρογήρε!

    Περιμένοντας και την συνέχεια για παραπέρα σχολιασμό.

  20. Elias Says:

    Θυμήθηκα τώρα ότι έχω κρατημένο από παλιά ένα κείμενο που εξετάζει Γνωστικισμό και Μαρξισμό, εδώ κι εδώ, του Ernst Topitch. Το πέτυχα σ’ ένα από αυτά τα αφόρητα ορθόδοξα μπλογκ και ομολογώ ότι δεν το διάβασα ακόμα (σύστημα Χρυσοχοΐδης). Το «ακόμα» κρατάει κάνα χρόνο τώρα. Ενδεχομένως και να είναι καλό, δεν ξέρω. Ενδεχομένως και να είναι για πέταμα.

    • rogerios Says:

      Μερσί, Ηλία! Για κάτσε να δούμε αν εγώ θα αποφύγω το σύνδρομο Χρυσοχοΐδη 🙂 [κι έχει πέσει και μπόλικη δουλειά…]. Μόλις τα καταφέρω θα σου πω τη γνώμη μου. [κι ελπίζω μέχρι το Σ-Κ να γράψω και το άτιμο το δεύτερο μέρος της σειράς]

    • Elias Says:

      Χωρίς χρονοδιαγράμματα και δεσμεύσεις. Δε θα καταντήσουμε και σκλάβοι του λόγου της τιμής μας, που ‘λεγε ένας θείος μου.

  21. Νέο Kid Στο Block Says:

    Ας κάνω ένα κρύο αστείο, μπας και ταρακουνηθεί λίγο ο Ρογηροδέσποτας…:-)

    Ο Γνωστικισμός του Ρογήρου προάγει τον αγνωστικισμό!
    -Πότε θα γράψει τη συνέχεια ο Ρογήρος;
    -Δεν ξέρω! Άγνωστο. Κανείς δεν ξέρει… Αγνωστικισμός!

    (και μετά σού λέει ότι αυξάνονται οι αγνωστικιστές 🙂 )

    • rogerios Says:

      Καλέ μου Νεοκίδιε, σοφά πράττεις και προσπαθείς να με ταρακουνήσεις από το λήθαργό μου. Όπως, όμως, κι εσύ γνωρίζεις, είναι απίστευτο το πώς ορισμένες φορές οι υποχρεώσεις της καθημερινότητας υπερβαίνουν τις επιθυμίες και τις δυνατότητές μας. Μπορώ μόνον να υποσχεθώ ανανέωση εντός εβδομάδας… 😉

  22. Axierus Says:

    Ρογηρε,πρίν μερικές μέρες ανακάλυψα αυτην την ιστοσελίδα και τώρα μπορώ να πω οτι την διάβασα όλη.Εξαιρετικη δουλειά,τα θέματα με ενδιαφέρουν παρα πόλυ.Μπράβο.

  23. Axierus Says:

    Ρογήρε οσο σε διάβαζα μου ήρθε μιά ιδέα.Λείπει απο τον χώρο ενα μπλόγκ με θέματα γαλλικής κουλτούρας,πολιτισμού κλπ.Νομίζω οτι θα είχε ενδιαφέρον μεσα σε όλη αυτη την λαιλαπα της »αμερικανιάς» που μας σερβίρουν.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: