Posts Tagged ‘Γκ. Ζούκοφ’

Νεότερα από το Ανατολικό Μέτωπο – μέρος 5: Στο «άντρο του φασιστικού κτήνους» – Συμπεράσματα και επίλογος

Φεβρουαρίου 20, 2016
Ο Κόκκινος Στρατός στο Βερολίνο/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-R77767, Berlin, Rotarmisten Unter den Linden

Ο Κόκκινος Στρατός στο Βερολίνο/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-R77767, Berlin, Rotarmisten Unter den Linden

Γ. ΣΤΟ «ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΤΙΚΟΥ ΚΤΗΝΟΥΣ»

Το 1945 ξεκινούσε με τους χειρότερους οιωνούς για τους Γερμανούς. Οι σύμμαχοι είχαν περάσει τα δυτικά σύνορα του Ράιχ και με τους βομβαρδισμούς τους είχαν μετατρέψει τις γερμανικές πόλεις σε ερείπια. Στην Ανατολή, οι Ρώσοι, έχοντας πάρει τον έλεγχο των Βαλκανίων, είχαν ήδη περικυκλώσει τις γερμανικές δυνάμεις που είχαν οχυρωθεί στη Βουδαπέστη και καταλάμβαναν την ερειπωμένη Βαρσοβία και την Κρακοβία. Όλοι οι σύμμαχοι της ναζιστικής Γερμανίας την είχαν πια εγκαταλείψει. Και την ίδια ώρα, ο Κόκκινος Στρατός ετοιμαζόταν να εισβάλει στα γερμανικά εδάφη.

α.   Ο Κόκκινος Στρατός περνά στη Γερμανία

1945, η σοβιετική προέλαση

1945, η σοβιετική προέλαση

Η συντονισμένη σοβιετική επίθεση ξεκινά στις 12 Ιανουαρίου. Ο Κόνιεφ, επικεφαλής του Α΄ Μετώπου Ουκρανίας κινείται προς τη Σιλεσία. Ο Ζούκοφ με το Α΄ Μέτωπο Λευκορωσίας βαδίζει προς την καρδιά της Γερμανίας μέσω της κεντρικής Πολωνίας. Το Β΄ Μέτωπο Λευκορωσίας του στρατάρχη πλέον Ροκοσσόφσκι στοχεύει στο Ντάντσιχ, ενώ το Γ΄ Μέτωπο Λευκορωσίας υπό τον Τσερνιαχόφσκι διεισδύει στην Αν. Πρωσία. Ο ναζί γκάουλάιτερ Κοχ δεν είχε επιτρέψει εγκαίρως την εκκένωση των απειλούμενων περιοχών από τον άμαχο πληθυσμό. Εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί έπαιρναν τον δρόμο της προσφυγιάς. Μερικοί επέλεξαν να βρουν καταφύγιο στο «απόρθητο» Κένιγκσμπεργκ. Οι περισσότεροι, υπό συνθήκες πολικού ψύχους, πάσχιζαν να διαβούν την παγωμένη λιμνοθάλασσα του Βιστούλα, ελπίζοντας να φτάσουν στο Ντάντσιχ και να καταφύγουν στα δυτικά με πλοία.

Πρόσφυγες στην Ανατολική Πρωσία, Φεβρουάριος 1945/ πηγή: Bundesarchiv Bild 146-1976-072-09

Πρόσφυγες στην Ανατολική Πρωσία, Φεβρουάριος 1945/ πηγή: Bundesarchiv Bild 146-1976-072-09

Στις 20 Ιανουαρίου πέφτει η πρώτη σημαντική πόλη της Αν. Πρωσίας, το Τιλζίτ, την επομένη τον Γκούμπιννεν. Στις 9 Φεβρουαρίου η πρωτεύουσα της ιστορικής αυτής περιοχής, το Κένιγκσμπεργκ αρχίζει να πολιορκείται από τους Ρώσους. Η πολιορκία θα κρατήσει δύο ολόκληρους μήνες. Κατά τη διάρκειά της θα τραυματιστεί θανάσιμα ο στρατηγός Τσερνιαχόφσκι. Τη θέση του θα πάρει ο στρατάρχης Βασιλιέφσκι. Νοτιότερα, ο Κόκκινος Στρατός έφτανε στον Όντερ, καταλάμβανε το Πόζναν και στα τέλη Μαρτίου οι δυνάμεις του Ζούκοφ και του Ροκοσσόφσκι ενώνονταν και κατακτούσαν το Ντάντσιχ. Οι Γερμανοί αντιστέκονταν παντού λυσσαλέα. Αρνούνταν να παραδοθούν στους Ρώσους και τους πολεμούσαν μέχρι την τελευταία σφαίρα. Αλλά η τύχη και οι αριθμοί δεν ήταν εδώ και καιρό με το μέρος τους.

β.   Επίθεση στο Βερολίνο

Στις 16 Απριλίου άρχιζε η τελική σοβιετική επίθεση με στόχο το Βερολίνο, το «άντρο του φασιστικού κτήνους», και τον τερματισμό του πολέμου με την απόλυτη εξόντωση του αντιπάλου.

Το σοβιετικό πυροβολικό βάλλει κατά των γερμανικών θέσεων κατά την έναρξη της επίθεσης προς το Βερολίνο/ πηγή: Bundesarchiv_Bild_183-E0406-0022-012

Το σοβιετικό πυροβολικό βάλλει κατά των γερμανικών θέσεων κατά την έναρξη της επίθεσης προς το Βερολίνο/ πηγή: Bundesarchiv_Bild_183-E0406-0022-012

«Στις τρεις το πρωί, φωτοβολίδες έλαμψαν στον ουρανό της νύχτας, λούζοντας με κόκκινο φως την κεφαλή του προγεφυρώματος του Κύστριν. Ακολούθησε μια στιγμή αγωνιώδους σιωπής κι έπειτα ξέσπασε η καταιγίδα. Η γη έτρεμε σε ολόκληρη την κοιλάδα του Όντερ, μέχρι τη Φρανκφούρτη κι ακόμη πιο μακριά. Σαν να τις ενεργοποίησε κάποιο αόρατο χέρι, οι σειρήνες άρχισαν να ουρλιάζουν, κάποιες στιγμές τις άκουγαν ως και το Βερολίνο, τα τηλέφωνα χτυπούσαν δίχως σταματημό, τα βιβλία έπεφταν από τα ράφια των βιβλιοθηκών… Στις 16 Απριλίου 1945, με είκοσι στρατιές τις οποίες αποτελούσαν δυόμισι εκατομμύρια άνδρες, με πάνω από σαράντα χιλιάδες εκτοξευτές χειροβομβίδων, οβιδοβόλα και κανόνια, και με εκατοντάδες “αρμόνια του Στάλιν” (συνολικά, τριακόσια στοιχεία πυροβολικού ανά χιλιόμετρο), ο Κόκκινος Στρατός εξαπέλυσε τη μεγάλη του επίθεση. Από το Λέτσιν ως το Ζέελο κι από το Φρίντεσντορφ ως το Ντόλγκελιν υψώθηκαν γιγάντιες στήλες φωτιάς και σκόνης, σχηματίζοντας ένα συμπαγές τείχος που το διαπερνούσαν αστραπές. Δάση ολόκληρα παραδίδονταν στις φλόγες. Χρόνια μετά, κάποιοι επιζώντες θα θυμούνταν τους καυτούς ανεμοστρόβιλους που μετέτρεπαν την ύπαιθρο σε εστίες φωτιάς και σε στάχτες.

Έπειτα από μισή ώρα, το πανδαιμόνιο της κόλασης σταμάτησε ξαφνικά. Για μερικά δευτερόλεπτα απλώθηκε μια σιωπή που έκοβε την ανάσα, σιωπή που τη διέκοπτε μονάχα ο ήχος που έκαναν οι φλόγες και το βουητό του ανέμου. Κι ύστερα, πάνω από τις σοβιετικές γραμμές, το φως ενός και μόνο προβολέα έλαμψε στον ουρανό. Μόλις δόθηκε τούτο το σήμα, 143 προβολείς, διατεταγμένοι σε απόσταση διακοσίων μέτρων ο ένας από τον άλλο, άναψαν για να φωτίσουν οριζόντια το πεδίο της μάχης. Αυτοί οι εκτυφλωτικοί διάδρομοι φωτός αποκάλυπταν τώρα ένα τοπίο αγνώριστο, καμένα δέντρα και γη βαθιά οργωμένη από τις οβίδες, για να σβήσουν μερικά χιλιόμετρα πιο μακριά, στα υψώματα του Ζέελο, τα οποία κι αποτελούσαν τον αρχικό επιχειρησιακό στόχο του διοικητή των σοβιετικών δυνάμεων, στρατάρχη Γκιόργκι Ζούκοφ» [Γιόαχιμ ΦΕΣΤ: Der Untergang. Hitler und das Ende des Dritten Reiches, 2002 («Η Πτώση – Ο Χίτλερ και το τέλος του Γ΄ Ράιχ»), κεφ. 1].

Αυτή η εντυπωσιακή εκκίνηση αποδεικνύεται ένα πελώριο φιάσκο. Ο διοικητής των γερμανικών δυνάμεων, στρατηγός Γκότχαρτ Χάινρισι, έχει αποσύρει το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεών του σε αμυντικές θέσεις δυτικότερα. Το σοβιετικό πυροβολικό περισσότερο «καταστρέφει» το έδαφος, καθιστώντας δυσχερή την προέλαση του πεζικού, παρά πλήττει γερμανικές θέσεις. Κι ο Ζούκοφ, πιεσμένος από τον Στάλιν που επιθυμεί μια γρήγορη κατάληψη του Βερολίνου για να προλάβει τους Αμερικανούς, ρίχνει βιαστικά στη μάχη τα τεθωρακισμένα του τα οποία κολλάνε στη λάσπη και στους λάκκους που έχουν ανοίξει οι οβίδες, παρενοχλώντας ακόμη περισσότερο την κίνηση του πεζικού.

Ι. Σ. Κόνιεφ

Ι. Σ. Κόνιεφ

Νοτιότερα, ο στρατάρχης Κόνιεφ τα καταφέρνει πολύ καλύτερα, κερδίζοντας συνεχώς έδαφος. Είναι ο πρώτος που θα πλησιάσει την πρωτεύουσα του Ράιχ. Ο Ζούκοφ, μετά τις αρχικές δυσκολίες, εκμεταλλεύεται τελικά την υπεροπλία του και προχωρά στα δυτικά. Χάρη στις επιτυχίες του στο παρελθόν θα είναι εκείνος στον οποίο ο Στάλιν θα αναθέσει την τιμή να κατακτήσει το Βερολίνο.

Στις 23 Απριλίου οι Σοβιετικοί έφταναν πια στο Βερολίνο. Δυο μέρες αργότερα, οι δυνάμεις του Ζούκοφ και του Κόνιεφ ενώνονταν, περικυκλώνοντας την πρωτεύουσα του Γ΄ Ράιχ. Χωρίς ουσιαστική επαφή με τον εξωτερικό κόσμο, μαζί με τους τελευταίους πιστούς του, ο Χίτλερ έδινε διαταγές σε μονάδες που υπήρχαν μόνο στη φαντασία του. Στις 30, ο Φύρερ αυτοκτονούσε στο καταφύγιο της καγκελαρίας μαζί με τη σύζυγό του πια Εύα Μπράουν. Στις 2 Μαΐου, το Βερολίνο είχε περάσει εξ ολοκλήρου στον σοβιετικό έλεγχο. Την προηγουμένη, η σημαία με το σφυροδρέπανο υψωνόταν στο Ράιχσταγκ.

Η σημαία με το σφυροδρέπανο υψώνεται στο Ράιχσταγκ, 1η Μαΐου 1945

Η σημαία με το σφυροδρέπανο υψώνεται στο Ράιχσταγκ, 1η Μαΐου 1945

Η Γερμανία δεν είχε άλλη επιλογή από την άνευ όρων συνθηκολόγηση. Στις 7 Μαΐου ο στρατηγός Γιοντλ υπέγραφε τη συνθηκολόγηση στη Ρενς, στο στρατηγείο του Άιζενχάουερ, παρουσία εκπροσώπων όλων των συμμάχων. Την επομένη ο στρατάρχης Βίλχελμ Κάιτελ, αρχηγός του γερμανικού γενικού επιτελείου ενόπλων δυνάμεων, υπέγραφε ένα παρόμοιο έγγραφο στο στρατηγείο του Ζούκοφ, στα περίχωρα του Βερολίνου (επρόκειτο για τις εγκαταστάσεις της γερμανικής στρατιωτικής Σχολής Μηχανικού). Στη Μόσχα είχαν περάσει τα μεσάνυχτα και βρισκόμασταν πια στις 9 Μαΐου. Την «Ημέρα της Νίκης στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο».

1945: Γερμανοί πρόσφυγες από τη Σιλεσία κοντά σε κάποιο σιδηροδρομικό σταθμό του Βερολίνου/ φωτογραφία: Fred Ramage/Keystone/Getty Images

1945: Γερμανοί πρόσφυγες από τη Σιλεσία κοντά σε κάποιο σιδηροδρομικό σταθμό του Βερολίνου/ φωτογραφία: Fred Ramage/Keystone/Getty Images

γ.   Σοβιετικά εγκλήματα πολέμου σε γερμανικό έδαφος

Ο βιασμός ίσως κι εκατομμυρίων Γερμανίδων (ο Μπήβορ κάνει λόγο για 2 έως 3 εκατομμύρια, ο, πιο επιφυλακτικός και προσεκτικός ως προς τα στοιχεία, Μπερνάρ θεωρεί τον πραγματικό αριθμό σαφώς μικρότερο [Nicolas BERNARD « La Guerre germano-soviétique », t. 2 « 1943-1945 », Texto, Tallandier, 2013, 2015, σελ. 342 επ.]) και άλλα εγκλήματα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού (φόνοι, βιαιοπραγίες, λεηλασίες, καταστροφές) στη Γερμανία κηλιδώνουν την εικόνα του Κόκκινου Στρατού. Πώς άνθρωποι πιθανότατα άκακοι στην ειρηνική ζωή τους μεταμορφώνονταν σε κτήνη;

Είναι βέβαιο ότι η σοβιετική προπαγάνδα, τα πύρινα κείμενα του Ερενμπούργκ και τα υπόλοιπα άρθρα στον Τύπο, τα ποιήματα του Σίμονοφ, η κατήχηση των κομμισσάριων και των πολιτικών καθοδηγητών είχαν ενσταλάξει στον μέσο στρατιώτη θανάσιμο μίσος για τους Γερμανούς. Αλλά για να είμαστε ειλικρινείς, συχνά η προπαγάνδα δεν ήταν αναγκαία: οι περισσότεροι είχαν δει με τα ίδια τους τα μάτια τα αποτελέσματα της γερμανικής θηριωδίας, τους εκτελεσμένους, τα πυρπολημένα χωριά, τα σημάδια του Ολοκαυτώματος. Αρκετοί είχαν συγγενείς και φίλους ανάμεσα στα θύματα.

une femme a berlin

Ένας άλλος παράγοντας, όσον αφορά τους βιασμούς, ήταν η σεξουαλική στέρηση του Σοβιετικού στρατιώτη. Σε αντίθεση με τον αξιωματικό που πάντα μπορούσε να βρει μια «κινητή σύζυγο εκστρατείας», σύμφωνα με τη στρατιωτική αργκώ, ανάμεσα στις νοσοκόμες και τις διαβιβάστριες, ο απλός στρατιώτης δεν είχε καμιά διέξοδο.

Τέλος, καθοριστική ήταν η ίδια η ψυχολογία του πολέμου: η αίσθηση ότι δεν υπάρχουν κανόνες και περιορισμοί, η οποία σε συνδυασμό με τον διαρκή κίνδυνο του θανάτου επιτρέπει τα πάντα. Και περίπλοκα στοιχεία της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης που οδηγούν κάποιους να πιστεύουν ότι η διάπραξη φριχτών εγκλημάτων δημιουργεί άρρηκτους δεσμούς μεταξύ των συναυτουργών. Υπήρχαν και οι καλοί της ιστορίας, αλλά στο τέλος έχαναν…

Έρικα

Ο Ν. Ν. Νικούλιν το 1942

Ο Ν. Ν. Νικούλιν το 1942

Ο Νικολάι Νικολάγιεβιτς Νικούλιν (1923-2009), ιστορικός της Τέχνης, έφορος στο τμήμα φλαμανδικής και γερμανικής ζωγραφικής του 15ου – 16ου αι. στο Ερμιτάζ, μιλά για τον έρωτά του με την κόρη ενός φαρμακοποιού στο Τσόπποτ, κοντά στο Ντάντσιχ (σημ. Σόποτ, Πολωνία). Ο ήρωας επιστρέφει στην πόλη για να βρει την αγαπημένη του:

«Βλέπω ένα γέρο. Τον αναγνωρίζω. Είναι ένας βετεράνος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου που του έδινα λίγο φαγητό όταν έμενα στο Τσόπποτ. Πηγαίνω κοντά του και αρχίζω τις ερωτήσεις. Δείχνει άθλια δυστροφικός. Ανθρώπους σε τέτοια κατάσταση είχα δει στο Λενινγκράντ, την εποχή της πολιορκίας. Εδώ δεν έχουν ούτε 100 γρ. ψωμί τη μέρα για να φάνε, οι Πολωνοί δεν τους δίνουν τίποτε. Μου απαντά διαρκώς μονάχα “Nein, nein”. Βλέπω ότι είναι φοβισμένος, τα χέρια του τρέμουν, το πρόσωπό του είναι γεμάτο οιδήματα. Στο μεταξύ, ο μοτοσυκλετιστής που με περιμένει για να συνεχίσουμε την πορεία μας με βρίζει διαρκώς και απειλεί ότι θα ξεκινήσει μόνος του. Απελπισμένος, δίνω στον γέρο την τσάντα με τα τρόφιμα και κάνω να φύγω. Και τότε εκείνος με σταματά. Η θέα του φαγητού ξανάφερε τη ζωή μέσα του. Έπειτα μου λέει τα εξής: “Ήταν έξι, δικοί σας, αρματιστές… μετά, το κορίτσι πήδησε απ’ το παράθυρο κι αυτοκτόνησε”.» [Николай Николаевич Никулин «Воспоминания о войне», 1975 – απόσπασμα που παρατίθεται και στους Lopez και Otkhmezuri « Grandeur et misère de l’Armée rouge », σελ. 341-342]

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ι.   ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗΣ

Πώς εξηγείται, όμως, η σαρωτική επικράτηση της ΕΣΣΔ στον μεγαλύτερο πόλεμο της Ιστορίας; Στη Δύση επικρατούσε επί μακρόν η αντίληψη ότι η σοβιετική νίκη οφείλεται στη δύναμη των αριθμών: στο ανεξάντλητο ανθρώπινο δυναμικό, το οποίο ο Στάλιν θυσίαζε χωρίς καμιά φειδώ, και στις τεράστιες πλουτοπαραγωγικές πηγές μιας αχανούς χώρα. Η εξήγηση αυτή συνιστά υπεραπλούστευση. Εύκολα αναγνωρίζει κάποιος τη συνήθη δικαιολογία των Γερμανών στρατιωτικών, οι οποίοι επικαλούνταν μόνο τους αριθμητικούς συσχετισμούς και τα λάθη που διέπραξε η πολιτική ηγεσία τους, επιδεικνύοντας χαρακτηριστική απροθυμία να αποδεχθούν τις όποιες αρετές των αντιπάλων τους. Εξήγηση εύκολη και βολική που βρήκε ευήκοα ώτα σε μέρος της δυτικής ιστοριογραφίας για λόγους που άπτονται περισσότερο της πολιτισμικής συγγένειας και της ψυχροπολεμικής λογικής, παρά της αντικειμενικότητας. Οι λόγοι, όμως, της σοβιετικής επικράτησης είναι πολύ πιο σύνθετοι και αφορούν τόσο γερμανικές αδυναμίες και σφάλματα όσο και, πρωτίστως, ικανότητες της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας της ΕΣΣΔ.

– Αναμφίβολα, μαχητές και άμαχοι στην ΕΣΣΔ διακρίνονται από ένθερμο πατριωτικό φρόνημα. Υπομένουν απίστευτες θυσίες πιστεύοντας σε έναν ανώτερο σκοπό. Όλοι, ακόμη και οι αντίπαλοι της κομμουνιστικής ηγεσίας της ΕΣΣΔ, επισημαίνουν ότι ο «Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος» σφυρηλάτησε μια άρρηκτη συμμαχία ανάμεσα στον δήμιο και τα θύματά του *! Το φρόνημα, όμως, δεν αρκεί. Και οι Γερμανοί στρατιώτες πολέμησαν μέχρι τέλους με αυταπάρνηση, το φρόνημά τους συνέχιζε να είναι υψηλό μέχρι και τις αρχές του 1945, εποχή που η μοίρα της χώρας τους είχε ήδη κριθεί.

– Η ΕΣΣΔ κατόρθωσε να εκμεταλλευθεί με εντυπωσιακό τρόπο τη βιομηχανία της, θέτοντας το 100 % της παραγωγής στην υπηρεσία του πολεμικού σκοπού. Αντιθέτως στη Γερμανία το αντίστοιχο ποσοστό ήταν μικρότερο του 50 % της συνολικής βιομηχανικής παραγωγής, τουλάχιστον μέχρι την τελευταία χρονιά του πολέμου.

Τ-34

Τ-34

– Οι Σοβιετικοί κατορθώνουν από τα τέλη του 1942 να αποκτήσουν σαφή αριθμητική και τεχνολογική υπεροχή σε θέματα εξοπλισμών. Τα όπλα τους είναι σε όλες τις περιπτώσεις ισάξια των γερμανικών, ενώ σε ορισμένες υπερέχουν σημαντικά, όπως π.χ. στον τομέα των τεθωρακισμένων. Το Τ-34 υπήρξε κατά κοινή ομολογία το καλύτερο μεσαίο τεθωρακισμένο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: καλά θωρακισμένο και με φαρδιές ερπύστριες που του παρείχαν δυνατότητες κίνησης σε ανώμαλο, χιονισμένο και λασπωμένο έδαφος. Το βαρύ KV ήταν ουσιαστικά άτρωτο από τα γερμανικά βλήματα.

Πολιτική και στρατιωτική ηγεσία επιδεικνύουν αυξημένο βαθμό προσαρμοστικότητας στα γεγονότα, μαθαίνουν από τα λάθη τους και τα διορθώνουν. Όσο περνά ο καιρός οι σοβιετικοί διοικητές που έχουν αποδείξει την αξία τους απολαύουν όλο και μεγαλύτερης ευχέρειας και δυνατότητας ανάληψης πρωτοβουλιών. Αυτό ήταν κάποτε χαρακτηριστικό της Βέρμαχτ, μόνο που η συσσώρευση αποτυχιών οδηγεί τον Φύρερ σε δογματισμό και εγκλωβισμό στις ιδεοληψίες του. Στο τέλος παρεμβαίνει στη λήψη αποφάσεων ακόμη και σε επίπεδο τάγματος ή λόχου! Άλλωστε, μεταξύ του Χίτλερ και των ανώτατων στρατιωτικών διοικητών του υφίσταται διάσταση απόψεων ως προς τους θεμελιώδεις στόχους: ο δικτάτορας εμμένει στο αρχικό σχέδιο κατάληψης ολόκληρης της ευρωπαϊκής ΕΣΣΔ, ενώ έχει από την πρώτη χρονιά καταστεί σαφές ότι το σχέδιο αυτό είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί, ενώ οι δεύτεροι (και, κυρίως, ο φον Μάνστάιν επιδιώκουν την «ισοπαλία» που θα επιτρέψει τη σύναψη μιας «έντιμης» συνθήκης ειρήνης μεταξύ των δύο εμπολέμων. Ενδεικτικό της ιδεοληψίας του Φύρερ είναι και το εξής στοιχείο: ό,τι απέμεινε από την Ομάδα Στρατιών Βορρά (περίπου 200 χιλιάδες άνδρες, δηλαδή δύναμη διόλου αμελητέα) παραμένει από τα τέλη του 1944 αποκλεισμένο στη χερσόνησο της Κουρλάνδης, στη Λετονία. Παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις της στρατιωτικής ηγεσίας για μεταφορά της δύναμης αυτής στα μέτωπα του Βιστούλα και του Όντερ με σκοπό την υπεράσπιση των εδαφών του Ράιχ, ο Χίτλερ αρνείται πεισματικά διότι, ακόμη και την υστάτη ώρα, πιστεύει ότι η Κουρλάνδη είναι το ιδανικό προγεφύρωμα για να επιχειρηθεί εκ νέου… η κατάκτηση της ΕΣΣΔ!

Μάιος 1945, Ζούκοφ και Ροκοσσόφσκι με τον Μοντγκόμερυ στο Βερολίνο/ πηγή: Library and Archives Canada - Bibliothèque et Archives Canada

Μάιος 1945, Ζούκοφ και Ροκοσσόφσκι με τον Μοντγκόμερυ στο Βερολίνο/ πηγή: Library and Archives Canada – Bibliothèque et Archives Canada

– Η σοβιετική στρατιωτική ηγεσία αποδεικνύεται ικανότατη σε επίπεδο σχεδιασμού και υλοποίησης επιχειρήσεων ευρείας κλίμακας. Πρωτίστως, κυριαρχούν των Γερμανών σε επίπεδο συνολικής στρατηγικής. Οι δεύτεροι αντιλαμβάνονται την πολεμική σύγκρουση ως σειρά μαχών και αναζητούν εκείνη που θα αποδειχθεί καθοριστικής σημασίας. Οι Σοβιετικοί υιοθετούν ολιστική προσέγγιση: ο σύγχρονος πόλεμος καθορίζεται από σύνολο παραγόντων, όπως είναι οι δυνατότητες βιομηχανικής παραγωγής, η στάση και αντοχή του άμαχου πληθυσμού κι όχι μόνο οι στρατιωτικές επιχειρήσεις. «Από το τέλος του 1942… οι Σοβιετικοί, χάρη στην εξαιρετική θεωρητική κατάρτιση και αντίληψή τους, κατανοούν την πραγματική φύση του σύγχρονου πολέμου και, ως εκ τούτου, επικρατούν των Γερμανών τόσο σε επίπεδο αντίληψης όσο και στο πεδίο της μάχης.» [Boris LAURENT « La Guerre Totale à l’Est, 1941-1945 (Nouvelles perspectives sur la guerre germano-soviétique) », Nouveau Monde éditions, Παρίσι, 2014, σελ. 538]

Ό. Φ. Μπεργγόλτς

Ό. Φ. Μπεργγόλτς

[* Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της ποιήτριας Όλγας Φιόντοροβνα Μπεργγόλτς (Ольга Фёдоровна Берггольц, 1910-1975), της φωνής του πολιορκημένου Λενινγκράντ που με τις ραδιοφωνικές εκπομπές έκανε ό,τι μπορούσε για να τονώσει το ηθικό των πεινασμένων, πληγωμένων και βασανισμένων κατοίκων της μαρτυρικής πόλης.
Πέρα από τη σημαντική αξία του λογοτεχνικού έργου της, αυτό που συγκλονίζει στην περίπτωση της Μπεργγόλτς είναι η δύναμη και η γενναιότητα ενάντια σε όλες τις συμφορές που βίωσε. Έχασε δύο συζύγους (ο πρώτος, πατέρας της μεγαλύτερης κόρης της, με τον οποίο είχε ήδη χωρίσει, εκτελέστηκε το 1938 στο πλαίσιο των σταλινικών εκκαθαρίσεων – ο δεύτερος πέθανε, ήδη άρρωστος, τον Νοέμβριο του 1941 όταν ο λιμός της πολιορκημένης πόλης βρισκόταν στο αποκορύφωμά του). Έχασε και τις δυο κόρες της (τη μικρότερη Μάγια το 1934, την Ιρίνα το 1936). Ως «ύποπτη για σχέσεις με τροτσκιστικά στοιχεία» έπεσε στα νύχια του Λαϊκού Επιτροπάτου Εσωτερικών Υποθέσεων στις 13 Δεκεμβρίου 1938, φυλακίστηκε (έως τον Ιούλιο του 1939) και βασανίστηκε. Το τρίτο της παιδί γεννήθηκε νεκρό μέσα στη φυλακή.]

ΙΙ.   ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗΣ

Και τι έγινε μ’ αυτό; Δεν ήταν σύγκρουση μεταξύ δύο ολοκληρωτισμών; Έχει σημασία ποιος κέρδισε, κατά μείζονα λόγο όταν κάποιοι ανακηρύσσουν την ημερομηνία υπογραφής του Συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μόλοτοφ σε ημέρα μνήμης του αγώνα κατά του ολοκληρωτισμού, εξομοιώνοντας απολύτως ναζισμό και κομμουνισμό;

Και όμως! Αντικειμενικά, η σοβιετική επικράτηση έχει τεράστια σημασία επειδή καθόρισε την έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και επιπλέον, επειδή ακόμη και στο «κακό» μπορεί και πρέπει να υπάρχει ιεράρχηση. Ο ναζισμός ήταν μια ιδεολογία μίσους, στηριζόμενη στον ακραίο φυλετισμό: κάποιοι αποκλείονταν απλώς και μόνον επειδή γεννιούνταν με ορισμένη εθνοτική καταγωγή και θρησκεία. Ο κομμουνισμός στηριζόταν σε μια ιδεολογία με ευγενείς αρχές που εφαρμόστηκε με τον χειρότερο δυνατό τρόπο για να καταλήξει σε ένα άγριο, ανελεύθερο, ολοκληρωτικό καθεστώς (είναι, άραγε, τυχαίο, όμως, το γεγονός ότι ο σοβιετικός ολοκληρωτισμός στηρίζεται στη ρωσική παράδοση; Δεν είναι, από άποψη μεθόδων, η άσκηση εξουσίας υπό το κομμουνιστικό καθεστώς συνέχεια της τσαρικής απολυταρχίας; Δεν είναι το Εν Κα Βε Ντε συνεχιστής της Οχράνα;). Το καθεστώς, αυτό, όμως, είχε τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά της απολυταρχίας: ζητούσε «απλώς» την υποταγή του ατόμου, δεν το απέκλειε εξαρχής.

Τόμας Μανν (1937)

Τόμας Μανν (1937)

«Η εξομοίωση, από ηθική άποψη, του ρωσικού κομμουνισμού με τον ναζιστικό φασισμό, με βάση το επιχείρημα ότι αμφότεροι συνιστούν μορφές ολοκληρωτισμού, αποτελεί στην καλύτερη των περιπτώσεων επιφανειακή σκέψη, στη χειρότερη απλώς φασισμό. Εκείνοι που επιμένουν εν προκειμένω στην άποψη περί ισοδυναμίας των δύο αυτών ιδεολογιών μπορεί να εμφανίζονται ως δημοκράτες, στην πραγματικότητα, όμως, και στο βάθος της καρδιάς τους είναι ήδη φασίστες. Βέβαιο είναι ότι δεν θα πολεμήσουν τον φασισμό παρά μόνο για τα προσχήματα και με τρόπο εντελώς ανειλικρινή. Όλο το μίσος τους θα το φυλάξουν για τον κομμουνισμό.» [Τόμας ΜΑΝΝ, εκπομπή του BBC προς τους Γερμανούς ακροατές (Deutsche Hörer!). Κείμενο που γράφηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ ΠΠ και διαβάστηκε από τον συγγραφέα σε ραδιοφωνική εκπομπή στις 24.10.1942.]

Βεβαίως, κάποιοι θα αντιτείνουν ότι ο ισχυρισμός του Τόμας Μανν θα πρέπει να ερμηνευθεί σε συνάρτηση με το ιδιαίτερο πλαίσιο της εποχής. Για εκείνους πρόκειται απλώς για προπαγάνδα με στόχο να πείσει ότι οι Σοβιετικοί είναι αξιόπιστοι σύμμαχοι στον αγώνα κατά του ναζισμού.

Κυρίως, όμως, κάποιοι θα προβάλουν το «λογιστικής» φύσης επιχείρημα, όπως ακριβώς ο Στεφάν Κουρτουά στη «Μαύρη Βίβλο του Κομμουνισμού». Για τον Γάλλο ιστορικό, ο κομμουνισμός είχε «100 εκατομμύρια θύματα», ενώ ο ναζισμός «μόνον» «25, περίπου, εκατομμύρια». Η κόκκινη ιδεολογία δολοφονούσε διαρκώς, ενώ ο ναζισμός μόνον με τον πόλεμο και δη την εισβολή στην ΕΣΣΔ. Το στοιχείο αυτό «θα έπρεπε τουλάχιστον να παρακινήσει σε μια συγκριτική εξέταση της ομοιότητας μεταξύ του καθεστώτος που θεωρήθηκε από το 1945 το πλέον εγκληματικό του αιώνα και του κομμουνιστικού συστήματος…» [Stéphane COURTOIS « Les crimes du communisme » σε « Le livre noir du communisme », Éditions Robert Laffont, Παρίσι, 1997, σελ. 24-25]. Με άλλα λόγια, η εξομοίωση είναι ένα ελάχιστο ζητούμενο, το πραγματικό δεν είναι άλλο από την παραδοχή ότι ο κομμουνισμός υπήρξε μεγαλύτερο δεινό απ’ ό,τι ο ναζισμός!

Ας αφήσουμε κατά μέρος τον έλεγχο της ακρίβειας των προβαλλόμενων αριθμών (μολονότι στη μια περίπτωση αθροίζονται στοιχεία, όχι κατ’ ανάγκην εξακριβωμένα, που αφορούν το σύνολο των κομμουνιστικών καθεστώτων ανά τον κόσμο, ενώ στη δεύτερη παρατίθεται αριθμός μικρότερος κι από τον συνολικό αριθμό θυμάτων στην ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια του πολέμου). Το επιχείρημα του Κουρτουά το αντικρούει ο Νικολά Μπερνάρ, συγγραφέας που μόνο για συμπάθεια προς τον κομμουνισμό δεν μπορεί να κατηγορηθεί, πλην όμως δεν επιτρέπει σε ιδεολογικές παρωπίδες να εμποδίσουν την αντικειμενική θεώρηση των ιστορικών δεδομένων:

«Ας αναπτύξουμε, επομένως, περαιτέρω τον συλλογισμό, μεριμνώντας ώστε να μη λησμονήσουμε ένα θεμελιώδες δεδομένο: εάν ο ναζισμός δεν σκότωσε όσο και το σύνολο των κομμουνιστικών καθεστώτων, τούτο συνέβη ακριβώς επειδή έχασε τον πόλεμο. Το να γράφει κάποιος ότι ο ναζιστικό τρόμος, ο οποίος υφίσταται πολύ πριν το 1941, έλαβε τέτοιες διαστάσεις κατά τον πόλεμο δεν έχει αξία παρά μόνον εφόσον υπομνησθεί ότι ο πόλεμος αυτός είχε προγραμματιστεί από τον Χίτλερ από μακρόν… Η γερμανική βαρβαρότητα στην Ανατολή εντάσσεται σε αυτήν την προμελετημένη επιχείρηση κατάκτησης και γενικευμένης σφαγής.

Στην επιχείρηση αυτή προσετίθετο ένα σχέδιο το οποίο, ως εκ της ακραίας φύσεώς του, απουσίαζε από τη σταλινική κτηνωδία, δηλαδή η εξολόθρευση των Εβραίων, που ήταν συνυφασμένη με το ιμπεριαλιστικό πρόγραμμα του Αυστριακού τυράννου. Εάν υποτεθεί ότι το Γ΄ Ράιχ επικρατούσε της Σοβιετικής Ένωσης το 1941, τότε οι Εβραίοι της Ευρώπης και των εδαφών της Ανατολής, εκτοπισμένοι, στειρωμένοι, μαζικά δολοφονημένοι, απλούστατα δεν θα επιβίωναν ως λαός… Δεκάδες εκατομμύρια Σοβιετικοί πολίτες θα πέθαιναν επίσης από λιμό κατά τα πρώτα έτη της κατοχής. Οι επιζώντες θα υποβιβάζονταν σε κατάσταση σκλάβων ή ζώων…

Με δυο λόγια, ολόκληροι λαοί θα εξολοθρεύονταν, θα αποδεκατίζονταν, θα υποδουλώνονταν. Κι αν πρέπει να συνεχίσουμε τη συγκριτική εξέταση, διαπιστώνεται ότι η βαναυσότητα της κατοχής των χωρών της Ανατολής από την ΕΣΣΔ από το 1945 έως το 1989… δεν θα μπορούσε να ξεπεράσει σε φρίκη τη μοίρα που τους επεφύλασσε η ναζιστική Γερμανία: εξαφάνιση του πολωνικού και του τσεχικού κράτους, εξολόθρευση η στείρωση του πληθυσμού που δεν επιδεχόταν εκγερμανισμό, εκτόπιση προς την Ανατολή όσων απέμεναν…

Η ναζιστική φρίκη στην Ανατολή έρχεται σε δραματική αντίθεση με τη συμπεριφορά της ΕΣΣΔ προς τον εισβολέα. Μολονότι το Κρεμλίνο επεδίωκε την κατάλυση του ναζιστικού καθεστώτος, δεν επρόκειτο σε καμία περίπτωση για προσπάθεια εξολόθρευσης του λαού του εχθρού, ούτε καν για υποδούλωσή του…

Αντιμέτωποι με τη ναζιστική εισβολή, οι Σοβιετικοί δεν είχαν άλλη επιλογή από το να επιβιώσουν νικώντας ή να πεθάνουν ηττημένοι. Η Γερμανία, μολονότι ερειπώθηκε, υπέστη καταστροφές και χωρίστηκε στα δύο, ουδέποτε υποχρεώθηκε να αντιμετωπίσει ένα τόσο τρομακτικό δίλημμα…» [N. BERNARD op. cit., σελ. 453-457].

Ο Κούρτσιο Μαλαπάρτε στο Κάπρι

Ο Κούρτσιο Μαλαπάρτε στο Κάπρι

«- Ελπίζω να μην ήλθατε να μου μιλήσετε για τον πόλεμο, μου είπε.
– Δεν θα σας μιλήσω για τον πόλεμο, του απάντησα.
– Ευχαριστώ, είπε ο Μούντε. Έπειτα, ξαφνικά, με ρώτησε αν είναι αλήθεια πως οι Γερμανοί ήταν τόσο τρομερά βάναυσοι.
– Η βαναυσότητά τους οφείλεται στον φόβο, απάντησα. Είναι άρρωστοι από φόβο. Είναι ένας λαός άρρωστος, ένας Krankenvolk.
– Ναι, ένας Krankenvolk, είπε ο Μούντε χτυπώντας τα πλακάκια στο πάτωμα με την άκρη του μπαστουνιού του. Κι έπειτα από μακρά σιωπή, με ρώτησε αν είναι αλήθεια ότι οι Γερμανοί ήταν τόσο διψασμένοι για αίμα και καταστροφή.
– Φοβούνται, απάντησα. Φοβούνται τους πάντες και τα πάντα. Σκοτώνουν και καταστρέφουν από φόβο. Κι όχι επειδή φοβούνται τον θάνατο. Κανένας Γερμανός, άντρας ή γυναίκα, γέρος ή παιδί, δεν φοβάται τον θάνατο. Ούτε φοβούνται να υποφέρουν. Κατά κάποιο τρόπο, θα μπορούσε να πει κανείς ότι αγαπούν τον πόνο. Φοβούνται, όμως, οτιδήποτε ζει, οτιδήποτε ζει πέρα από αυτούς – και φοβούνται οτιδήποτε είναι διαφορετικό από αυτούς. Η ασθένεια από την οποία υποφέρουν είναι μυστηριώδης. Φοβούνται πρωτίστως τις αδύναμες υπάρξεις, τους άμαχους, τους άρρωστους, τις γυναίκες, τα παιδιά. Φοβούνται τους γέρους. Ο φόβος τους πάντα μου προκαλούσε βαθύ οίκτο. Αν η Ευρώπη ένιωθε οίκτο για αυτούς, ίσως τότε οι Γερμανοί να γιατρεύονταν από τη φοβερή ασθένειά τους.
– Είναι, λοιπόν, άγριοι; Είναι, επομένως, αλήθεια ότι σφάζουν κόσμο δίχως κανένα οίκτο; με διέκοψε ο Άξελ Μούντε χτυπώντας ανυπόμονα τα πλακάκια με το μπαστούνι του.
– Ναι, είναι αλήθεια, απάντησα, σκοτώνουν άοπλους, κρεμάνε τους Εβραίους από τα δέντρα στις πλατείες των χωριών, τους καίνε ζωντανούς μέσα στα σπίτια τους σαν τα ποντίκια, τουφεκίζουν τους αγρότες και τους εργάτες στις αυλές των κολχόζ και των εργοστασίων. Τους έχω δει να γελούν, να τρώνε, να κοιμούνται στη σκιά των πτωμάτων που κρέμονταν από τα κλαδιά των δέντρων.
– Είναι ένας Krankenvolk, είπε ο Μούντε βγάζοντας τα μαύρα γυαλιά του για να σκουπίσει προσεχτικά τους φακούς τους με το μαντήλι του. Είχε κλείσει τα βλέφαρά του. Δεν μπορούσα να δω τα μάτια του. Ύστερα με ρώτησε αν ήταν αλήθεια πως οι Γερμανοί σκοτώνουν τα πουλιά.
– Όχι, δεν είναι αλήθεια, απάντησα, δεν έχουν χρόνο να ασχοληθούν με τα πουλιά. Ίσα που τους φτάνει ο χρόνος να ασχοληθούν με τους ανθρώπους. Σφάζουν τους Εβραίους, τους εργάτες, τους αγρότες, πυρπολούν τις πόλεις και τα χωριά με πρωτόγονο μένος, μα δεν σκοτώνουν τα πουλιά. Αχ! Πόσο όμορφα πουλιά υπάρχουν στη Ρωσία. Ίσως πιο όμορφα κι από αυτά στο Κάπρι,
– Πιο όμορφα από αυτά στο Κάπρι; ρώτησε ο Μούντε με ύφος ενοχλημένο.
– Πιο όμορφα, πιο ευτυχισμένα, απάντησα.»
[Κούρτσιο Μαλαπάρτε «Καπούτ», 1943 (Πρώτο Μέρος «Τα Άλογα», κεφάλαιο Ι «Από τη Μεριά του Γκερμάντ», σελ. 24-26 της γαλλικής έκδοσης)]

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Antony BEEVORStalingrad”, Viking, Λονδίνο, 1998/ επανέκδοση: Penguin Books, Λονδίνο, 2011 (1999).
Antony BEEVORBerlin – The Downfall 1945”, Viking, Λονδίνο, 2002/ επανέκδοση: Penguin Books, Λονδίνο, 2007 (2003).
Nicolas BERNARD « La Guerre germano-soviétique », Tallandier, Παρίσι, 2013/ t. I « 1941-1943 », t. II « 1943-1945 », Texto, Tallandier, Παρίσι, 2015.
Joachim FEST « Der Untergang – Hitler und das Ende des Dritten Reiches », Alexander Fest Verlag, Βερολίνο, 2002/ γαλλική έκδοση: « Les derniers jours de Hitler », Perrin, Παρίσι, 2002.                                                                                                 – Orlando FIGESThe Whisperers: Private Life in Stalin’s Russia”, Allen Lane, Λονδίνο 2007/ επανέκδοση: Penguin Books, Λονδίνο, 2007.
David GLANTZ και Jonathan HOUSEWhen Titans Clashed: How the Red Army stopped Hitler”, University of Kansas Press, Lawrence, 1995.
Vassili GROSSMANA Writer at War”, Harvill Press, Λονδίνο, 2005/ γαλλική έκδοση: « Carnets de Guerre – De Moscou à Berlin 1941-1945 » (κείμενα επιλεγμένα και παρουσιασμένα από τον Antony BEEVOR και τη Luba VINOGRADOVA), Calman-Lévy, Παρίσι, 2007/ επανέκδοση: Le Livre de Poche, Παρίσι, 2013 (2008).
Ανώνυμης (= Marta HILLERS) «Eine Frau in Berlin» Eichborn, Φρανκφούρτη, 2003 (πρώτη έκδοση: 1959)/ γαλλική έκδοση: « Une femme à Berlin. Journal, 20 avril-22 juin 1945 », Gallimard, Παρίσι, 2006 – έκδοση τσέπης: Folio, Παρίσι, 2008.
François KERSAUDY « Stalingrad – Le tournant de la Guerre », Un monde en guerre, Perrin, Παρίσι, 2013.
Ian KERSHAWThe End – Hitler’s Germany, 1944-45”, Allen Lane, Λονδίνο, 2011/ γαλλική έκδοση: « La Fin – Allemagne 1944-1945 », L’Univers historique, Seuil, Παρίσι, 2012.
Леонид Исаакович КОТЛЯР «Воспоминания Еврея-красноармейца», Военные тайны ХХ века, Вече, Μόσχα, 2011 [Λεονίντ Ισαάκοβιτς ΚΟΤΛΙΑΡ «Απομνημονεύματα ενός Εβραίου του Κόκκινου Στρατού»].
Boris LAURENT « La Guerre Totale à l’Est, 1941-1945 (Nouvelles perspectives sur la guerre germano-soviétique) », Nouveau Monde éditions, Παρίσι, 2014.
Jean LOPEZ « Stalingrad. La bataille au bord du gouffre », Economica, Παρίσι, 2008.
Jean LOPEZ « Koursk. Les quarante jours qui ont ruiné la Wehrmacht (5 juillet-20 août 1943) », Economica, Παρίσι, 2008.
Jean LOPEZ « Le chaudron de Tcherkassy-Korsun et la bataille pour le Dniepr (septembre 1943-février 1944) », Economica, Παρίσι, 2011.
Jean LOPEZ « Opération Bagration, la revanche de Staline (été 1944) », Economica, Παρίσι, 2014.
Jean LOPEZ « Les cents derniers jours d’Hitler – Chronique de l’apocalypse », Perrin, Παρίσι, 2015.
Jean LOPEZ και Lasha OTKHMEZURI « Grandeur et misère de l’Armée rouge », Seuil, Παρίσι, 2011/ επανέκδοση: Tempus, Perrin, Παρίσι, 2015.
Jean LOPEZ και Lasha OTKHMEZURI « Joukov, l’homme qui a vaincu Hitler », Perrin, Παρίσι, 2013.
Jean LOPEZ και Lasha OTKHMEZURI « Hitler a devancé un attaque de Staline » σε Jean LOPEZ και Olivier WIEVIORKA « Les Mythes de la Seconde Guerre Mondiale », Perrin, Παρίσι, 2015, σελ. 63-91.
Curzio MALAPARTE « Il Volga nasce in Europa » [«Ο Βόλγας πηγάζει από την Ευρώπη»], Bompiani, Μιλάνο, 1943, και πλήρης έκδοση Vallecchi, Φλωρεντία, 1965/ ελληνική έκδοση: «Οι Πηγές του Βόλγα (Γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση – Πολιορκία του Λένινγκραντ, 1941-1942)», σειρά Πόλεμος & Στρατηγική, αριθ. 18, Ιωλκός, Αθήνα, 2007.
Erich von MANSTEIN « Verlorene Siege », Bernard & Graefe Verlag, Κόμπλεντς-Βόννη, 2011 (πρώτη έκδοση: 1955)/ γαλλική έκδοση: « Mémoires » (επιμέλεια: Pierre SERVANT), Perrin, Παρίσι, 2015 (πρώτη γαλλική έκδοση: « Victoires perdues », Plon, Παρίσι, 1958).
Mark MAZOWERHitler’s Empire. Nazi Rule in Occupied Europe”, Allen Lane, Λονδίνο, 2008/ επανέκδοση Penguin Books, Λονδίνο, 2009.
Catherine MERRIDALEIvan’s War: Life and Death in the Red Army, 1939-1945”, Metropolitan Books, Νέα Υόρκη, 2006 / ελληνική έκδοση: «Ο πόλεμος του Ιβάν (Η πορεία του Κόκκινου Στρατού 1939-1945)» σειρά Πόλεμος & Στρατηγική, αριθ. 9, Ιωλκός, Αθήνα, 2007.
Marie MOUTIER « Lettres de la Wehrmacht » (πρόλογος: Timothy SNYDER), Perrin, Παρίσι, 2014.
Николай Николаевич НИКУЛИН «Воспоминания о войне», Издательство Гос. Эрмитажа, Λενινγκράντ/ Πετρούπολη 1975 (δεύτερη έκδοση: 2008).
Friedrich PAULUS « La bataille de Stalingrad » (παρουσίαση, σημειώσεις και επιμέλεια έκδοσης: Boris LAURENT), Nouveau Monde éditions, Παρίσι, 2014.
Pierre SERVANT « Von Manstein – Le stratège du IIIe Reich », Maîtres de Guerre, Perrin, Παρίσι, 2015.
Timothy SNYDERBloodlands: Europe between Hitler and Stalin”, Basic Civitas Books, Νέα Υόρκη, 2012/ γαλλική έκδοση: « Terres de Sang – L’Europe entre Hitler et Staline », Gallimard, Παρίσι, 2012.
Alexander WERTHRussia at War, 1941-1945”, Barrie & Rockliff, Λονδίνο, 1964/ γαλλική έκδοση: « La Russie en guerre », t. 1 « La patrie en danger, 1941-1942», t. 2 « De Stalingrad à Berlin, 1943-1945 », Texto, Tallandier, 2012.
Nicolas WERTH « Histoire de l’Union Soviétique – de l’Empire russe à la Communauté des États indépendants (1900-1991) », PUF, Παρίσι, 2012 (πρώτη έκδοση: 1990).
Olivier WIEVIORKA « L’économie soviétique ne pouvait rivaliser avec le potentiel industriel du Reich » σε Jean LOPEZ και Olivier WIEVIORKA « Les Mythes de la Seconde Guerre Mondiale », Perrin, Παρίσι, 2015, σελ. 129-145.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΕΚΛΑΪΚΕΥΜΕΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Le Figaro Histoire, n° 19, avril-mai 2015, 40-103 « Hitler – Les derniers jours » (κείμενα των: Jean-Louis THIÉRIOT, Jean-Paul BLED, Jean-Paul COINTET, Henri-Christian GIRAUD, Stéphane COURTOIS, Keith LOWE, Geoffroy CAILLET, Albane PIOT).
Ligne de Front (Histoire des Conflits du XXe siècle), n° 57, septembre-octobre 2015, David FRANÇOIS « La Bataille pour le Dniepr – Le choc des titans », σελ. 50-63.
Ligne de Front (Histoire des Conflits du XXe siècle), Hors-série n° 25, août-septembre 2015, « Le Guide de l’Armée Rouge ».
Paris Match & L’Histoire « 1945 – La Chute du Reich : le film des derniers mois » (κείμενα και συνεντεύξεις των: Olivier WIEVIORKA, Antony BEEVOR, Bruno CABANES, Édouard HUSSON, Régis Le SOMMIER, Anja KLABUNDE, Pierre MILZA, Annette WIEVIORKA, Frédérique NEAU-DUFFOUR, Timothy SNYDER, Philippe BURRIN, Anne APPLEBAUM, Fabien THÉOFILAKIS, Guillaume MOURALIS, Jean-Pierre AZÉMA), mars-avril 2015.
Paris Match, Hors-série, « Staline – Terreur, Guerre et Propagande » (κείμενα των: Alain FREREJEAN, Gérard CHAUVY, Sabine DULLIN, Alain BLUM, Nicolas WERTH, Alexandre SUMPH, François KERSAUDY, Philippe RICHARDOT, Simon VEILLE, Jean-Christophe BRISARD, Valérie DELMAS, Clémentine V. BARON, Paul FUKS, Régis Le SOMMIER), octobre 2015.

"Ζωή και Πεπρωμένο"

«Ζωή και Πεπρωμένο»

"Οι Ζωντανοί και οι Νεκροί"

«Οι Ζωντανοί και οι Νεκροί»

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Леонид Наумович ВОЛЫНСКИЙ «Сквозь Ночь», 1963, επανέκδοση: Терра, Μόσχα, 2005 [Λεονίντ ΒΟΛΙΝΣΚΙ (ψευδώνυμο του Λεονίντ Ναούμοβιτς ΡΑΜΠΙΝΟΒΙΤΣ) «Μέσα από τη Νύχτα»].
Василий Семёнович ГРОССМАН «Жизнь и судьба» (συγγραφή: 1950-1962), Терра – Книжный клуб, Μόσχα, 2005/ γαλλόφωνη έκδοση: Vassili GROSSMAN «Vie et destin», L’Age d’Homme, Λωζάννη, 1980 (μετάφραση: Alexis Berelowitch και Anne Coldefy-Faucard), επανέκδοση: Le livre de poche, 2005/ ελληνική έκδοση: «Ζωή και Πεπρωμένο», εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα, 2013.
Curzio MALAPARTE « Kaputt » Casella, Νάπολι, 1944/ τελική έκδοση: Guarnati, Μιλάνο, 1948/ γαλλική έκδοση: Éditions Denoël, Παρίσι, 1946 – έκδοση τσέπης: Folio 2014 (1972).
Erich Maria REMARQUE «Zeit zu leben und Zeit zu sterben», Kiepenheuer & Witsch, Κολωνία 1954/ γαλλικές εκδόσεις υπό τους τίτλους « Un temps pour vivre, un temps pour mourir » « L’Île d’espérance » Plon, Παρίσι, 1958/ ελληνική έκδοση υπό τον τίτλο « Ώρες αγάπης, ώρες πολέμου», Δωρικός, Αθήνα, 1975.
Константин Михайлович СИМОНОВ «Живые и мёртвые», 1959, επανέκδοση: Художественная литература, Μόσχα, 1989 [Κονσταντίν Μιχάιλοβιτς ΣΙΜΟΝΟΦ «Οι Ζωντανοί και οι Νεκροί»].

Καπούτ

Καπούτ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΑΙΝΙΩΝ

"Τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν" (η σκηνή του φιλιού)

«Τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν» (η σκηνή του φιλιού)

– Михаил Константинович Калатозов «Летят журавли», 1957/ Μιχαήλ Κονσταντίνοβιτς Καλατόζοφ «Όταν Πετούν οι Γερανοί».
– Андрей Арсеньевич Тарковский «Иваново детство», 1962/ Αντρέι Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι «Τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν».
– Сергей Фёдорович Бондарчук «Они сражались за Родину», 1975/ Σεργκέι Φιόντοροβιτς Μπονταρτσούκ «Πολέμησαν για την Πατρίδα».
– Элем Германович Климов «Иди и смотри», 1985/ Ελέμ Γκέρμανοβιτς Κλίμοφ «Έλα να δεις».
– Joseph Vilsmaier «Stalingrad», 1993.
– Oliver Hirschbiegel «Der Untergang» [«Η Πτώση»], 2004.

"Έλα να δεις"

«Έλα να δεις»

Advertisements

Νεότερα από το Ανατολικό Μέτωπο – μέρος 3 (1942: Η Χρονιά της Κρίσης – Η Χρονιά του Σταλινγκράντ)

Ιουλίου 24, 2015
Γερμανοί εφορμούν μέσα στα ερείπια του Σταλινγκράντ

Γερμανοί εφορμούν μέσα στα ερείπια του Σταλινγκράντ

ΜΕΡΟΣ ΙΙ

1942: Η ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ – Η ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝΓΚΡΑΝΤ

Α.   ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΗ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ ΣΤΗ FALL BLAU

α.   Τα σχέδια της Στάφκα αποτυγχάνουν

Ο Στάλιν είχε φιλόδοξα σχέδια για την εαρινή σοβιετική αντεπίθεση. Όλα κατέληξαν σε παταγώδη αποτυχία.

Με ορμητήριο το προγεφύρωμα του Κερτς, ο Κόκκινος Στρατός επιχείρησε να ανακαταλάβει την Κριμαία τον Μάιο του 1942. Πλημμελώς σχεδιασμένη, με σοβαρές ελλείψεις σε εμπειροπόλεμους άνδρες κι οπλισμό, η επιχείρηση κατέληξε σχετικά γρήγορα σε συντριβή των Σοβιετικών. Ο φον Μάνστάιν τους πέταξε κυριολεκτικά στη θάλασσα.

Η αποτυχία αυτή καταδίκαζε ουσιαστικά και την πολιορκούμενη από τον Οκτώβριο Σεβαστούπολη. Aπό τις 2 Ιουνίου η γερμανική αεροπορία άρχισε να βομβαρδίζει μαζικά το μεγάλο λιμάνι της Κριμαίας. Οι πολιορκητές είχαν φέρει κι ένα γιγάντιο κανόνι πολιορκίας στο οποίο είχαν δώσει το προσωνύμιο «Ντόρα», το μεγαλύτερο της πολεμικής Ιστορίας, για να πλήξουν τις οχυρώσεις της Σεβαστούπολης. Στις 7 Ιουνίου, οι δυνάμεις του φον Μάνστάιν και οι Ρουμάνοι σύμμαχοί τους ξεκινούσαν την τελική επίθεσή τους. Ακολούθησαν τρεις εβδομάδες σκληρών μαχών, στο τέλος μέσα στους δρόμους της πόλης. Στις 3 Ιουλίου οι Γερμανοί καταλάμβαναν μια Σεβαστούπολη στην οποία δεν υπήρχαν παρά μόνον ερείπια και πτώματα των υπερασπιστών της.

Αλικσάντρ Ντεϊνέκα «Η Άμυνα της Σεβαστούπολής», 1942

Αλικσάντρ Ντεϊνέκα «Η Άμυνα της Σεβαστούπολής», 1942

Τον Μάιο, επίσης, ξεκινούσε μια τεράστια επίθεση με στόχο την ανάκτηση του Χαρκόβου υπό τον στρατάρχη Τιμοσένκο, με ορμητήριο τον, σχετικά μικρό σε έκταση, θύλακο του Μπαρβένκοβο (που κάποιοι ονόμαζαν και θύλακο του Ιζιούμ). Οι Σοβιετικοί δεν μπορούσαν ίσως να το γνωρίζουν, αλλά οι Γερμανοί ήταν πανέτοιμοι μια και ετοίμαζαν για το καλοκαίρι μαζική επίθεση που αφορούσε και τον συγκεκριμένο τομέα. Όταν αυτό έγινε φανερό, οι πιο φρόνιμοι συμβούλεψαν την υποχώρηση, αλλά ο Στάλιν ήταν ανένδοτος. Το αποτέλεσμα ήταν οι σοβιετικές δυνάμεις να περικυκλωθούν και να αιχμαλωτιστούν τρεις ολόκληρες στρατιές.

Σοβιετικοί αιχμάλωτοι μετά την αποτυχημένη προσπάθεια ανάκτησης του Χαρκόβου.

Σοβιετικοί αιχμάλωτοι μετά την αποτυχημένη προσπάθεια ανάκτησης του Χαρκόβου.

β.   Fall Blau

Στις 19 Ιουνίου 1942 ένα γερμανικό αναγνωριστικό αεροσκάφος καταρρίπτεται ενώ πετά πάνω από τις σοβιετικές γραμμές. Επιβάτης του είναι ο ταγματάρχης Ράιχελ, επιτελάρχης της 23ης Μεραρχίας Τεθωρακισμένων. Οι Σοβιετικοί βρίσκουν πάνω του χάρτες και σημειώσεις όπου, κατά παράβαση όλων των διαταγών περί άκρας μυστικότητας, σκιαγραφούνται τα βασικά σημεία του σχεδίου της μεγάλης γερμανικής επίθεσης με στόχο το νότο. Τα έγγραφα μεταφράζονται και διαβιβάζονται άμεσα στη Στάφκα. Ο Στάλιν, όμως, αρνείται αυτό το θείο δώρο. Είναι πεπεισμένος ότι η κύρια γερμανική επίθεση θα στοχεύει στη Μόσχα. Τα έγγραφα πρέπει να είναι απλώς προσπάθεια των Γερμανών να παραπλανήσουν τους αντιπάλους τους, Κι άλλωστε, μέσα στους στόχους αναφέρεται και το Βορονέζ. Το Βορονέζ έχει στρατηγική σημασία για την κατάληψη της Μόσχας!

Με την υπ’ αριθ. 41 οδηγία του, ο Χίτλερ καθόριζε τους κύριους στόχους της θερινής εκστρατείας του 1942: το βάρος της προσπάθειας θα έπεφτε στο νότιο μέτωπο. Τα στρατεύματα θα προέλαυναν προς τον Ντον με στόχο να περικυκλώσουν τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό σοβιετικών δυνάμεων και εν συνεχεία θα κινούνταν αφενός μεν προς τον Βόλγα, αφετέρου δε προς τον Καύκασο και τις πετρελαιοπηγές του Μαϊκόπ, του Γκρόζνι και του Μπακού, πραγματική εμμονή του Φύρερ.

Fall Blau 1942/ πηγή: Wikipedia, χρήστης Gdr.

Fall Blau 1942/ πηγή: Wikipedia, χρήστης Gdr.

Η επιχείρηση «Γαλάζιο» ξεκίνησε τον Ιούλιο. Εξαιρουμένου του βόρειου τομέα της επίθεσης, όπου οι Γερμανοί σκόνταψαν στο Βορονέζ (η καθυστέρηση ως προς την κατάληψη της πόλης στοίχισε στον στρατάρχη φον Μποκ την αρχηγία της Ομάδας Στρατιών Νότου), σε όλα τα άλα σημεία η Βέρμαχτ προχωρούσε ακάθεκτη. Στις 19 Ιουλίου έπαιρνε το Βοροσίλοφγκραντ/ Λουχάνσκ στα σύνορα Ουκρανίας-Ρωσίας και στις 28 ανακαταλάμβανε το Ροστόφ αιφνιδιάζοντας τους Σοβιετικούς, μια και οι Γερμανοί επιτέθηκαν στην πόλη από τα βορειοανατολικά! Η απώλεια του Ροστόφ ήταν πραγματικό σοκ για τους Ρώσους. Οι Γερμανοί βάδιζαν ανενόχλητοι προς το Κουμπάν, τον Καύκασο και τον Βόλγα. Οι σοβιετικές δυνάμεις υποχωρούσαν παντού. Το μόνο αισιόδοξο στοιχείο για τη Στάφκα ήταν ότι τουλάχιστον οι δυνάμεις της απέφευγαν τις γερμανικές προσπάθειες περικύκλωσης και δεν αιχμαλωτίζονταν, όπως την πρώτη χρονιά του πολέμου.

Ιούνιος 1942, o Χίτλερ στην Πολτάβα, στρατηγείο της Ομάδας Στρατιών Νότου με τους φον Μποκ και Πάουλους/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-B24543.

Ιούνιος 1942, o Χίτλερ στην Πολτάβα, στρατηγείο της Ομάδας Στρατιών Νότου με τους φον Μποκ και Πάουλους/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-B24543.

γ.   Η σοβιετική αντίδραση: αναδιοργάνωση του στρατεύματος και εκστρατείες προπαγάνδας

1.   Ούτε βήμα πίσω! Χρειαζόταν, όμως, μια αντίδραση. Κι αυτή δεν άργησε να έρθει. Το στράτευμα έπρεπε να αναδιοργανωθεί με βάση τη σιδηρά πειθαρχία. Στις 28 Ιουλίου, ο Στάλιν υπογράφει την υπ’ αριθ. 227 διαταγή, γνωστότερη με το όνομα «Ούτε βήμα πίσω! (Ни шагу назад!)». Υποχώρηση χωρίς διαταγή ανωτέρου επισύρει στρατοδικείο με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας. Συγκροτούνται ειδικές ομάδες (заградотряд, заградительный отряд) που παρατάσσονται πίσω από την πρώτη γραμμή προκειμένου να μην επιτρέπουν σε κανένα να υποχωρεί. Δημιουργούνται ειδικά πειθαρχικά τάγματα (штрафбат, штрафной батальон), στα οποία μετατάσσονται όσοι κρίθηκαν ένοχοι δειλίας: σε αυτά ανατίθενται αποστολές αυτοκτονίας, έτσι ώστε τα μέλη να εξιλεωθούν για τις αμαρτίες τους προσφέροντας το αίμα τους! Οι άνδρες των ειδικών μονάδων του Εν Κα Βε Ντε οφείλουν να εντείνουν τις προσπάθειές τους για τη διερεύνηση «ασυνήθιστων περιστατικών» (αυτοτραυματισμών/ λιποταξιών/ συνεργασίας με τον εχθρό).

Ούτε βήμα πίσω!

Ούτε βήμα πίσω!

2.   Μια νέα ιδεολογική και επικοινωνιακή διαχείριση: Παράλληλα αρχίζει να προβάλλεται ως πρότυπο αυτό του επαγγελματία αξιωματικού που είναι εξοικειωμένος με τις σύγχρονες τεχνικές πολέμου κι αποδεικνύει τις ικανότητές του στο πεδίο της μάχης. Ο καιρός του βετεράνου της Επανάστασης και του Εμφυλίου Πολέμου ή του πιστού στο Κόμμα, έχει πια περάσει. Δημιουργούνται τάγματα των οποίων τα παράσημα απονέμονταν στους αξιωματικούς. Όλως τυχαίως φέρουν τα ονόματα των ένδοξων στρατηγών της τσαρικής περιόδου, του Σουβόροφ και του Κουτούζοφ. Επανέρχονται οι επωμίδες και τα χρυσά γαλόνια. Οι άξιοι έπρεπε να ξεχωρίζουν. Πολιτρούκ και κομμισσάριοι περνούν σε δεύτερο πλάνο. Δεν θα αργούσε η ώρα της κατάργησης του θεσμού της διπλής διοίκησης.

Σε επίπεδο προπαγάνδας η προσπάθεια ήταν αντίστοιχης έντασης. Άρθρα, ποιήματα, θεατρικά έργα, όλα έπρεπε να τεθούν στην υπηρεσία της: να εμφυσήσουν «ιερό» μίσος για τον εισβολέα και να προωθήσουν τις νέες αξίες που θα διέκριναν τον Κόκκινο Στρατό και τα στελέχη του.

«Όλα μπορεί να τα αντέξει κάποιος: την πανούκλα, την πείνα, τον θάνατο. Δεν μπορεί, όμως, να αντέξει τους Γερμανούς. Δεν μπορεί να αντέξει να βλέπει μισθοφόρους με μάτια σαν του ψαριού να φτύνουν την περιφρόνησή τους κατάμουτρα σε κάθε Ρώσο… Δεν πρέπει να στηρίζουμε τις ελπίδες μας στους ποταμούς και στα βουνά. Μπορούμε να λογαριάζουμε μόνο στις δικές μας δυνάμεις. Τους Γερμανούς δεν θα τους σταματήσουν οι Θερμοπύλες ούτε η θάλασσα της Κρήτης. Οι άνθρωποι μπόρεσαν να τους σταματήσουν, κι όχι στα βουνά, αλλά στα περίχωρα της Μόσχας. Θα τους σκοτώσουμε όλους. Μα πρέπει να βιαστούμε, ειδάλλως αυτοί θα μολύνουν τη Ρωσία ολόκληρη και θα βασανίσουν μέχρι θανάτου εκατομμύρια Ρώσους!» [Ιλιά Ερενμπούργκ, άρθρο στον Ερυθρό Αστέρα, 13 Αυγούστου 1942]

Χαρακτηριστικό της νέας νοοτροπίας ήταν το θεατρικό έργο του Αλεξάντρ Γιεφντοκίμοβιτς Κορνεϊτσούκ «Το Μέτωπο». Ο συγγραφέας εκμυστηρεύθηκε κάποτε ότι την κεντρική ιδέα του έργου την είχε δώσει ο ίδιος ο Στάλιν. Οι βασικοί πρωταγωνιστές είναι ο στρατηγός Γκορλόφ, διοικητής Μετώπου, παλιοσειρά που επαναπαύεται στις δάφνες του παρελθόντος, και ο νεότερος υποστράτηγος Αγκνιόφ που ενσαρκώνει τις αρετές του σύγχρονου αξιωματικού.

«Γκορλόφ: – Πόσα γερμανικά τεθωρακισμένα υπάρχουν στον σιδηροδρομικό σταθμό του Καλακόλ;
Ουντιβίτελνι (επικεφαλής του επιτελικού γραφείου πληροφοριών): – 50, σύντροφε διοικητά!
Γκ. – Όχι περισσότερα;
Ουντ. – Μπορεί και να έφεραν κι άλλα τις τελευταίες μέρες, αλλά δεν το νομίζω.
Γκ. – Μα, ο Αγκνιόφ λέει πως έχουνε 300.
Ουντ. – Πώς είναι δυνατόν; Δεν νομίζω να έχουν περισσότερα από 500 σε ολόκληρο το Μέτωπο.
Γκ. – Βλέπετε;
Αγκνιόφ: – Τότε γιατί κουβάλησαν τόσα καύσιμα εκεί;
Ουντ. – Δεν ξέρω γιατί. Υποθέτω ότι ετοιμάζουν νέα επίθεση. Οπότε συγκεντρώνουν αποθέματα.
Αγκν. – Ποιος είναι διοικητής των Γερμανών;
Ουντ. – Δεν ξέρω ακριβώς. Πριν είχαν για διοικητή… δεν θυμάμαι ποιον… Δύσκολο όνομα, αντιστράτηγος φον κάτι. Τον αντικατέστησαν. Δεν γνωρίζω ποιος είναι ο τωρινός φον.
Αγκν. – Ποια είναι η δύναμη πυρός τους;
Ουντ. – Έ, λοιπόν… οι τέσσερις συνήθεις μεραρχίες, ενισχυμένες κατά το 70 %… έ, δεν μπορώ να σας πω ακριβώς.
Αγκν. – Έχουν και μονάδες χιονοδρόμων;
Ουντ. – Δεν το νομίζω. Μπορεί κάποιες ομάδες. Μα, είναι γνωστό ότι οι Γερμανοί δεν είχαν προετοιμαστεί για τον χειμώνα.
Αγκν. – Θεέ μου! Τι να κάνω εγώ με αυτά που εσείς νομίζετε; Αυτό που θέλω να γνωρίζω είναι τι έχουν οι Γερμανοί στην πραγματικότητα. Απαντήστε μου! Το γνωρίζετε ή όχι;
(διοικητής ιππικού): – Βολόντια, σας ικετεύω!
Γκ. – Γιατί φωνάζετε έτσι; Δεν είμαστε στη λαχαναγορά!
Αγκν. – Τότε ρωτήστε τον γιατί λέει ψέμματα σαν να είναι έμπορος χαλιών σε πανηγύρι. Τι εννοεί με τα μπορεί, τα νομίζω, δεν νομίζω, τα πιθανόν; Πώς μπορείτε να δίνετε διαταγές αν το γραφείο πληροφοριών σάς παρέχει τέτοια στοιχεία; Τι αριθμούς έχετε στη διάθεσή σας; Με τη χιονοθύελλα που μαίνεται εδώ και πέντε μέρες, τι πληροφορίες μπορούσαν να σας δώσουν τα αναγνωριστικά αεροσκάφη; Τι άλλο γνωρίζετε; Τίποτε! Και μέσα σε πέντε μέρες, οι Γερμανοί μπορεί να έχουν ετοιμάσει οτιδήποτε!» [αποσπάσματα από το βιβλίο τουWerth, όπ. π., τ. 1]

12 Ιουλίου 1942: ο υπολοχαγός και πολιτρούκ Α. Γκ. Γεριόμενκο οδηγεί τους άνδρες του στη μάχη, κοντά στο Βοροσίλοφγκραντ/ πηγή: RIA Novosti.

12 Ιουλίου 1942: ο υπολοχαγός και πολιτρούκ Α. Γκ. Γεριόμενκο οδηγεί τους άνδρες του στη μάχη, κοντά στο Βοροσίλοφγκραντ/ πηγή: RIA Novosti.

Β.   ΤΟ ΔΡΑΜΑ ΚΑΙ Η ΕΠΟΠΟΙΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝΓΚΡΑΝΤ

Βάσει του αρχικού σχεδιασμού της γερμανικής θερινής επίθεσης, το Σταλινγκράντ δεν ήταν απαραίτητο να καταληφθεί. Αρκούσε να πληγεί με βομβαρδισμούς ώστε να πάψει να είναι κέντρο μεταφορών και ανεφοδιασμού των σοβιετικών δυνάμεων. Τα πράγματα άλλαξαν στην πορεία. Το Σταλινγκράντ, κάποτε Τσαρίτσιν, χρωστούσε τη φήμη και το όνομά του στο ότι κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο ο Στάλιν είχε πετύχει μια νίκη, που έλεγαν πως ήταν σημαντική, κατά των τσαρικών. Επρόκειτο για μια μεγαλούπολη με περισσότερους από 500 χιλ. κατοίκους, η οποία απλωνόταν για πάνω από 45 χλμ. κατά μήκος του Βόλγα. Μετά τα βόρεια προάστιά του, υπήρχαν οι κηπουπόλεις όπου εναλλάσσονταν οι μεγαλύτερες βιομηχανίες της πόλης και μεγάλες εκτάσεις πρασίνου κι εργατικών κατοικιών. Ο Τύμβος Μαμάγιεφ, όπου είχε ταφεί κάποιος Τάταρος πολέμαρχος του 14ου αι. ήταν το σύνορο μεταξύ της βιομηχανικής ζώνης και του ιστορικού κέντρου της πόλης, με τις διοικητικές υπηρεσίες, τα εμπορικά καταστήματα, τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό και τις συνοικίες κατοικιών στα νότια.

Σταλινγκράντ

Σταλινγκράντ

α.   Η Μάχη του Σταλινγκράντ – η 6η Στρατιά πολιορκεί την πόλη: Στις αρχές Αυγούστου του 1942, η 6η Στρατιά του Πάουλους επικουρούμενη από τα τεθωρακισμένα του Χοτ βαδίζει προς το Σταλινγκράντ περνώντας από το Κοτελνίκοβο και το Αμπγκανέροβο. Μετά τα μέσα Αυγούστου οι μάχες μαίνονται μεταξύ του Ντον και του Βόλγα, στον οποίο φθάνουν οι Γερμανοί στις 23 Αυγούστου, βορείως του Σταλινγκράντ. Την ίδια ημέρα, τα βομβαρδιστικά του πτέραρχου φον Ριχτχόφεν προβαίνουν σε έναν από τους φοβερότερους βομβαρδισμούς της Ιστορίας: πάνω από 40 χιλ. κάτοικοι του Σταλινγκράντ χάνουν τη ζωή της, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της πόλης έχει μεταβληθεί σε ερείπια. Οι σοβιετικές δυνάμεις υποχωρούν και οχυρώνονται εντός της πόλης. Τις πρώτες ημέρες του Σεπτέμβρη, οι Γερμανοί αποκτούν τον έλεγχο των βορείων προαστίων του Σταλινγκράντ (Ρίνοκ και Σπαρτακόφκα), ταυτόχρονα όμως φτάνουν στον Βόλγα και από τα νότια, απομονώνοντας ουσιαστικά τη σοβιετική 62η Στρατιά.

Γερμανοί στρατιώτες προχωρούν στη στέπα του Ντον προς το Σταλινγκράντ/ πηγή: Bundesarchiv, Bild 101I-217-0465-32A

Γερμανοί στρατιώτες προχωρούν στη στέπα του Ντον προς το Σταλινγκράντ/ πηγή: Bundesarchiv, Bild 101I-217-0465-32A

Τσουικόφ: Στις 12 Σεπτεμβρίου, ορίζεται διοικητής της 62ης Στρατιάς ο στρατηγός Βασίλι Ιβάνοβιτς Τσουικόφ. Μέχρι τις αρχές του 1942, υπηρετούσε ως στρατιωτικός σύμβουλος του Τσανγκ Κάι Σεκ, στην Κίνα. Αν η Μάχη του Σταλινγκράντ μπορούσε να νοηθεί ως μονομαχία μεταξύ των δύο επικεφαλής θα ήταν δύσκολο να βρει κανείς πιο διαφορετικές προσωπικότητες. Ο Τσουικόφ έχει πρόσωπο Ρώσου χωρικού, κοντόχοντρη κοψιά, γελά φωναχτά δείχνοντας τα χρυσά του δόντια. Ο Πάουλους, παρά την μικροαστική καταγωγή του (ο πατέρας του ήταν λογιστής που σταδιοδρόμησε στο Δημόσιο για να γίνει προϊστάμενος του γενικού λογιστηρίου της Έσσης), είναι ψηλός, αριστοκρατικός στην όψη και τους τρόπους (δεν αγγίζει τίποτε δίχως να φορά γάντια). Έχει τη φήμη επιτελικού αξιωματικού (ο σχεδιασμός της Επιχείρησης Μπαρμπαρόσσα ήταν κυρίως δικό του έργο). Στην πορεία, και στους δύο ηγέτες θα εμφανιστούν τα σημάδια του άγχους και της αγωνίας: χρόνια δυσεντερία και έντονο τικ στο δεξί μάτι για τον Πάουλους, εκζέματα για τον Τσουικόφ.

Ο Τσουικόφ στο στρατηγείο της 62ης Στρατιάς με τους Κριλόφ, Γκούροφ και Ροντίμτσεφ, Δεκέμβριος 1942

Ο Τσουικόφ στο στρατηγείο της 62ης Στρατιάς με τους Κριλόφ, Γκούροφ και Ροντίμτσεφ, Δεκέμβριος 1942

Φρήντριχ Πάουλους/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-B24575ADN-ZB/Archiv General der Panzertruppen Friedrich Paulus, Oberbefehlshaber der faschistischen deutschen 6. Armee, die Ende Januar 1943 bei Stalingrad vernichtet wurde. Aufgenommen im Juni 1942 in Charkow

Φρήντριχ Πάουλους/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-B24575ADN-ZB/ Ιούνιος 1942

Οικία Πάβλοφ

Οικία Πάβλοφ

Πόλεμος αρουραίων: Η ιδέα του Τσουικόφ είναι να μειώσει στο ελάχιστο τις αποστάσεις ανάμεσα στις δυνάμεις του και τον εχθρό. Με τον τρόπο αυτό, η γερμανική αεροπορία δεν μπορεί να βομβαρδίζει εχθρικές θέσεις χωρίς να πλήξει τις δικές της. Επιπλέον, οι Γερμανοί αδυνατούν να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τα τεθωρακισμένα τους, τα οποία δεν μπορούν να κινηθούν μέσα στα χαλάσματα της πόλης. Οι μάχες στο Σταλινγκράντ έχουν τον χαρακτήρα οδομαχιών: οι εμπόλεμοι παλεύουν από σπίτι σε σπίτι κι από όροφο σε όροφο. Συχνά, στο ίδιο κτίριο υπάρχουν άνδρες και των δύο εμπολέμων. Οι άντρες πολεμούν πρώτα με χειροβομβίδες και φλογοβόλα κι έπειτα σώμα με σώμα, με ξιφολόγχες και μαχαίρια! Για τον έλεγχο ενός κτηρίου οι δύο πλευρές μπορεί να μάχονταν και για εβδομάδες: Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της θρυλικής «Οικίας Πάβλοφ», τετραώροφου οικήματος που ανέκτησαν οι Ρώσοι το βράδυ της 27ης Σεπτεμβρίου: ο αρχιλοχίας Γιάκοφ Πάβλοφ και οι άνδρες του αντιστάθηκαν στις γερμανικές επιθέσεις μέχρι τέλους της Μάχης. Οι Γερμανοί μιλούσαν για «πόλεμο αρουραίων» (Rattenkrieg), ενώ οι Ρώσοι δεν τους άφηναν να πάρουν ανάσες πυκνώνοντας τις νυχτερινές επιθέσεις και βομβαρδισμούς. Επιπλέον, χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο ελεύθερους σκοπευτές όπως τον Βασίλι Ζάιτσεφ και τον Ανατόλι Τσέχοφ, για να πλήξουν και να τρομοκρατήσουν τον εχθρό.

Β. Ζάιτσεφ, Δεκέμβριος 1942

Β. Ζάιτσεφ, Δεκέμβριος 1942

Κάποιοι Γερμανοί, βεβαίως, δεν χάνουν το χιούμορ τους, ειδικά όταν μπλέκονται οι «γραμμές» των ασυρμάτων:

«Έι, Ρωσάκι, τι λές; Να ανταλλάξουμε έναν Ουζμπέκο μ’ έναν Ρουμάνο;»

«Ρωσάκι, πρέπει να βγω έξω, να φέρω νερό για τη διμοιρία μου. Άμα θες οπωσδήποτε να με πυροβολήσεις μη μου ρίξεις στο κεφάλι, ρίξε μου στα πόδια. Έχω μικρά παιδιά και μια γρια μάνα πίσω στην πατρίδα!»

[Από διήγηση του συνταγματάρχη Μπατιούκ στον Βασίλι Γκρόσσμαν: «Βασίλι Γκρόσσμαν – Ένας συγγραφέας στον Πόλεμο (κείμενα επιλεγμένα και σχολιασμένα από τον Άντονι Μπήβορ και τη Λιούμπα Βιναγκράνταβα)», Δεύτερο μέρος “Η Χρονιά του Σταλινγκράντ, 1942”, κεφάλαιο 15, “Η Ακαδημία του Σταλινγκράντ”]

Η 62η Στρατιά δέχεται ενισχύσεις, πυρομαχικά κι εφόδια μέσω του Βόλγα. Ταυτόχρονα, υποστηρίζεται από το βαρύ πυροβολικό που είναι εγκατεστημένο, κατόπιν διαταγής του Τσουικόφ, σε σχετική ασφάλεια, στην ανατολική όχθη του Βόλγα, ενώ οι παρατηρητές του παραμένουν εντός της πόλης, ενημερώνοντας όταν αντιλαμβάνονται συγκεντρώσεις γερμανικών στρατευμάτων.

Σταλινγκράντ, Γερμανός στρατιώτης

Σταλινγκράντ, Γερμανός στρατιώτης

«Το Σταλινγκράντ δεν είναι πια πόλη: τη μέρα είναι ένα πελώριο σύννεφο καπνού που σε τυφλώνει, ένας τεράστιος φούρνος που τον φωτίζει η αντανάκλαση από τις φλόγες. Όταν πέφτει η νύχτα, μια νύχτα που καίει και ουρλιάζει, μια νύχτα φριχτή, τα σκυλιά πέφτουν στον Βόλγα και κολυμπούν προς την απέναντι όχθη. Οι νύχτες του Σταλινγκράντ τα στοιχειώνουν. Τα ζώα πασχίζουν να ξεφύγουν από αυτήν την κόλαση. Μόνον οι άνθρωποι μπορούν να την αντέξουν!» [ανώνυμος αξιωματικός της γερμανικής 24ης Μεραρχίας Τεθωρακισμένων]

Η πρώτη μεγάλη γερμανική επίθεση εξαπολύται στις 13 Σεπτέμβρη με στόχο τον Τύμβο Μαμάγιεφ πολύ κοντά στο στρατηγείο του Τσουικόφ. Οι δυνάμεις του ενισχύονται από τη φημισμένη Μεραρχία του Ροντίμτσεφ που περνά τον Βόλγα (στα τέλη του ιδίου μήνα, θα αολουθήσει η ενίσχυση από τη Μεραρχία του συνταγματάρχη Μπατιούκ, αποτελούμενη κυρίως από άνδρες από τη Σιβηρία). Μέσα σε πέντε μέρες (15-19 Σεπτεμβρίου) ο κεντρικός σιδηροδρομικός σταθμός αλλάζει χέρια 15 φορές, με τελευταίους κατόχους τους Γερμανούς.

Μαχόμενος για τον έλεγχο του εργοστασίου "Οδοφράγματα"/ πηγή: Bundesarchiv Bild 116-168-618

Μαχόμενος για τον έλεγχο του εργοστασίου «Οδοφράγματα»/ πηγή: Bundesarchiv Bild 116-168-618

Την 1η Οκτωβρίου φτάνει στο Σταλινγκράντ η 39η Μεραρχία της Φρουράς, υπό τον υποστράτηγο Γκουρτίεφ, με αποστολή την υπεράσπιση του εργοστασίου «Κόκκινος Οχτώβρης». Στις 14 Οκτωβρίου οι Γερμανοί καταλάμβαναν το εργοστάσιο τρακτέρ «Φ. Τζερζίνσκι». Οι Ρώσοι έχουν μείνει πλέον μόνο με τρία μικρά προγεφυρώματα: εργοστάσιο «Κόκκινος Οχτώβρης», εργοστάσιο «Οδοφράγματα», Τύμβος Μαμάγιεφ. Παρ’ όλα αυτά, οι Γερμανοί αδυνατούν να τους πετάξουν στον Βόλγα. Η τελευταία τους μεγάλη επίθεση για την οριστική κατάληψη της πόλης ήταν στις 11 Νοεμβρίου. Δεν προχώρησε αρκετά. Πλησίαζε όμως η ώρα που ο Βόλγας θα έπαυε να είναι πλωτός: η 62η Στρατιά δεν θα μπορούσε να ενισχυθεί με άνδρες, πυρομαχικά κι εφόδια μέχρι ο μεγάλος ποταμός να παγώσει αρκετά ώστε να μπορούν να κινηθούν με ασφάλεια επάνω του άνδρες και οχήματα. Ίσως έλεγε κάποιος ότι ήταν καταδικασμένη. Μόνο που κάτι μεγάλο ετοιμαζόταν. Μόνο αόριστες νύξεις είχαν γίνει για αυτό στον Τσουικόφ. Σε λίγες ημέρες, οι κουρασμένοι άνδρες της 6ης Στρατιάς του Πάουλους επρόκειτο να μετατραπούν από πολιορκητές σε πολιορκημένους!

β.   Επιχείρηση Ουρανός

1.   Πώς σχεδιάστηκε η επιχείρηση Ουρανός:

Σύντομη επιστροφή στο παρελθόν: στις 27 Αυγούστου 1942, ο Στάλιν διορίζει τον στρατηγό Γκιόργκι Ζούκοφ αναπληρωτή του στη Στάφκα. Φτάνοντας στο θέατρο των πολεμικών επιχειρήσεων, ο Ζούκοφ αντιλαμβάνεται πολύ γρήγορα ότι η θέση των σοβιετικών δυνάμεων είναι εξαιρετικά δυσχερής. Στις 10 Σεπτεμβρίου τηλεγραφεί στον Στάλιν: «Με τις δυνάμεις που έχει επί του παρόντος στη διάθεσή του το Μέτωπο του Σταλινγκράντ θα είναι εντελώς αδύνατο να διασπάσει τις γραμμές του εχθρού και να ενωθεί με τα στρατεύματα του Νοτιοανατολικού Μετώπου που βρίσκονται εντός της πόλης». Η απάντηση του Κρεμλίνου είναι άμεση: ο αναπληρωτής διοικητής καλείται για διαβουλεύσεις στη Μόσχα.

Γκ. Ζούκοφ

Γκ. Ζούκοφ

Στο Κρεμλίνο, στις 12 Σεπτεμβρίου, ο Ζούκοφ συναντά τον αρχηγό του γενικού επιτελείου, στρατηγό Βασιλιέφσκι, ο οποίος έχει έρθει με σκοπό να εκθέσει στον Στάλιν την κατάσταση στον Καύκασο. Μετά την εντελώς απαισιόδοξη αναφορά του Βασιλιέφσκι, έρχεται η σειρά του Ζούκοφ που ζητεί σημαντικές ενισχύσεις για να ανατρέψει τον συσχετισμό δυνάμεων στον Βόλγα: «Χρειαζόμαστε τουλάχιστον μια στρατιά με πλήρες έμψυχο δυναμικό κι εξοπλισμό, ένα σώμα συν τρεις ταξιαρχίες τεθωρακισμένων, τετρακόσια οβιδοβόλα, συν την υποστήριξη μίας τουλάχιστον πτέρυγας μάχης της αεροπορίας μας».

Ο Στάλιν ακούει χωρίς να πει τίποτε. Σκύβει πάνω από ένα χάρτη στον οποίο σημειώνεται η θέση των εφεδρικών στρατευμάτων, προσπαθώντας προφανώς να βρει μια απάντηση για τη μάλλον άλυτη εξίσωση των ενισχύσεων που μόλις ζητήθηκαν. Ο Βασιλιέφσκι κι ο Ζούκοφ σηκώθηκαν από το τραπέζι της αίθουσας συσκέψεων, στάθηκαν παράμερα και χαμηλόφωνα, μάλλον ψιθυριστά, λένε πως κατά πάσα πιθανότητα θα πρέπει να αναζητήσουν μιαν άλλη λύση.

Τότε εκείνος σήκωσε το κεφάλι από τον χάρτη και με τη βαριά φωνή του ρώτησε: «Και ποια θα μπορούσε να είναι αυτή η άλλη λύση για την οποία συζητάτε εσείς οι δυο;» Οι στρατηγοί έμειναν άφωνοι. «Λοιπόν, πηγαίνετε στο Γενικό Επιτελείο και δείτε τι μπορούμε να κάνουμε για το Σταλινγκράντ… ά, ναι, και για το Μέτωπο του Καυκάσου. Θα τα πούμε πάλι εδώ αύριο, στις εννιά το βράδυ».

Α. Μ. Βασιλιέφσκι

Α. Μ. Βασιλιέφσκι

Το ίδιο βράδυ στρώθηκαν στη δουλειά τα καλύτερα μυαλά του επιτελείου. Το επόμενο, οι δύο στρατηγοί παρουσιάστηκαν στον Στάλιν. «Ποιες είναι οι προτάσεις σας; Ποιος θα τις εκθέσει;» – «Όποιος θέλετε εσείς, έτσι κι αλλιώς οι απόψεις μας είναι ταυτόσημες», απάντησε ο Βασιλιέφσκι. «Καλώς»! «Η 6η Στρατιά και η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων των Γερμανών έχουν κουραστεί μετά από τέσσερις μήνες αδιάκοπων μαχών. Δεν διαθέτουν σοβαρές εφεδρείες. Τα καύσιμα έχουν αρχίσει ήδη να τους λείπουν. Και τα νώτα τους, τα φυλάνε συμμαχικές δυνάμεις των Ναζί. Ιταλοί, Ούγγροι και Ρουμάνοι με χαμηλό ηθικό και ακατάλληλο εξοπλισμό. Πρώτα θα φθείρουμε τον εχθρό. Έπειτα θα ξεκινήσει η μεγάλη αντεπίθεση, ταυτόχρονα από τα βορειοδυτικά και τα νοτιοανατολικά. Οι στρατιές μας θα απομονώσουν τους Γερμανούς κι έπειτα θα τους συντρίψουν σαν τανάλια με τις δαγκάνες της».- «Κι έχουμε στη διάθεσή μας τις δυνάμεις για μια επιχείρηση τέτοιου μεγέθους;», ρώτησε πάλι ο «πατερούλης». «Θα τις έχουμε σε 45 ημέρες», απάντησε ο Ζούκοφ. Το σχέδιο «Ουρανός» είχε γεννηθεί.

Επιχείρηση Ουρανός

Επιχείρηση Ουρανός

2.   Η επιχείρηση αρχίζει

Στις 6 το πρωί της 19ης Νοεμβρίου, ώρα που συνήθως επικρατούσε απόλυτη ησυχία στην ερειπωμένη πόλη, οι υπερασπιστές του Σταλινγκράντ ξύπνησαν από ομοβροντίες κανονιών. Την ίδια ώρα, αρκετά χιλιόμετρα μακριά, σε διάφορα σημεία της στέπας του Ντον, οι ίδιοι ήχοι γεννούσαν αντίθετα συναισθήματα στους Γερμανούς και Ρουμάνους πολεμιστές που φύλαγαν τα μετώπισθεν της 6ης Στρατιάς. Όταν μετά από μισή περίπου ώρα σταμάτησαν οι κανονιοβολισμοί, πεζικό και άρματα μάχης ρίχνονταν στη μάχη. Τα στρατεύματα του Μετώπου του Ντον, υπό τον Ροκοσσόφκυ, και εκείνα του ΝΔ Μετώπου, υπό τον στρατηγό Βατούτιν, ξεκινούσαν την πορεία τους με στόχο το Καλάτς, 70 χλμ. δυτικά του Σταλινγκράντ. Την επομένη θα ξεκινούσαν κι οι δυνάμεις του Μετώπου του Σταλινγκράντ, υπό τον στρατηγό Γεριόμενκο. Μέσα σε λιγότερο από 5 μέρες, οι γερμανικές δυνάμεις που πολιορκούσαν την πόλη με το όνομα του Στάλιν είχαν περικυκλωθεί.

Πώς να εξηγηθεί αυτό το κατόρθωμα του Κόκκινου Στρατού; Οι σοβιετικές δυνάμεις αριθμούσαν περισσότερους από 1 εκ. άνδρες κι είχαν υπεροπλία σε άρματα μάχης, πυροβολικό και αεροπλάνα. Το σχέδιο επίθεσης είχε καταστρωθεί με μαεστρία σε κάθε λεπτομέρειά του από τον Ζούκοφ (κυρίως) και τον Βασιλιέφσκι. Πραγματικοί άσσοι της «μασκιρόφκα», της τέχνης απόκρυψης στρατηγικών σχεδίων κι εξαπάτησης του εχθρού, οι υπεύθυνοι του σοβιετικού επιτελείου είχαν κρατήσει μυστική τη συγκέντρωση στρατευμάτων με στόχο την απελευθέρωση του Σταλινγκράντ. Μόνον όσοι θα μετείχαν στην επιχείρηση «Ουρανός» γνώριζαν κάτι για αυτήν και πάλι μόνον όσα ήταν αναγκαία για την αποστολή τους. Οι Γερμανοί έπεφταν θύματα των ιδεοληψιών τους: πίστευαν ότι οι Ρώσοι ήταν ικανοί μόνο για σπασμωδικές αντεπιθέσεις κι όχι για επιχειρήσεις μεγάλης στρατηγικής εμβέλειας. Οι κυκλωτικές κινήσεις ήταν γερμανική αποκλειστικότητα, καθώς πίστευαν. Ο ίδιος ο Χίτλερ είχε πλέον ψύχωση να καταλάβει το Σταλινγκράντ ανεξαρτήτως κόστους. Τέλος, οι Γερμανοί είχαν εμπιστευθεί τα μετώπισθεν της στρατιάς του Πάουλους κυρίως στους Ρουμάνους συμμάχους τους. Μολονότι δεν είχαν τη φήμη σπουδαίων πολεμιστών, οι Ρουμάνοι είχαν πολεμήσει με ανδρεία στην Οδησσό και τη Σεβαστούπολη. Τους έλειπαν, όμως, τελείως τα αντιαρματικά όπλα κι όχι άδικα καταλαμβάνονταν από φόβο σχεδόν παθολογικό βλέποντας τα σοβιετικά Τ-34 και Κα Βε. Οι απλοί στρατιώτες είχαν να αντιμετωπίσουν όχι μόνο την περιφρόνηση των Γερμανών συμμάχων τους, αλλά και την άθλια συμπεριφορά των αξιωματικών τους. Το ηθικό τους ήταν πολύ χαμηλό. Σε κάθε περίπτωση δεν ήταν κατάλληλο για την αποστολή που τους είχε ανατεθεί.

Ρουμάνοι κοντά στο Σταλινγκράντ/ πηγή: Bundesarchiv Bild 101I-218-0501-27

Ρουμάνοι κοντά στο Σταλινγκράντ/ πηγή: Bundesarchiv Bild 101I-218-0501-27

«Στο πεδίο της μάχης, δίπλα-δίπλα, ένας σκοτωμένος Ρουμάνος κι ένας δικός μας, κι αυτός νεκρός. Ο Ρουμάνος έχει πάνω του ένα χαρτί με παιδικά σχέδια: ένα κουνελάκι κι ένα καράβι. Ο δικός μας έχει ένα γράμμα.
“Καλημέρα ή μήπως καληνύχτα; Γεια σου πατερούλη… Επιστρέψτε πατερούλη, χωρίς εσάς γυρίζουμε το βράδυ στο σπίτι κι είναι σαν να βρισκόμαστε σε ξένο σπίτι κι όχι το δικό μας. Χωρίς εσάς στεναχωριέμαι πολύ. Ελάτε να σας ξαναδώ κι ας ήταν μόνο για μια ώρα. Γράφω και τα δάκρυά μου κυλάνε ποτάμι. Η κόρη σας, Νίνα…”» [«Βασίλι Γκρόσσμαν – Ένας συγγραφέας στον Πόλεμο…», Δεύτερο μέρος “Η Χρονιά του Σταλινγκράντ, 1942”, κεφάλαιο 17]

Μέχρι να καταλάβει το επιτελείο του Πάουλους τι κίνδυνος απειλούσε την 6η Στρατιά, το κακό είχε ήδη συντελεστεί. Κανείς δεν περίμενε από τους Σοβιετικούς επιχείρηση τέτοιας εμβέλειας. Κανείς δεν δοκίμασε να ανακόψει ουσιαστικά, π.χ. με μονάδες τεθωρακισμένων, την προέλαση του Ροκοσσόφσκι και του Βατούτιν. Όταν πια είχαν περικυκλωθεί, οι Γερμανοί δεν είχαν άλλη επιλογή από το να οχυρωθούν στον θύλακο που περιελάμβανε τη στέπα μεταξύ Ντον και Βόλγα και το ελεγχόμενο από αυτούς τμήμα της πόλης του Σταλινγκράντ. Το ηθικό των ανδρών, πάντως, διατηρήθηκε υψηλό. Αξιωματικοί και στρατιώτες ήταν βέβαιοι ότι ο Φύρερ δεν θα τους εγκατέλειπε. Ο αποκλεισμός τους θα ήταν προσωρινός. Και στα νότια υπήρχαν οι δυνάμεις του Μάνστάιν.

3.   «Ο Μάνστάιν έρχεται!»

Έριχ φιν Μάνστάιν/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-H01757

Έριχ φιν Μάνστάιν/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-H01757

Οι Γερμανοί είχαν μια μεγάλη ελπίδα σωτηρίας. Πίστευαν ότι θα έσπαγε τον κλοιό για να τους απελευθερώσει ο φον Μάνστάιν. Και πράγματι, στις 12 Δεκεμβρίου, τα στρατεύματα του Μάνστάιν και τα τεθωρακισμένα του Χοτ ξεκινούσαν: στις 15 διέβαιναν τον ποταμό Αξάι και στις 19 τον Μισκόβα, τελευταίο φυσικό εμπόδιο πριν από την πολιορκημένη πόλη. Η δύναμη σωτηρίας δεν απείχε παρά 38 χλμ. από τον σοβιετικό κλοιό. Δεν επρόκειτο να προχωρήσει παραπέρα. Οι Σοβιετικοί έστελναν προς ενίσχυση τις δυνάμεις του στρατηγού Μαλινόφσκι μέσα από την παγωμένη στέπα και κάπου εκεί, στις 24 Δεκέμβρη, η γερμανική προέλαση σταματούσε. Λένε πως ο κυβερνήτης ενός γερμανικού άρματος μάχης άνοιξε το κουβούκλιο του πυργίσκου του τεθωρακισμένου και χαιρέτισε σιωπηλός στρατιωτικά προς την κατεύθυνση του Σταλινγκράντ. Η μοίρα των ανδρών της 6ης Στρατιάς είχε οριστικά κριθεί.

Στην πραγματικότητα, η επιχείρηση του φον Μάνστάιν δεν ήταν καλοσχεδιασμένη κι οι στόχοι της ήταν ασαφείς. Η μόνη ελπίδα ήταν να άνοιγε μια δίοδο διαφυγής για τη στρατιά του Πάουλους. Ο Χίτλερ, όμως, δεν θα ενέκρινε ποτέ μια τέτοια υποχώρηση κι ο Πάουλους δεν ήταν άνθρωπος που θα έδειχνε ανυπακοή προς τους ανωτέρους και κατά μείζονα λόγο στον Φύρερ. Έπειτα, δεν ήταν βέβαιο ότι μια προσπάθεια υποχώρησης θα είχε ουσιαστικές πιθανότητες επιτυχίας: οι άνδρες του Πάουλους ήταν εξαντλημένοι και δεν είχαν καύσιμα. Κανείς δεν ξέρει στ’ αλήθεια τι διαμείφθηκε μεταξύ του Πάουλους και του Μάνστάιν εκείνες τις κρίσιμες ημέρες. Λαμβανομένης υπόψη, όμως, της αμφιλεγόμενης προσωπικότητας του δεύτερου, κάποιοι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν ότι ο Μάνστάιν δεν ενδιαφερόταν παρά να δώσει κάποιες ελπίδες στους πολιορκημένους της 6ης Στρατιάς ώστε να συνεχίσουν να μάχονται, απασχολώντας μεγάλες ρωσικές δυνάμεις. Ήταν, ίσως, ο μόνος τρόπος για να σώσει ο τα γερμανικά στρατεύματα που βρίσκονταν ακόμη στον Καύκασο από τον κίνδυνο να αποκλειστούν και να εξολοθρευτούν.

4.   Η αποτυχημένη αερογέφυρα κι ο αργός θάνατος της 6ης Στρατιάς

Όσο για τον Πάουλους, μπορούσε να κρατηθεί από την υπόσχεση του Χίτλερ και του Γκέρινγκ ότι θα τον ανεφοδίαζαν επαρκώς από αέρος μέχρι να στείλουν τις ενισχύσεις που θα τον έσωζαν. Οι ελπίδες αυτές αποδείχτηκαν γρήγορα φρούδες. Όταν έγινε αντιληπτή η περικύκλωση της 6ης Στρατιάς, ο Γκέρινγκ και ο Α/ΓΕΑ Γιέσονεκ είχαν διαβεβαιώσει τον Χίτλερ ότι ο από αέρος ανεφοδιασμός ήταν εφικτός. Επρόκειτο για εγκληματικό σφάλμα. Τις καλύτερες ημέρες, τις πρώτες της επιχείρησης, η Λουφτβάφφε κατόρθωνε να καλύψει μόλις το 50 % των αναγκών της 6ης Στρατιάς σε πυρομαχικά, τρόφιμα και καύσιμα. Ακολούθησαν αρκετές ημέρες που οι καιρικές συνθήκες σχεδόν απαγόρευαν τις πτήσεις, ενώ ο αριθμός των αεροσκαφών όλο και μειωνόταν εξαιτίας των απωλειών.

Οι άνδρες άρχισαν να πεθαίνουν μαζικά από την πείνα, την εξάντληση και τις αρρώστιες. Στα αεροδρόμια του Πιτόμνικ και του Γκουμράκ οι τραυματίες προσπαθούσαν να φτάσουν έρποντας με τις τελευταίες δυνάμεις τους σε κάποιο αεροσκάφος που θα τους έπαιρνε μακριά από την κόλαση. Οι πιλότοι πάγωναν αντικρίζοντας δίπλα στους διαδρόμους προσγείωσης εκατοντάδες τραυματίες και, κυρίως, τα αμέτρητα στοιβαγμένα πτώματα.

Και όμως, μέσα σε αυτήν την κόλαση, κάποιοι αναζητούσαν την ελπίδα.

Παναγία του Σταλινγκράντ

Παναγία του Σταλινγκράντ

Η Παναγία του Φρουρίου: Η «Παναγία του Φρουρίου» ή «Παναγία του Σταλινγκράντ» είναι έργο του προτεστάντη πάστορα Κουρτ Ρώυμπερ, ο οποίος υπηρετούσε ως γιατρός στη 16η Μεραρχία Τεθωρακισμένων της 6ης Στρατιάς. Τη σχεδίασε στην οπίσθια πλευρά ενός ρωσικού στρατιωτικού χάρτη τον Δεκέμβριο του 1942, ενώ βρισκόταν στο καταφύγιό του, ένα απλό όρυγμα στη στέπα βορειοδυτικά του Σταλινγκράντ. Ήδη οι σοβιετικές δυνάμεις είχαν περικυκλώσει την 6η Στρατιά, της οποίας οι μέρες ήταν πια μετρημένες.

Στο σχέδιο απεικονίζεται η Παναγία με το βρέφος. Γύρω από την εικόνα ο Ρώυμπερ έγραψε τα εξής: «1942 – Χριστούγεννα στο Καζάνι – Φρούριο Σταλινγκράντ» [με τη λέξη Kessel (καζάνι) οι Γερμανοί δήλωναν τον χώρο στον οποίο μια στρατιωτική δύναμη βρίσκεται περικυκλωμένη από τον εχθρό. Η επίσημη προπαγάνδα των ναζί το χαρακτήριζε πάντα ως Festung (φρούριο)] και «Φως, Ζωή, Αγάπη».

Το σχέδιο, που μπορούμε να φανταστούμε πόσο είχε συγκινήσει τους συντρόφους στα όπλα του Ρώυμπερ, το παρέδωσε ο δημιουργός του στον ταγματάρχη του, ο οποίος, τον Ιανουάριο του 1943, μεταφέρθηκε αεροπορικά λόγω ασθενείας στα μετώπισθεν. Η «Παναγία του Φρουρίου» βρίσκεται σήμερα στην Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche του Βερολίνου. Αντίγραφά της υπάρχουν σε πολλές γερμανικές πόλεις, αλλά και στον Καθεδρικό του σημερινού Βολγκογκράντ και στο Κόβεντρυ της Αγγλίας ως σύμβολα συμφιλίωσης μεταξύ των τότε εμπολέμων.

Ο ίδιος ο Ρώυμπερ αιχμαλωτίσθηκε από τους Ρώσους με την παράδοση της 6ης Στρατιάς. Πέθανε ένα χρόνο αργότερα, στις 20 Ιανουαρίου 1944, στο στρατόπεδο αιχμαλώτων της Γιελάμπουγκα, στο Ταταρστάν του Βόλγα, πολύ μακριά από τη γενέτειρά του, το Κάσσελ της Έσσης.

Η απόφαση για την τελική εκκαθάριση του θυλάκου: Βρισκόμαστε στα τέλη του 1942. Έχει περάσει ένας μήνας από τότε που ο Κόκκινος Στρατός περικύκλωσε την 6η Στρατιά του Πάουλους στο Σταλινγκράντ. Στη Στάφκα, την ανώτατη διοίκηση των σοβιετικών ενόπλων δυνάμεων, πρέπει να αποφασιστεί σε ποιον στρατηγό θα ανατεθεί η ευθύνη για την τελική εκκαθάριση του εχθρικού θυλάκου. Οι βασικοί υποψήφιοι είναι ο Αντρέι Γεριόμενκο, επικεφαλής του Μετώπου του Σταλινγκράντ, κι ο Κονσταντίν Ροκοσσόφσκι, ο οποίος ηγείται του Μετώπου του Ντόν. Το πρόβλημα είναι ακανθώδες καθώς οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των δύο στρατηγών δεν είναι ιδιαιτέρως καλές. Κατά τη διάρκεια της κρίσιμης σύσκεψης, ο Στάλιν θέτει ευθέως το ερώτημα. «Σε ποιον πρέπει να αναθέσουμε την ευθύνη της επιχείρησης;» Κάποιος απαντά: «Στον στρατηγό Ροκοσσόφσκι». Ο Στάλιν, τότε, απευθύνει τον λόγο στον Ζούκοφ, «Εσύ τι νομίζεις;». Ο Ζούκοφ απαντά ήρεμα και χαμηλόφωνα: «Νομίζω ότι ο Γεριόμενκο θα το πάρει κατάκαρδα. Θα πληγωθεί». Κι ο Στάλιν απαντά με τρόπο που δεν αφήνει πολλά περιθώρια για συζήτηση: «Έι, δεν είμαστε τίποτε μαθητριούλες του Γυμνασίου! Είμαστε Μπολσεβίκοι και θα αναθέσουμε την ευθύνη της επιχείρησης στον στρατηγό που θεωρούμε καταλληλότερο για να τη φέρει σε πέρας».

Α. Γεριόμενκο

Α. Γεριόμενκο

Και κάπως έτσι ο πολωνοφοβικός Στάλιν ανέθεσε την ολοκλήρωση της πιο κρίσιμης επιχείρησης του Ανατολικού Μετώπου στον στρατηγό που ήταν κατά το ήμισυ Πολωνός κι είχε επιβιώσει σχεδόν ως εκ θαύματος από τις μεγάλες εκκαθαρίσεις του 1937-38. Τον Ροκοσσόφσκι τον είχαν συλλάβει το ’37, με τις συνήθεις αστήριχτες κατηγορίες. Τον είχαν βασανίσει (του έσπασαν τα δόντια και τα πλευρά, τον υπέβαλαν στο μαρτύριο της εικονικής εκτέλεσης). Εκείνος, όμως, είχε το κουράγιο και την πνευματική διαύγεια να αρνηθεί τις κατηγορίες και να αποδείξει ότι «στηρίζονταν» στην ψευδομαρτυρία κάποιου που είχε πεθάνει το 1919. Απελευθερώθηκε τον Μάρτιο του 1940 κι επανεντάχθηκε στο στράτευμα. Πλάγιαζε κρατώντας πάντα το περίστροφό του σφιχτά στο χέρι. Όταν τον ρώτησε η κόρη του σχετικά, της απάντησε ότι «δεν θ’ αντέξω να έρθουν να με πάρουν ξανά» .

Κ. Ροκοσσόφσκι

Κ. Ροκοσσόφσκι

Τελική εφόρμηση: Πριν εξαπολύσουν την τελική επίθεσή τους για την εκκαθάριση του θυλάκου του Σταλινγκράντ, οι Σοβιετικοί πρότειναν στον Πάουλους να συνθηκολογήσει. Η προσφορά απορρίφθηκε. Από τον ίδιο τον στρατηγό… ή από τον επιτελάρχη του, υποστράτηγο Σμιτ; Κανείς δεν ξέρει.

Ρώσοι στο Σταλινγκράντ, Ιανουάριος 1943/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-001ADN-ZB/Archiv/ II. Weltkrieg 1939-45

Ρώσοι στο Σταλινγκράντ, Ιανουάριος 1943/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-001ADN-ZB/Archiv/ II. Weltkrieg 1939-45

Στις 10 Ιανουαρίου 1943, άρχιζε η τελική σοβιετική επίθεση. Μετά από 3 μέρες, ο Κόκκινος Στρατός είχε καταλάβει το μισό του γερμανικού θυλάκου, περιλαμβανομένου και του Πιτόμνικ, του μεγαλύτερου στρατιωτικού αεροδρομίου των Γερμανών. Η πρόταση παράδοσης επαναλήφθηκε. Η απάντηση ήταν πάλι αρνητική. Στις 17, οι Ρώσοι επιτίθεντο ξανά και στις 24 εισχωρούσαν στην ίδια την πόλη. Οι Γερμανικές δυνάμεις αντιστέκονταν πλέον σε δύο απομονωμένους θυλάκους, χωρίς επικοινωνία μεταξύ τους. Την τελευταία ημέρα του Ιανουαρίου, ο στρατάρχης πλέον Πάουλους και το επιτελείο του, που είχαν καταφύγει στα υπόγεια του πολυκαταστήματος Ουνιβερμάγκ, παραδίνονταν στους Σοβιετικούς. Οι δυνάμεις του στρατηγού Στρέκερ στο βόρειο τμήμα του Σταλινγκράντ θα συνέχιζαν την απελπισμένη αντίστασή τους για δυο ημέρες ακόμη. Στις 2 Φεβρουαρίου κάθε μάχη είχε πια σταματήσει.

Η παράδοση του στρατάρχη Πάουλους

Η παράδοση του στρατάρχη Πάουλους,

Τελευταία γράμματα από το Σταλινγκράντ: Το 1950 δημοσιεύθηκε στην τότε Δυτική Γερμανία, ένα βιβλίο που περιείχε επιστολές τις οποίες είχαν γράψει άνδρες της 6ης Στρατιάς κατά τη διάρκεια της πολιορκίας. Έφερε τον τίτλο «Τελευταία Γράμματα από το Σταλινγκράντ». Υποτίθεται ότι επρόκειτο για γράμματα των ανδρών της 6ης Στρατιάς που είχαν γραφεί τις τελευταίες μέρες της πολιορκίας και τα οποία είχε κατάσχει η γερμανική στρατιωτική λογοκρισία. Υποστηρίχθηκε ότι κάποιος γραφειοκράτης κράτησε σημειώσεις κι αντέγραψε ή συνόψισε ορισμένα από αυτά. Σήμερα, η κρατούσα άποψη τάσσεται υπέρ της πλαστότητας των επιστολών αυτών. Εντούτοις, ως λογοτεχνικό κείμενο, περιγράφουν με ακρίβεια την ψυχολογική κατάσταση των Γερμανών μαχητών του Σταλινγκράντ τους.

«Αυτό εδώ θα είναι το τελευταίο γράμμα μου για πολύ καιρό, ίσως και για πάντα. Λένε πως αύριο θα απογειωθεί το τελευταίο αεροπλάνο από αυτόν τον θύλακο. Η κατάσταση είναι πια απελπιστική. Οι Ρώσοι βρίσκονται τρία χιλιόμετρα μακριά από την τελευταία μας αεροπορική βάση κι όταν χαθεί κι αυτή ούτε ποντίκι δεν θα μπορεί να ξεφύγει από εδώ πέρα, πόσο μάλλον εγώ».

«Ακριβώς δίπλα μου είναι ξαπλωμένος ένας στρατιώτης από το Μπρεσλάου που έχασε το ένα χέρι και τη μύτη του. Μόλις μου είπε ότι δεν πρόκειται να χρειαστεί άλλο μαντήλι. Όταν τον ρώτησα τι θα κάνει έτσι και χρειαστεί να κλάψει, μου αποκρίθηκε: “Κανείς εδώ πέρα, κι ανάμεσά τους βέβαια εσύ κι εγώ, δεν θα έχει πια την ευκαιρία να ξανακλάψει. Πολύ σύντομα άλλοι θα κλαίνε για μας”».

«Βαδίσαμε κατόπιν διαταγών, πυροβολήσαμε κατόπιν διαταγών, πεινάσαμε κατόπιν διαταγών, πεθάναμε κατόπιν διαταγών. Θα μπορούσαμε να έχουμε ξεφύγει εδώ και πολύ καιρό, μόνο που οι μεγάλοι στρατηγοί δεν έχουν ακόμη συμφωνήσει. Σύντομα θα είναι πολύ αργά, αν δεν είναι ήδη. Το μόνο βέβαιο είναι ότι θα ξαναβαδίσουμε κατόπιν διαταγών. Κατά πάσα πιθανότητα προς την αρχικά καθορισμένη κατεύθυνση, αλλά δίχως όπλα και υπό διαφορετική διοίκηση».

Σταλινγκράντ, Ιανουάριος 1943

Σταλινγκράντ, Ιανουάριος 1943

Αιχμάλωτοι και καταδικασμένοι: Γενικά, οι Ρώσοι μεταχειρίζονταν τους αιχμαλώτους πολέμου ηπιότερα απ’ ό,τι οι Γερμανοί (περισσότεροι από 2 στους 3 Γερμανούς αιχμάλωτους κατόρθωσαν κάποια στιγμή, μετά τον πόλεμο, να επιστρέψουν στην πατρίδα τους). Στο Σταλινγκράντ, όμως, η στάση ήταν, εύλογα, πιο σκληρή. Επιπλέον, δεν είχαν τα μέσα για να θρέψουν και να παράσχουν ιατρική περίθαλψη σε τόσο μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων. Είχαν περικυκλώσει, άλλωστε, κάπου 270 χιλ. άνδρες του εχθρού, ενώ νόμιζαν ότι οι αντίπαλοι δεν ξεπερνούσαν το ένα τρίτο του πραγματικού αριθμού. Τέλος, οι Γερμανοί αιχμάλωτοι ήταν ήδη εξαντλημένοι από τις κακουχίες και την πείνα, κάποιοι δε ήταν ουσιαστικά ετοιμοθάνατοι. Όσοι από τους αιχμαλώτους μπορούσαν να μετακινηθούν μεταφέρθηκαν με τρένα, υπό άθλιες συνθήκες, σε στρατόπεδα αιχμαλώτων στο Ταταρστάν, την Κ. Ασία κι αλλού. Πολύ λίγοι επέζησαν της αιχμαλωσίας.

Φάλαγγα Γερμανών αιχμαλώτων, Σταλινγκράντ/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-010/ADN-ZB/Archiv II.Weltkrieg 1939-45 Eine Kolonne deutscher Kriegsgefangener aus Stalingrad auf dem Marsch ins Gefangenenlager, Februar 1943.

Φάλαγγα Γερμανών αιχμαλώτων, Σταλινγκράντ/ πηγή: Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-010/ADN-ZB/Archiv
II.Weltkrieg 1939-45
Eine Kolonne deutscher Kriegsgefangener aus Stalingrad auf dem Marsch ins Gefangenenlager, Februar 1943.

Καμία σχεδόν ελπίδα, μια και παραδίδονταν άμεσα στις ειδικές μονάδες του Εν Κα Βε Ντε, δεν είχαν οι Σοβιετικοί πολίτες που υπηρετούσαν στη γερμανική 6η Στρατιά. Υπήρχαν διάφορες κατηγορίες Σοβιετικών που είχαν καταταγεί στη Βέρμαχτ: πραγματικοί εθελοντές που είχαν στραφεί στον εχθρό για λόγους εθνοτικών και πολιτικών διαφορών: Ουκρανοί εθνικιστές, Τάταροι της Κριμαίας και άλλοι μουσουλμάνοι του Καυκάσου, Γεωργιανοί, ακόμη και Ρώσοι αντίθετοι στον κομμουνισμό. Οι τελευταίοι, για να μην παραβιασθούν οι φυλετικοί κανόνες των Γερμανών, χαρακτηρίζονταν από τη Βέρμαχτ ως «Κοζάκοι» (για αδιευκρίνιστους λόγους, οι Γερμανοί θεωρούσαν τους Κοζάκους διαφορετική φυλή από τους Ρώσους ή τους Ουκρανούς). Υπήρχαν επίσης οι «εθελοντές» της στρατιάς του Βλάσοφ. Ο Αντρέι Βλάσοφ, Σοβιετικός στρατηγός που είχε διακριθεί στην υπεράσπιση της Μόσχας κι ήταν από τους αγαπημένους του Στάλιν, αιχμαλωτίστηκε από τους Γερμανούς στον θύλακο του Βολχόφ, τον Ιούλιο του 1942. Δέχθηκε να συνεργαστεί μαζί τους συγκροτώντας στρατιά Ρώσων που θα μάχονταν το κομμουνιστικό καθεστώς. Οι «εθελοντές» τους ήταν αιχμάλωτοι πολέμου που προσπαθούσαν να αποφύγουν τον βέβαιο θάνατο από πείνα. Μια δεύτερη κατηγορία, οι πιο πολυάριθμοι, ήταν εκείνοι που ονομάζονταν «Εθελοντές βοηθητικοί (Hilfswilligen/ Hiwi)». Η αντιμετώπισή τους από τους Γερμανούς ποίκιλλε αρκετά από μονάδα σε μονάδα. Τέλος, υπήρχαν κι όσοι είχαν υποχρεωθεί από τους Γερμανούς να υπηρετούν τη Βέρμαχτ κάνοντας τις πιο βαριές δουλειές (μαγειρεία, καθαρισμός αποχωρητηρίων και στάβλων) [Άντονι Μπήβορ Stalingrad, όπ. π., κεφ. 19, σελ. 321-322].

Κοζάκος Χίβι της Βέρμαχτ/ πηγή: Bundesarchiv Bild 146-1975-099-16A

Κοζάκος Χίβι της Βέρμαχτ/ πηγή: Bundesarchiv Bild 146-1975-099-16A

Επίλογος – η γερμανική αποτυχία στον Καύκασο:

Η καταστροφή του Σταλινγκράντ συνεπαγόταν και την οριστική ματαίωση των σχεδίων του Χίτλερ για κατάκτηση του Καυκάσου. Το μοιραίο λάθος του Φύρερ ήταν ίσως ότι επιχείρησε να κατακτήσει ταυτόχρονα και τον Βόλγα και τον Καύκασο. Η προέλαση των γερμανικών δυνάμεων ανακόπηκε στο Μοζντόκ, 90 χλμ. μακριά από το Γκρόζνι. Στις αρχές Νοεμβρίου προσπάθησαν να προχωρήσουν περνώντας από το Νάλτσικ και βαδίζοντας κατά του Βλαντικαφκάζ, στη Βόρεια Οσετία. Οι Σοβιετικοί ανασυγκροτήθηκαν και τους σταμάτησαν εκ νέου. Στις αρχές Ιανουαρίου οι Γερμανοί υποχωρούσαν βιαστικά για να αποφύγουν τυχόν αποκλεισμό τους. Όσο για αυτούς που έμεναν: σειρά από μουσουλμανικές εθνότητες του Καυκάσου (Τσετσένοι, Μπαλκάριοι, Καρατσάι, συν οι Τάταροι της Κριμαίας), ακόμη κι οι βουδιστές Καλμούκοι επρόκειτο σύντομα να εκτοπιστούν από τις πατρογονικές εστίες του και να μεταφερθούν στην Κεντρική Ασία ως ένοχοι συνεργασίας με τον εχθρό!


Αρέσει σε %d bloggers: