Έλληνες και Ιουδαίοι κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο

Εδώ και καιρό ήθελα να γράψω κάτι για τις σχέσεις Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού κατά την αρχαιότητα. Η συνάντηση μεταξύ δύο τόσο σημαντικών πολιτισμών, ο πρώτος φύσει πιο οικουμενικός και «επεκτατικός», ο δεύτερος πιο εσωστρεφής, είναι από μόνη της συναρπαστική και γίνεται ακόμη περισσότερο αν συνυπολογίσουμε ότι αναφερόμαστε σε δύο από τους βασικούς παράγοντες διαμόρφωσης της σύγχρονης δυτικής σκέψης, είτε αυτοτελώς είτε μέσα από τη σύνθεσή τους που επιχείρησε ο Χριστιανισμός. Το θέμα αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν λάβουμε υπόψη ότι η αντιμετώπισή του έχει σημαδευτεί από σειρά παρεξηγήσεων και προκαταλήψεων. Πράγματι, ο μέσος άνθρωπος αντιλαμβάνεται συνήθως τις έννοιες ως αντιθετικές και ερμηνεύει τη σχέση Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού με όρους αντιπαλότητας. Όχι ότι απουσιάζουν οι αφορμές για μια τέτοια θεώρηση: η παρουσίαση του Αντίοχου Δ΄του Επιφανούς ως προσωποποίηση του σατανά και οι θεωρίες των Γνωστικών, οι οποίοι, στο πλαίσιο της δυϊστικής κοσμοθεωρίας τους, συχνά ταύτιζαν τον Γιαχβέ με τον δημιουργό του ατελούς υλικού κόσμου, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα της αντίληψης που θεωρεί τις δύο έννοιες ασύμβατες μεταξύ τους. Φυσικά, η ιστορική πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη, καθώς καταδεικνύει μια αρκετά παραγωγική σχέση αμφίδρομου (έστω και όχι κατ’ ανάγκη ισοβαρούς) επηρεασμού.

Είχα, λοιπόν, την επιθυμία να γράψω, αλλά δεν θεωρώ τον εαυτό μου αρκετά καλό γνώστη του Ιουδαϊσμού ώστε να γράψω κάτι μόνος μου. Προτίμησα, επομένως, να μεταφέρω ένα από τα αναγνώσματά μου, προσθέτοντας εδώ κι εκεί κάποιες δικές μου σκέψεις. Το ανάγνωσμα αυτό είναι το βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Μωρίς Σαρτρ, ειδικού στην Ιστορία της ανατολικής Μεσογείου κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, το οποίο φέρει τον τίτλο «Histoires Grecques» (εκδόσεις Seuil, collection L’ univers historique, Παρίσι 2006, φέτος εκδόθηκε και ως βιβλίο «τσέπης»). Ξεκινώντας από κάποια πηγή (ένα μύθο, ένα απόσπασμα χρονικού ή αρχαίου ιστορικού συγγράματος, μια επιγραφή, ένα ψήφισμα πόλης ή ακόμη κι από ένα νόμισμα), ο συγγραφέας αναλύει διάφορα θέματα της αρχαίας ελληνικής Ιστορίας, από τα αρχαϊκά χρόνια μέχρι την ύστερη αρχαιότητα (η τελευταία ιστορία έχει θέμα την Υπατία). Τέσσερις από τις 43 ιστορίες του βιβλίου αναφέρονται στις σχέσεις Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού. Αφήνω, προς το παρόν, την πρώτη από αυτές (αριθ. 24: «Un onagre pour le roi ou Grecs, Juifs et hellénisme en Transjordanie», σελ. 255-262), μια και έχει χαρακτήρα ας πούμε αναγνωριστικό, για να αναφερθώ συνοπτικά στις δύο επόμενες και κάπως πιο αναλυτικά στην τελευταία.

Η δεύτερη ιστορία (αριθ. 28, «Jason l’ impie ou L’ hellénisme à Jérusalem«, σελ. 293-300), κάνει λόγο για τα γεγονότα που προηγήθηκαν της εξέγερσης των Μακκαβαίων κατά του Σελευκίδη βασιλέα Αντίοχου Δ΄ του Επιφανούς, η οποία θα καταλήξει στην επανίδρυση ανεξάρτητου εβραϊκού κράτους. Τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα αποδεικνύουν ότι η υπόθεση ξεκινά όχι τόσο ως σύγκρουση μεταξύ εθνών ή έστω μεταξύ ενός έθνους και μιας κρατικής οντότητας που ασκεί εξουσία στα εδάφη του, αλλά ως εμφύλια διαμάχη μεταξύ ορθόδοξων και εξελληνισμένων («Ελληνιστών») Εβραίων. 175 π.Χ.: στην Αντιόχεια επικρατεί δυναστική κρίση. Ο Σέλευκος Δ΄ έχει μόλις πεθάνει και τον διαδέχεται ο αδελφός του Αντίοχος και όχι ο νόμιμος διάδοχος, ο γιος του Δημήτριος που βρίσκεται ως όμηρος στη Ρώμη, όπου έχει μόλις αντικαταστήσει τον θείο του. Ο Αρχιερέας Ονίας πηγαίνει στην Αντιόχεια για να δώσει εξηγήσεις, καθώς οι αρχές του Ναού της Ιερουσαλήμ αρνήθηκαν να καταβάλουν τη χρηματική εισφορά που όφειλαν. Την κατάσταση την εκμεταλλεύεται ο αδελφός του αρχιερέα, ο Γιοσουέ, που έχει εξελληνίσει το όνομά του και αναφέρεται πλέον ως Ιάσων. Ζητά από τον Σελευκίδη μονάρχη το αρχιερατικό αξίωμα καθώς και την άδεια να οργανώσει την Ιερουσαλήμ στα πρότυπα ελληνικής πόλεως με την ονομασία Αντιόχεια, κάτι που συνεπάγεται την επίσημη καταγραφή των πολιτών και την ίδρυση και ανέγερση γυμνασίου και εφηβείου. Τί σημαίνουν όλα αυτά; Θα μπορούσε ο Ιάσων να αποδυθεί σε μια τέτοια προσπάθεια, αν δεν είχε βάσιμες ελπίδες ότι θα πετύχει; Προφανώς, όχι. Μάλλον μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κατά την εποχή εκείνη ο ελληνικός τρόπος ζωής και σκέψης ασκεί αδιαμφιβήτητη γοητεία και επιρροή σε ένα υπολογίσιμο κομμάτι της εβραϊκής ελίτ. Τούτο δε, μολονότι ο Ιουδαϊσμός ήταν φύσει ανθεκτικότερος στην επίδραση του Ελληνισμού, μια και ο Νόμος δεν καθορίζει μόνο τη θρησκευτική ζωή, αλλά και την καθημερινότητα. Όπως επισημαίνει και ο Μωρίς Σαρτρ: «η βούληση του Ιάσωνα να προβεί σε μεταρρυθμίσεις απορρέει από το μέλημά του να εντάξει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τους εξελληνισμένους (σαν κι εκείνον) συμπατριώτες του  στην κοινωνία της εποχής. Αυτό στο οποίο στοχεύει μοιάζει πολύ με ό,τι συνέβη στη Φοινίκη έναν αιώνα νωρίτερα και συντελείται επίσης στη Μεσοποταμία και στην ενδοχώρα της Ανατολίας. Με άλλα λόγια, ο Ιάσων δεν επιθυμεί κάτι άλλο παρά να είναι μοντέρνος». Παράλληλα, διαπιστώνει ότι ο ελληνικός τρόπος ζωής δεν συνεπάγεται απαραίτητα κάτι που αντιβαίνει στην ιουδαϊκή πίστη. Επομένως, προχωρά στην υλοποίηση των σχεδίων του. Φαίνεται όμως πως δεν έλαβε υπόψη του κάποια δεδομένα, τα οποία επρόκειτο να καταδικάσουν το εγχείρημά του: το σχέδιο έχει ως αποτέλεσμα τη διαίρεση των Εβραίων σε πολίτες δύο κατηγοριών, με τους εξελληνισμένους να βρίσκονται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας, κι έχει ακόμη ως έμμεση συνέπεια την ενθάρρυνη πρακτικών που τελικώς αντιβαίνουν στον Μωσαϊκό Νόμο. Οι ελληνιστές που συχνάζουν στο γυμνάσιο και ασκούνται γυμνοί θέλουν να μη διαφέρουν σε τίποτα από τους πραγματικούς Έλληνες: συνεπώς προσπαθούν με χειρουργικές επεμβάσεις να καλύψουν τα σημάδια της περιτομής ή αποφεύγουν να κάνουν περιτομή στα παιδιά τους. Η περιτομή, όμως, συμβολίζει την ένωση του Γιαχβέ με τον λαό του. Ο Ιάσων «είχε ανοίξει το κουτί της Πανδώρας». Τα γεγονότα θα τον ξεπεράσουν κι όταν τον διαδεχθούν άλλοι, με μικρότερη έγνοια να τηρήσουν τα προστάγματα της Τορά, όπως ο Μενέλαος (όνομα όχι «αθώο», αν θυμηθούμε τον μύθο που εμφάνιζε την Ιερουσαλήμ σαν αδελφή πόλη της Σπάρτης), η σύγκρουση θα καταστεί αναπόφευκτη και το «ελληνικό πείραμα» της Ιερουσαλήμ θα καταλήξει σε οικτρή αποτυχία. 

Η τρίτη ιστορία (αριθ. 35, «Des martyrs païens à Alexandrie ou Grecs et Juifs à Alexandrie au Ier siècle apr. J.-C.«, σελ. 361-372), αναφέρεται στα γεγονότα του 37 μ.Χ., δηλαδή μόλις έχει ανέβει στον θρόνο του Ρωμαίου αυτοκράτορα ο Καλιγούλας, τα οποία αποτελούν πιθανώς το πρώτο πογκρόμ που έχει καταγράψει η Ιστορία και τα οποία διέσωσε ο εξελληνισμένος Ιουδαίος φιλόσοφος Φίλων ο Αλεξανδρεύς.  Δεν θα σταθούμε σε αναλυτική παράθεση των συμβάντων, τα οποία παρουσιάζουν τα περισσότερα από τα χαρακτηριστικά των πογκρόμ που γνώρισε η Ευρώπη κατά τα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια: οι βιαιοπραγίες περιλάμβαναν αρχικά τον περιορισμό του εβραϊκού πληθυσμού σε ένα τμήμα μιας εκ των συνοικιών («μοιρών») της Αλεξάνδρειας, δηλαδή ουσιαστικά σε ένα γκέτο, λεηλασίες και δολοφονίες. Όσοι έχουν γερό στομάχι μπορούν να διαβάσουν την περιγραφή του Φίλωνος («Εις Φλάκκον», 55 επ., και «Προς Γάΐον», 124 επ.). Θα επισημάνουμε απλώς ότι σε αντίθεση με τα πογκρόμ στη χριστιανική Ευρώπη, οι ταραχές στην Αλεξάνδρεια δεν έχουν ως αιτία (ή αφορμή) τις θρησκευτικές διαφορές, αλλά οφείλονται σε πολιτικά και κοινωνικά αίτια. Θα πούμε ότι η εβραϊκή κοινότητα της Αλεξάνδρειας ήκμασε στα χρόνια των Πτολεμαίων (η περίφημη μετάφραση των Εβδομήκοντα δεν αποτελεί μια έμμεση απόδειξη για αυτό;), προφανέστατα γιατί οι Λαγίδες ακολούθησαν πολιτική αρκετά φιλική προς αυτήν. Άλλωστε, ο στοιχειώδης πολιτικός ρεαλισμός επέβαλλε την πολιτική αυτή έναντι μιας κοινότητας, της οποίας οι δραστηριότητες ήταν χρήσιμες για την οικονομία του κράτους. Με τη ρωμαϊκή κυριαρχία, η κατάσταση των Εβραίων επιδεινώθηκε. Στην Αλεξάνδρεια της εποχής ελάχιστοι επιφανείς πολίτες είχαν αποκτήσει τη ρωμαϊκή ιθαγένεια. Όσον αφορά τους υπόλοιπους κατοίκους, η Ρώμη αναγνώριζε πολιτικά δικαιώματα μόνον στους «Αλεξανδρείς», δηλαδή στους Έλληνες πολίτες της Αλεξάνδρειας. Προσπαθώντας να αποκτήσουν κάποια δικαιώματα, οι Εβραίοι της Αλεξάνδρειας επιχείρησαν να πείσουν τις αρχές ότι και αυτοί ήταν «Αλεξανδρείς», καθώς, όπως ισχυρίζονταν, η κοινότητά τους υπήρχε στην Αλεξάνδρεια από ιδρύσεως της πόλης. Οι ενέργειες αυτές εξαγρίωσαν τον ελληνικό πληθυσμό, γιατί τυχόν επιτυχία της προσπάθειας των Ιουδαίων θα σήμαινε λιγότερη εξουσία και, ιδίως, μικρότερα μερίδια στις διανομές τροφίμων από τις αρχές. Το αποτέλεσμα, δυστυχώς, γνωρίζουμε ποιό ήταν.

Το πιο μεγάλο ενδιαφέρον, όμως, το έχει η τέταρτη ιστορία, γιατί δείχνει τη συνύπαρξη και όχι τη σύγκρουση Ελλήνων και Εβραίων (αριθ. 41, «Uriner devant Aphrodite ou Juifs et Grecs six siècles plus tard«, σελ. 417-425). Η πηγή εν προκειμένω δεν είναι κάποιο ιστορικό σύγγραμα, αλλά ένα απόσπασμα της Μισνά (משנה), δηλαδή του σώματος των ερμηνευτικών σχολίων στον Νόμο (Μισνά Αβοντά Ζαρά 3,4: πρόκειται ακριβώς για το τμήμα της Μισνά που πραγματεύεται το ζήτημα της ειδωλολατρείας). Βρισκόμαστε στην Πτολεμαϊδα της Φοινίκης, τον μετέπειτα Άγιο Ιωάννη της Άκρας στα χρόνια των σταυροφοριών και των φραγκικών κρατών της Συρίας-Παλαιστίνης, τη σημερινή Άκκο στο Ισραήλ, στα τέλη του 1ου αι. μ.Χ.. Ένας Έλληνας, ο Πρόκλος Φιλοσόφου (κατά πάσα πιθανότητα φανταστικό πρόσωπο) βρίσκεται στις θέρμες της Αφροδίτης μαζί με τον Φαρισαίο νομοδιδάσκαλο Γαμαλιήλ Β΄ (Rabban Gamaliel II, רבן גמליאל דיבנה‎), προεδρεύοντα του Σανεντρίν ( סַנְהֶדְרִין‎), δηλαδή του ανώτατου ιουδαϊκού συμβουλίου (η λέξη όπως είναι προφανές ετυμολογείται από την ελληνική «συνέδριον»). Ο Έλληνας ρωτά τον Εβραίο νομοδιδάσκαλο: Αφού γράφει στην Τορά σας «οὐ προσκολληθήσεται ἐν τη̨̃ χειρί σου οὐδέν ἀπό του̃ ἀναθέματος» (Δευτερονόμιον 13,18), εσύ πώς λούζεσαι στις θέρμες της Αφροδίτης; Ο Γαμαλιήλ του αποκρίνεται ότι δεν μπορεί να του απαντήσει στο ερώτημα αυτό μέσα στα λουτρά. Μόλις βγουν από τις θέρμες, του εξηγεί: «Οι θέρμες δεν χτίστηκαν για να αποτελούν ένα στολίδι που θα τιμά τη θεά Αφροδίτη, αλλά το άγαλμα της Αφροδίτης έχει τοποθετηθεί για να διακοσμεί τις θέρμες. Άλλωστε, ακόμα κι αν σε πλήρωναν αδρά για αυτό, δεν θα έμπαινες στον ναό της θεάς γυμνός ούτε θα ουρούσες μπροστά στο άγαλμά της. Εδώ, όμως, το άγαλμα βρίσκεται σχεδόν πάνω από τα ουρητήρια… Στον Νόμο μας είναι γραμμένο ότι οι θεοί των άλλων είναι κάτι το απαγορευμένο για μας όταν λατρεύονται σαν θεοί…».

Το απόσπασμα αποδεικνύει επαρκώς τη διάδραση Ελληνισμού-Ιουδαϊσμού. Ο Έλληνας γνωρίζει αρκετά για την ιουδαϊκή θρησκεία, καθώς έχει αποστηθίσει χωρία της Τορά. Την ίδια στιγμή, ένας επιφανής Ιουδαίος βρίσκεται στα λουτρά (χώρο αναψυχής, κοινωνικών συναναστροφών και πνευματικών αναζητήσεων σύμφωνα με τις ελληνικές αντιλήψεις) και ξεκινά μια φιλοσοφική συζήτηση, συνήθειες απολύτως ελληνικές. Βεβαίως, θέτει κάποια όρια, καθώς αρνείται να συζητήσει μέσα στα λουτρά για θέματα που αφορούν την Τορά. Όταν όμως δίνει απαντήσεις, εισάγει στον εβραϊκό τρόπο σκέψης ιδέες και έννοιες σαφώς νεωτεριστικές, εξέλιξη στην οποία δεν είναι καθόλου αμέτοχη η επίδραση του Ελληνισμού. Για να αναπτύξει τις ιδέες του, ο Γαμαλιήλ χρησιμοποεί ατόφια τη μαιευτική του Σωκράτη, και μέσω αυτής προβαίνει σε μια σημαντική (και καινοτόμο για τον ιουδαϊκό τρόπο σκέψης) διάκριση ανάμεσα στα είδωλα και τις απεικονίσεις που έχουν θρησκευτικό και λατρευτικό σκοπό (και, ως εκ τούτου, είναι απαγορευμένα αντικείμενα για έναν Εβραίο) και σε αυτά που δεν έχουν, είναι διακοσμητικά αντικείμενα ή έργα τέχνης και για τα οποία δεν ισχύει η απαγόρευση του Νόμου. Όπως σημειώνει ο Σαρτρ «σε μια διαπολιτισμική κοινωνία, κάθε ομάδα, χωρίς να απαρνείται την ταυτότητά της, προσπαθεί να απαλλαγεί από τους κανόνες που την απομονώνουν ανώφελα, προκειμένου να διατηρήσει το ουσιώδες». Η αντίδραση είναι απολύτως εύλογη στην εποχή μετά τον Πρώτο Ιουδαϊκό Πόλεμο, την καταστροφή του Ναού και την εκδίωξη από την Ιερουσαλήμ, εποχή κατά την οποία οι Εβραίοι ζουν ως μειονότητα σε πόλεις όπου κυριαρχούν ξένοι. Στο πλαίσιο αυτό, η τήρηση κατά γράμμα κάποιων θρησκευτικών κανόνων καθίσταται στείρα πρακτική. Αν το Ταλμούδ επαινεί τον ραββίνο Ναούμ μπαρ Σιμάι επειδή σ’ όλη του τη ζωή δεν αντίκρισε ούτε μια φορά απεικόνιση ανθρώπινης μορφής, ούτε καν σε νόμισμα, κανείς άνθρωπος που ζει φυσιολογική ζωή δεν θα μπορούσε να τηρήσει πιστά μια τέτοια απαγόρευση. «Μόνο ένας ραββίνος που δεν χρειάζεται να κάνει ο ίδιος τα καθημερινά ψώνια του ή να πληρώσει τους φόρους του».

Εκτός, όμως, από την ανάγκη προσαρμογής στις νέες συνθήκες, η εξέλιξη της ιουδαϊκής σκέψης οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην επίδραση που άσκησε σ’ αυτήν ο ελληνικός τρόπος σκέψης, τόσο πριν όσο και μετά την εξέγερση των Μακκαβαίων (δηλαδή ακόμα και όσο υπήρχε ανεξάρτητο εβραϊκό κράτος).  Οι ελληνικές επιρροές είναι εμφανείς σε πολλούς τομείς. Το πασίγνωστο βιβλίο του Εκκλησιαστή (Κοχελέτ, קהלת ), το οποίο γράφτηκε τον 3ο αι. π.Χ. διαπνέεται από τη φιλοσοφία του στωϊκισμού. Το βιβλίο της Ιουδήθ, με χαρακτήρα καθαρά εθνικιστικό καθώς η ιστορία της σύγκρουσης Εβραίων και Ασσυρίων αποτελεί αλληγορία που υπονοεί τον αγώνα κατά των Σελευκιδών, ακολουθεί ως προς τη δομή και τη μυθοπλασία καθαρά ελληνικά πρότυπα. Ακόμη, είναι πολλά τα παραδείγματα Ιουδαίων που συγγράφουν τα έργα τους στα ελληνικά, από τον Φίλωνα μέχρι τον γνωστό ιστορικό Φλάβιο Ιώσηπο.

Με άλλα λόγια, το διαπολιτισμικό και πολυεθνοτικό περιβάλλον στο οποίο ζουν, αναγκάζει τους Εβραίους να αναζητήσουν τα ουσιώδη στοιχεία της ταυτότητάς του χρησιμοποιώντας σε μεγάλο βαθμό τα πνευματικά μέσα που τους παρέχει ο Ελληνισμός. Χωρίς να παραγνωρίζουμε τις αναπόφευκτες συγκρούσεις που σημάδεψαν τις σχέσεις Ιουδαϊσμού και Ελληνισμού, έχουμε μπροστά μας ένα καλό παράδειγμα πολιτισμικής διάδρασης που οδήγησε σε εξέλιξη. Θα προτιμούσα ειλικρινά να σταθώ σ’ αυτό.       

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , ,

17 Σχόλια to “Έλληνες και Ιουδαίοι κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο”

  1. Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος Says:

    Και πάλι εξαιρετικό!

    • rogerios Says:

      Εγώ πρέπει να σε ευχαριστήσω που κάνεις τον κόπο και με διαβάζεις. Από κει και πέρα, υπεύθυνο για τα «εξαιρετικά» της ανάρτησης είναι το βιβλίο του Μ. Σαρτρ, για τα τυχόν σφάλματα η αφεντιά μου.

  2. γρηγόρης στ. Says:

    Ρογήρε,
    εξαιρετικό είναι και το θέμα που θίγεις. Απλά, να προσθέσω, ότι αρκετά στοιχεία και ενδιαφέροντα για το θέμα μπορεί να δει κανείς στις εισαγωγές (και φυσικά στα κείμενα) στο «ΦΙΛΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ, EΛΛHNIΣMOΣ KAI IOYΔAΪΣMOΣ – EΣΣAIOI KAI ΘEPAΠEYTEΣ». Eισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Σταύρος Γκιργκένης, Ζήτρος 2003.
    Πάντως, ενδιαφέρον (και για σκέψη) είναι ότι το Β΄βιβλίο των Μακκαβαίων γράφτηκε στα ελληνικά ως επιτομή ενός πεντάτομου έργου κάποιου Ιάσονα Κυρηναίου (αναφέρεται σε γεγονότα της ίδιας περιόδου με το Α’ Μακκαβαίων), όπως και το Γ΄βιβλίο (αναφέρεται στον Πτολεμαίο Δ΄Φιλοπάτορα), ενώ το Α’ που αναφέρεται στα αντιιουδαϊκά μέτρα του Αντίοχου Δ’, γράφηκε πρωτοτύπως στα εβραϊκά, αλλά σώζεται το κείμενο μόνο στα ελληνικά. Και τα τρία οι Εβδομήκοντα τα κατατάσσουν στα «ιστορικά βιβλία» και συγκαταλέγονται στη Χριστιανική Βίβλο ως βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά δεν συγκαταλέγονται στα βιβλία της Εβραϊκής Βίβλου.
    Επίσης, από την ελληνιστική εποχή ως το τέλος της ύστερης αρχαιότητας, όπου έχουν διασωθεί μεγάλα αστικά οικιστικά σύνολα [και έχουν μελετηθεί και δημοσιευθεί επαρκώς], φαίνεται ότι οι Εβραίοι ήταν απόλυτα ενταγμένοι στις δομές και λειτουργίες της πόλης, ενώ δε λείπει και η παρουσία τους από κάθε μεγάλο λιμάνι.

  3. rogerios Says:

    Καλησπέρα Γρηγόρη! Σε ευχαριστώ πολύ για τα τόσο ενδιαφέροντα συμπληρωματικά στοιχεία!
    Για το Β΄ Μακκαβαίων, νομίζω ότι είναι γενικώς παραδεκτό ότι ο Ιάσων ο Κυρηναίος συνέγραψε το πεντάτομο έργο του στα ελληνικά.
    Επίσης, έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον ότι τα Α΄ και Β΄ Μακκαβαίων είναι «λειτουργικά» βιβλία για τους Ορθόδοξους και τους Καθολικούς Χριστιανούς, αλλά όχι για τους Προτεστάντες, ούτε για τους Ιουδαίους.
    Να επισημάνω ότι η ιστορία των Μακκαβαίων θα πρέπει να ασκούσε ιδιαίτερη επιρροή στους Ευρωπαίους του Μεσαίωνα: είναι χαρακτηριστικό ότι η επίσημη ιστορία του τάγματος των Ιωαννιτών περιέχει μια κατασκευασμένη «γενεαλογία» του τάγματος που τοποθετεί τις απαρχές του ακριβώς στους Μακκαβαίους!
    Να προσθέσω κι εγώ μια βιβλιογραφική παραπομπή για τις σχέσεις Ελλήνων και Ιουδαίων στην αρχαιότητα: πρόκειται για το βιβλίο των Edouard Will και Claude Orrieux «Ioudaïsmos-Hellénismos: essai sur le judaïsme judéen à l’ époque hellénistique», Presses universitaires de Nancy, 1986. Δυστυχώς, δεν γνωρίζω αν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά.

  4. andreas Says:

    Πολύ ενδιαφέρον μπλογκ, και ωραία αυτή η χαλαρή αφήγηση της ιστορίας, για να μαθαίνουμε και τίποτα…

    Η ιστορία με τους Νορμανδούς της Σικελίας θα συνεχίσει, έτσι;

  5. rogerios Says:

    Αντρέα, καλώς όρισες και σε ευχαριστώ πολύ για τα καλά λόγια! Για την ιστορία με τους Νορμανδούς μην ανησυχείς καθόλου (είπαμε, είναι το «τάμα» στο άβατάρ μου): το επόμενο επεισόδιο (για τους δυο Γουλιέλμους) θα βγεί μέχρι αύριο.

    ΥΓ: Χρόνια πολλά και για την ονομαστική εορτή!

  6. andreas Says:

    Ευχαριστώ 🙂

  7. Abravanel Says:

    Εξαιρετικό κομμάτι και ορθό. Σημαντικές πηγές είναι οι επιγραφές της ρωμαϊκής εποχής που μας δίνουν πολλές πληροφορίες – πχ για την ύπαρξη όχι μόνο ραβινικών εβραϊκών κοινοτήτων αλλά και σαμαρείτικων εβραϊκών αλλά και την έντονη επίδραση που είχαν, (δες σαββαταίους).

    • rogerios Says:

      Καλώς όρισες στο ιστολόγιο Αμπραβανέλ! Ευχαριστώ πολύ για τα καλά λόγια (ιδίως όταν προέρχονται από έναν κατεξοχήν γνώστη του θέματος). Οι επιγραφές από τα ρωμαϊκά χρόνια είναι ένα τεράστιο θέμα που δεν θα μπορούσε να καλυφτεί με μια ανάρτηση. Κάθε προσθήκη, συμπλήρωση ή διόρθωση εκ μέρους σου είναι ευπρόσδεκτη. Νομίζω ότι μπορείς να βοηθήσεις για τη σχετική θεματολογία, έστω παρέχοντας την αφορμή και το κίνητρο για ένα νέο θέμα ανάρτησης.

      Παρεμπιπτόντως, είχα παλιότερα εξετάσει την πιθανότητα να γράψω ένα σύντομο κομμάτι για την ιστορία των εβραϊκών κοινοτήτων στην Αλσατία κατά τον Μεσαίωνα. Μετά διαπίστωσα ότι από το υλικό που είχα αποδελτιώσει προέκυπτε μια ατέλειωτη σειρά από πογκρόμ. Ή μάλλον το πάτερν είχε ως εξής: σε περιόδους ανάπτυξης του εμπορίου επιτρεπόταν η εγκατάσταση εβραϊκών κοινοτήτων, πάντα όμως υπό όρους και περιορισμούς (συνήθως ταπεινωτικούς). Όποτε ακολουθούσε περίοδος ύφεσης ερχόταν και το πογκρόμ. Πιστεύεις ότι μια τέτοια διήγηση θα είχε ενδιαφέρον;

      Σε κάθε περίπτωση, ελπίζω να τα ξαναπούμε σύντομα.

  8. Abravanel Says:

    Ε όχι και γνώστης – μονόφθαλμος είμαι και μάλιστα από ανάγκη ! Το όλο μου ενδιαφέρον για την αρχαιότητα ξεκίνησε όταν κάνοντας βόλτα στην Αρχαία Αγορά βρήκα μια επιγραφή που δήλωνε οτι το Μητρώο είχε διατελέσει στο παρελθόν συναγωγή. Μετά από αυτό άνοιξε το κουτί της Πανδώρας με την συναγωγή της Δήλου, τους εβραϊκούς θολόσχημους τάφους του 3ου αιώνα μέσα στην Νομική του ΑΠΘ , την συναγωγή της Κορίνθου/Αίγινας, τους τάφους της Χαλκίδας που ουδείς γνωρίζει κάτι κτλ κτλ

    Υπάρχουν εκατοντάδες θέματα, όχι για ανάρτηση αλλά για πτυχιακή ή και διδακτορικό, χωρίς καν να βγείς εκτός του ελλαδικού χώρου. Η ιστορία της Αλσατίας ακούγεται ενδιαφέρουσα αλλά ίσως (και εδώ σατανικά εισέρχεται η εκμετάλλευση) θα είχε η ιστορία των ιόνιων εβραϊκών κοινοτήτων κατά την διάρκεια της ενετοκρατίας ή η εξάπλωση του λιβέλου του αίματος. Ειδικά αυτό το τελευταίο είναι αξιοπερίεργο το πώς φτάσαμε από το Νοργουιτς στην Ρόδο. Η΄ αν θέλεις να μείνεις Ευρώπη να εξηγούσε κάποιος το πώς ακριβώς ήταν οι «εβραίοι τραπεζίτες» του Μεσαίωνα.

    • rogerios Says:

      Τώρα έριξες στο τραπέζι με τη μία άπειρα θέματα, πολλά από τα οποία με οδηγούν στο να συνειδητοποιήσω την άγνοιά μου (όχι ότι αυτό είναι πρωτότυπο, αλλά …). Υπόσχομαι να ξαναγράψω κάτι με εβραϊκό ενδιαφέρον, θα ήταν όμως πρόωρο να το αποφασίσω αμέσως. Αναγκαστικά θα είναι κάτι με το οποίο έχω μεγαλύτερη εξοικείωση (οπότε η Αλσατία εμφανίζεται ως φαβορί), αλλά ήδη μου έδειξες αρκετούς δρόμους στους οποίους θα μπορούσα να ψάξω (και ό,τι προκύψει). Ευχαριστώ πολύ και επιφυλάσσομαι.

  9. ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΙΟΥΔΑΙΟΙ « The Human Manual Says:

    […] PDRTJS_settings_353897_post_1940 = { "id" : "353897", "unique_id" : "wp-post-1940", "title" : "%CE%95%CE%9B%CE%9B%CE%97%CE%9D%CE%95%CE%A3+%CE%9A%CE%91%CE%99+%CE%99%CE%9F%CE%A5%CE%94%CE%91%CE%99%CE%9F%CE%99", "item_id" : "_post_1940", "permalink" : "http%3A%2F%2Fthehumanual.wordpress.com%2F2010%2F01%2F17%2F%25ce%25b5%25ce%25bb%25ce%25bb%25ce%25b7%25ce%25bd%25ce%25b5%25cf%2583-%25ce%25ba%25ce%25b1%25ce%25b9-%25ce%25b9%25ce%25bf%25cf%2585%25ce%25b4%25ce%25b1%25ce%25b9%25ce%25bf%25ce%25b9%2F" } Δημοσιεύθηκε ΕΔΩ […]

  10. Φιλίστωρ Says:

    Αγαπητέ Ρογήρε,

    Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο σου και πολύ εύστοχα τα σχόλιά σου. Θα μείνω λόγω νεοελληνικής επικαιρότητας σε ένα σημείο:

    «Πράγματι, ο μέσος άνθρωπος αντιλαμβάνεται συνήθως τις έννοιες ως αντιθετικές και ερμηνεύει τη σχέση Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού με όρους αντιπαλότητας».

    Υπάρχει δυστυχώς μία ρατσιστική μυθολογία περί συστηματικώς καλλιεργούμενου μίσους των Εβραίων κατά των Ελλήνων, η οποία μυθολογία στην πραγματικότητα αποπειράται να δικαιολογήσει ένα συστηματικώς καλλιεργούμενο μίσος μιας μερίδας Ελλήνων κατά των Εβραίων και της Βίβλου.

    Ενώ πολλές φορές η προσοχή μου έχει πέσει σε βιβλία Ελλήνων που περιγράφουν τους Εβραίους ως εχθρούς, ποτέ δεν έχει τύχει να διαβάσω αρνητικά σχόλια για τους Έλληνες από Εβραίους. Απεναντίας, στη μεγάλη προετοιμασία που έκανα για τη σχέση ελληνισμού και ιουδαϊσμού στα περί ψυχής ζητήματα, πάντοτε έβρισκα οι ιουδαϊκές λόγιες πηγές, που παρατίθενται και στο εν λόγω άρθρο μου, να αναφέρονται με μεγάλη ειλικρίνεια και άνεση στα ελληνικά δάνεια που αποτέλεσαν βασικό παράγοντα της διαμόρφωσης του ιουδαϊσμού όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, παρά το γεγονός ότι στην πραγματικότητα οι ελληνικές προσμίξεις αποτελούσαν αλλοίωση του βιβλικού ιουδαϊσμού.

    Σίγουρα, μια τέτοια αναγνώριση από μέρους των Εβραίων σχετικά με την ίδια τη θρησκευτική ταυτότητά τους, η οποία έχει πολύ στενή σχέση με την εθνική τους αυτοσυνειδησία, μόνο αντιπαλότητα δεν μαρτυρεί.

  11. Φιλίστωρ Says:

    Να προσθέσω επίσης ότι, για όποιον ενδιαφέρεται να μελετήσει τη σχέση ιουδαϊσμού και ελληνισμού κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, υπάρχει το βιβλίο Ελληνισμός και Ιουδαϊσμός: Ιστορικοί σταθμοί στις σχέσεις Ελλήνων και Ιουδαίων του μητροπολίτη Μεθόδιου Γ. Φούγια (Εκδόσεις Λιβάνη), το οποίο αποτελεί μια καλή εισαγωγή στο θέμα και περιέχει, κατά το συγγραφικό ιδίωμα του Φούγια, ένα ανθολόγιο αποσπασμάτων από την αφρόκρεμα της κλασικής βιβλιογραφίας επί του θέματος.

    • rogerios Says:

      Καλώς όρισες και σε ευχαριστώ πολύ για τα πολύ ενδιαφέροντα και μεστά σχόλιά σου τα οποία με βρίσκουν σύμφωνο. Βεβαίως, η ίδια η Ιστορία της Αρχαιότητας εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τους λόγους που δημιούργησαν αυτή την τάση πολιτιστικής και πολιτικής αντιπαλότητας ιουδαϊσμού και ελληνισμού. Ποιός ο λόγος να μείνουμε, όμως, στην αντιπαλότητα αυτή σήμερα; Οι πολιτισμοί ενώνουν, ενώ το πιο γοητευτικό στοιχείο στην Ιστορία είναι ακριβώς η μεταξύ τους αλληλεπίδραση. Θα προσθέσω, απλώς, ότι μεταξύ λ.χ. των Γάλλων ιστορικών της Αρχαιότητας, σε αυτούς που ήταν ιουδαϊκού θρησκεύματος και εβραϊκής καταγωγής οφείλουμε την πλέον αντικειμενική (για να μην πω καθαρά φιλελληνική) παρουσίαση των σχέσεων ιουδαϊσμού και ελληνισμού. Στο μεγαλείο των ιστορικών αυτών κυριολεκτικά υποκλίνομαι.
      Πολύ ενδιαφέρουσα φαίνεται και η παραπομπή σου (την οποία ομολογώ ότι αγνοούσα).

  12. Βασίλειος Says:

    Παρατηρώ πως οι περισσότερες αναρτήσεις αναφέρονται σε μεταβατικές καταστάσεις τις ιστορίας, και με αυτό ως δεδομένο απορώ πώς δεν έχει υπάρξει ενασχόληση με την μέγιστη (και αινιγματική, ίσως λόγω ελλείψεως γνώσεων) μεταστροφή του αρχαίου κόσμου στον χριστιανισμό, με την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή να στρώνει τον δρόμο του θρησκευτικού συγκρητισμού και μυστικισμού. Σε κάποιο μέσο αποθήκευσης έχω χαμένο ένα βιβλίο του Franz Cumond http://en.wikipedia.org/wiki/Franz_Cumont το οποίο ασχολείται με τέτοια θέματα. Θεωρείται αξιόπιστος; Θα εκτιμούσα οποιαδήποτε παραπομπή για περαιτέρω κατανόηση αυτού του (για εμένα) συναρπαστικού φαινομένου.

    Εκτός θέματος, αλλά η τελευταία παράγραφος της τελευταίας ανάρτησης για τους νορμανδούς στη σικελία αποτελεί υπόσχεση για νέα ανάρτηση ή παρερμήνευσα το νόημα;

  13. rogerios Says:

    Καλημέρα, Βασίλειε!

    Η αίσθησή σου είναι σωστή, αν κι εγώ θα προτιμούσα να μιλήσω για εποχές αλλαγών, μεταλλάξεων κι έντονης πολιτισμικής διάδρασης. Τώρα, βέβαια, έχεις απόλυτο δίκιο για τη σημασία της περιόδου μετάβασης από τον ας πούμε αρχαίο στον χριστιανικό κόσμο. Ωστόσο, το εύρος του θέματος, ο όγκος των πληροφοριών και οι συνακόλουθες δυσκολίες ορθολογικής ερμηνείας και εκμετάλλευσής τους καθιστούν το εγχείρημα υπερβολικά φιλόδοξο για ανάρτηση σε ιστολόγιο (κι έπειτα, η συγκεκριμένη περίοδος δεν είναι… το φόρτε μου). Για παραπομπές δώσε χρόνο!

    Καθόλου δεν παρερμήνευσες την τελευταία παράγραφο των Νορμανδών. Χρωστάω πάντα μια ανάρτηση (αυτή με τους Σικελικούς Εσπερινούς και τη διαμάχη Ανδεγαυών και Αραγονέζων για την κυριαρχία στον ιταλικό Νότο). Θα έρθει κι αυτή!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: